El-Melik El-Ezîz Osman ibn Selah ed-Dîn Yûsif, sultanê duyem ê Eyyûbî yê Misrê, kesayetiyeke hem xwedî girîngiya dîrokî hem balkêş e. Ew di sala 1171an de hat dinyayê û kurê duyem ê Selahedîn ê efsaneyî bû û di seranserê hukumraniya xwe de bi gelek dijwariyan re rû bi rû bû. Selahedîn bi rêberiya xwe ya leşkerî di Şerên Xaçparêzan de dihat naskirin û ev yek barê hêviyên li ser El-Ezîz danîne zêde dike. Ev nivîs jiyana El-Ezîz lêkolîn dike û li ser daxwazên wî, manevreyên siyasî û hewldanên wî yên wêrek, her çend bê serkeftin, ên derbarê Hêremên Mezin de rawestiye.
Jiyana destpêkê û bilindbûna ber bi desthilatê ve
El-Ezîz di cîhaneke dewlemendî û pevçûnê de hat dinyayê. Piştî mirina Selahedîn, Împaratoriya Eyyûbî di nav kurên wî de dabeş bû û El-Ezîz desthilata xwe li Misrê şekil da. Vê dabeşbûnê pêşbaziyên tund çêkirin, bi taybetî bi birayên wî yên li kontrola axên berfireh ên bavê xwe digeriyan re.
El-Ezîz ne tenê padşahiyek, lê toreke tevlihev a hevalbendî û pêşbaziyan jî mîrat girt. Li gel ku navê rêberê herî bilind ê Împaratoriya Eyyûbî ji wî re hatibû dayîn, krîzên lezgîn derketin holê. Mîrên Zengî li Mûsilê û Artûqî li başûrê Iraqê tehdîdên girîng çêkirin. Di sala xwe ya yekem a hukumkirina Misrê de, El-Ezîz bi pêwîstiya lezgîn a berfirehkirina desthilata xwe hem di hundir de hem li herêmê re rû bi rû bû.
Hukumraniya wî ya destpêkê tijî tevliheviya siyasî bû, dema wî hewl dida serdestiyê li ser birayên xwe damezrîne. Bi taybetî, kampanyaya wî ya ji nû ve bidestxistina kontrola Sûriyeyê ji birayê wî El-Efdal daxwazên wî nîşan dan. El-Ezîz, li gel xeterên girîng ên tê de hebûn, stratejiyeke baş hatibû plankirin sepand.
Têkoşîna Sûriyeyê
Di sala 1194an de, El-Ezîz dorpêçek li ser Şamê, bajarekî bingehîn di nav Împaratoriya Eyyûbî de, dest pê kir. Armanca wî zelal bû: Sûriyeyê ji nû ve bigire û pozîsyona xwe ya li ser birayên xwe ewle bike. Lê El-Efdal, ku hay ji tehdîda vê yekê hebû, alîkarî ji apê wan El-Adil I xwest û vê yekê rawestandineke demkî ya şeran çêkir. Vê destwerdanê têkiliyên tevlihev ên di nav xanedana Eyyûbî de derxistin pêş.
El-Ezîz, ku ji vê paşketinê nehejî, di sala 1195an de hewldanên xwe yên fetihkirina Sûriyeyê nû kirin. Lê şaşiyên ragihandinê û nerazîbûn bûn sedema derengketinan. Bi rastî, raportan nîşan dida ku nêzîkî 20% ji mîrên El-Ezîz alî guherandin û ji ber peymanên razîker ketin aliyê El-Efdal. Li gel van dijwariyan, El-Adil I şiyan di doza El-Ezîz de dît û bi wî re hevalbend bû û di dawiyê de vê yekê bû sedema girtina El-Efdal di Tîrmeha 1196an de. Ev serkeftin sembolîk bû û guherîna têkiliyên desthilatê di qada Eyyûbî de nîşan da. Piştî vê yekê, El-Ezîz wek hukumdarê serdest ê Eyyûbî hat naskirin, lê bandora rastîn bi piranî li cem El-Adil I ma, ku ji Şamê hukum dikir.
Daxwaz ji şer wêdetir
Her çend El-Ezîz rêberekî leşkerî bû jî, wî nêrînên mezin ji Misrê re di dilê xwe de digirtin, di nav de hilweşandina radîkal a Hêremên Mezin ên Gîzeyê. Vê hewldana berbiçav xwesteka wî ya ji nû ve pênasekirina nasnameya Misrê û îspatkirina kontrola li ser dîroka wê ya tijî çîrok temsîl kir.
Lê qada vê projeyê ji tiştê ku wî dikaribû bi rê ve bibe mezintir derket. Her çend wî hilweşandin qet temam nekir jî, kiryarên wî bûn sedema zirara Hêrema Menkaure û tevliheviyeke aloz a daxwaz û sînordariyê nîşan dan. Ev bûyer dijwariyên hukumdar dema hewl didin mîrateke wêrek li dû xwe bihêlin pê re rû bi rû dibin bi bîr tîne.
Beşdariya mîmarî û çandê
Li gel gelek dijwariyên wî pê re rû bi rû bû, El-Ezîz bi awayekî girîng bandor li mîmarî û jiyana çandî ya dema xwe kir. Projeyên berbiçav ên wek destpêşxeriyên avakirinê li Banias û Subeybah pabendbûna wî bi pêşxistina binesaziya Misrê derdixin pêş. Van hewldanan ne tenê pêwîstiyên pratîk dabîn kirin, lê dîmena bedewiyê ya ku daxwaza xanedana Eyyûbî nîşan dida jî bihêz kirin.
Dema di bin El-Ezîz de şahidê pêşketina huner û zanistê jî bû. Xanedana Eyyûbî bi beşdariyên xwe yên çandî navdar e û El-Ezîz bi çalakî piştgirî dida alim û hunermendan. Piştgiriya wî bû sedema zêdebûneke berbiçav a berhemdariya rewşenbîrî û dîroknûsan raport kirine ku hejmara alimên navdar li Qahîreyê di hukumraniya wî de du qat bû.
Dawiya demekê
Bi xemgînî, hukumraniya El-Ezîz ji ber qezayeke nêçîrê di dawiya 1198an de nişkêv bi dawî bû û demeke tijî şiyan kurt kir. Ew li kêleka birayê xwe yê mezin, El-Muezzem, hat veşartin û vê yekê hem girêdanên malbatî hem cewhera aloz a rêberiyê di nav xanedana Eyyûbî de derxistin pêş.
Mîrata El-Ezîz tevliheviyeke balkêş a daxwaz, nakokî û beşdariya çandî dimîne. Hewldanên wî yên rêdîtinê di nav dîmena siyasî ya tevlihev a Împaratoriya Eyyûbî de hem di hewldanên wî yên leşkerî hem di planên wî yên ji bo nîşaneyên dîrokî yên Misrê de tên nîşandan.
Raman li mîrata wî
El-Melik El-Ezîz Osman ibn Selah ed-Dîn Yûsif di dîrokê de wek kesayetiyeke balkêş dimîne. Hukumraniya wî, ku bi daxwaz û pevçûnê hatiye nîşankirin, têkoşînên berfirehtir ên rêberiyê di demên aloz de nîşan dide. Ji têkoşînên tund ên desthilatê bi birayên xwe re heta planên wêrek lê di dawiyê de nehatin pêkanîn ên ji bo Hêremên Mezin, jiyana El-Ezîz dijwarî û daxwazên hukumdarên dema Eyyûbî di xwe de dicivîne.
Di lêkolîna çîroka wî de, em têgihiştinan li ser tevna tevlihev a dîrokê ku famkirina me ya boriyê şekil dide bi dest dixin. Rêwîtiya El-Ezîz bîranîneke dilêş a tevliheviyên daxwazê di rêberiyê de û bandora mayînde ya hilbijartinên kesekî li nifşên paşerojê ye.
Çavkanî
Xanedana Eyyûbî: nêrîneke giştî ya dîrokî
Selahedîn û mîrata wî
Hêremên Mezin: dîrok û sir
Mîmarî di dema Eyyûbî de
Dîmena siyasî ya Împaratoriya Eyyûbî
https://worldhistoryedu.com/al-aziz-uthman-the-sultan-of-egypt-who-tried-to-destroy-the-pyramids/