Destpêk
Dehaq (kurdî: Zahhak an Dehak; farisî: Zahhak) zordarê mezin ê mîtolojiya kurdî û îranî ye: padîşahekî ku du marên reş ji milên wî şîn dibin û divê mejiyên ciwanan bên dayîn wan. Serweriya wî ya hezar salî ya tariyê xerabiya ku hesinkarê Kawa û lehengê Fereydûn dawiyê bi dawî dikin e.
Ew yek ji kevintirîn kesayetiyên tevahiya kevneşopiya îranî ye; digihîje ejderhayekî hov di Avesta ya pîroz de. Lê di bîra kurdan de Dehaq tiştekî taybettir e: tepisanderê ku hilweşîna wî her bihar di Newrozê de tê pîrozkirin û neynika tarî ya ku azadiya kurdan li hember wê tê pîvan.
Naverok
Çîrok: Dehaq çawa bû zordarê bi maran?
Dehaq kî ye?
Dehaq nimûneya bingehîn a zordar di mîta îranî de ye: padîşahekî textxwas ê ku giyanê xerab Ahrîman xirab kiriye; marên li ser milên wî mejiyên mirovan dixwin. Di vegotina kurdî de ew padîşahê ku têkçûna wî Newrozê pêk tîne ye; di kevneşopiya firehtir de ji Azi Dahaka, ejderhayekî sêserî yê Avesta ya kevn, tê. Ew ne kesekî dîrokî ye, lê sembola zalimî, gendelî û tepisandinê ye.
Xalên sereke
Dehaq padîşahekî zordar e ku du mar li ser milên wî hene û divê her roj mejiyên mirovan bên dayîn wan.
Mar piştî ku giyanê xerab Ahrîman milên wî maç dike derdikevin; berê wî ew xirab kiriye ku ji bo textê bavê xwe bikuje.
Hilweşandina wî bi destê Kawayê Hesinkar û lehengê Fereydûn bûyera ku kurd di Newrozê de pîroz dikin e.
Eslê wî ji ejderhayê Avesta Azi Dahaka tê, yek ji kevintirîn kesayetiyên mîtolojiya îranî.
Tê gotin di dawiyên demê de azad dibe û dinyayê wêran dike, berî ku lehengê Garshasp wî bikuje.
Agahiyên kurt
Nav: Zahhak (Zahhak, Zahak; kurdî: Dehak)
Leqeb: «Yê bi marên li ser milan» (Mardoush)
Navên kevntir/din: Azi Dahaka (ejderhayê Avesta); Dahag an Bevar Asp («yê bi deh hezar hespan», farisiya navîn)
Cure: Zordarê bi maran; padîşahê textxwas; kesayetiya cinî
Kevneşopî: Efsaneya kurdî ya Newrozê; kevneşopiya firehtir a îranî, Avesta û Şahnameyê
Rola di mîtê de: Zordarê ku hilweşandina wî Newrozê pêk tîne
Eslê di Şahnameyê de: Kurê padîşah Merdas; bi destê giyanê xerab Ahrîman hatiye xirabkirin
Ji aliyê van ve hatiye têkbirin: Kawayê Hesinkar û lehengê Fereydûn
Çarenûs: Di şikeftekê de li bin çiyayê Damavandê heta dawiya demê bi zincîran girêdayî ye
Belgedarbûn: Nivîskî (Avesta û Şahname) bi berdewamiya bihêz a devkî û rîtuelî piştî wê (ji devkî ber bi nivîskî ve)
Çîrok: Dehaq çawa bû zordarê bi maran?
Di Şahnameya Firdewsî de, Dehaq kurê padîşahekî qenc ê bi navê Merdas e. Xweşik û jêhatî ye, lê îradeya wî lawaz e; ev yek wî dike amûra herî guncaw a Ahrîman, giyanê xerabiyê. Ahrîman xwe wek kesekî qesrê diguherîne û Dehaq razî dike bavê xwe bikuje û text bigire.
Ahrîman paşê wek aşpêjekî xuya dibe û goştê dewlemend dide padîşahê ciwan, heta ku wek tenê xelata xwe daxwaz dike milên Dehaq maç bike. Li cihê lêvên wî lê dikevin du marên reş şîn dibin. Ew nayên rakirin: serê marekî jê bike, yê din li cihê wî şîn dibe.
Ahrîman bi şiklê bijîşkekî vedigere û çareya xwe ya zalim dide. Mar tenê dema her roj mejiyên du ciwanan bên dayîn wan dikarin bêne aramkirin. Bi vî awayî tirs dest pê dike. Dehaq padîşahê serdema zêrîn Cemşîd ji textê dixîne, hezar sal serweriyê dike û dinya dikeve tariyê.
Du zilamên neçar in qurbaniyan amade bikin bi dizî bi qasî ku dikarin jiyanan xilas dikin; mejiyekî mirovan bi yê pez re tevlihev dikin û ciwanên xilasbûyî dişînin çiyayan. Di kevneşopiya kurdî de ev kesên li çiyayan xilas dibin dibin bav û kalên kurdan.
Zordarî bi dawî dibe dema Kawayê Hesinkar, ku zarokên xwe ji ber maran winda kiriye, pêşmalê xwe yê çermî wek alayê hildide û serhildanekê bi rê ve dibe; lehengê ciwan Fereydûn jî tevlî dibe. Fereydûn bi gurzekî serê wî wek serê ga ye Dehaq dixîne erdê, lê bi rêberiya dengekî îlahî wî nakuje: li şûna vê, di şikeftekê de li bin çiyayê Damavandê bi zincîran girê dide. Şeva wê azadkirinê wek Newroz tê bibîranîn.
Esl û dîrok
Azi Dahaka di Avesta de
Şêweya herî kevn a Dehaq Azi Dahaka (bi zimanê Avesta: Azi Dahaka) ye; ejderhayekî hov ê sêserî û şeşçavî di Avesta de, wêjeya pîroz a Zerdeştiyê. Li wir ew afirîdeya Angra Mainyu (Ahrîman) ye, şêweya laşdar a derew û kaosê, ku ji aliyê lehengê Thraetaona — kesayetiya ku paşê dibe Fereydûn — ve tê têkbirin. Ev kuştina ejderha di nav kevintirîn motîfên tevahiya mîta îranî de ye.
Dehaq di Şahnameyê de
Di serdema Şahnameya Firdewsî de, li derdora 1010 PZ, ejderha bûye mirov. Dehaq bûye padîşahekî zordar ê bi şiklê mirovan; hovîtiya wî hatiye kêmkirin heta du marên li ser milên wî. Di farisiya navîn de Dahag an Bevar Asp, «yê bi deh hezar hespan», jî tê gotin. Şahname wî dike kurê padîşahekî ereb û têkoşîna kevn a gerdûnî ji nû ve wek çîroka destdanîna textê û serhildana bi maf pêşkêş dike.
Şîroveya kurdî û mezopotamyayî
Kevneşopiya kurdî rengekî herêmî dide çîrokê. Hin vegotin padîşahiya Dehaq li Mezopotamyayê bi cih dikin û wî bi padîşahekî aşûrî yê bav û kalên kurdan ditepisîne ve girê didin; lewra penageha çiyayî ya ciwanên xilasbûyî dibe çîroka eslê kurdan. Ev şîrove sembolîk e, ne dîrokeke piştrastkirî ye, lê nîşan dide ka mîteke îranî ya hevpar çawa hatiye kirin hilgirê wateyeke bi taybetî kurdî ya berxwedan û manê.
Sembolîzm
Dehaq rûyê zordariyê di mîta îranî de ye. Marên ku mejiyên ciwanan dixwin wêneyeke geş a ku tepisandin çawa siberoja gelekî dixwe ne; û ji ber ku dema tên birîn ji nû ve şîn dibin, nîşan didin ku zalimiya ku bi tirsê tê domandin nikare tenê bi lêxistina tevirekê were rakirin.
Xirabbûna wî ji hundir dest pê dike: mirovekî lawaz ku bi pesnê derewîn û hirsê ber bi xerabiyê ve tê kişandin û ji bo desthilatê bavê xwe dikuje. Ji ber vê yekê, bi sedsalan Dehaq wek hişyariyeke derbarê desthilatdaran de hatiye xwendin û her carê gelek xwe di bin zordarekî de dîtibe, di helbest û siyasetê de navê wî hatiye anîn.
Dehaq û Newroz
Ji bo kurdan, Dehaq ji Newrozê nayê veqetandin. Agirên cejnê şeva ku serweriya wî ya tariyê bi dawî bû û bihar vegerî pîroz dikin; çîroka têkbirina wî bi destê Kawayê Hesinkar her sal ji nû ve tê vegotin. Heke Newroz sibehê azadiyê ye, Dehaq zivistana dirêj a berî wê ye.
Dawiya demê: vegera Dehaq
Çîrok bi tevahî li çiyayê Damavandê bi dawî nabe. Di kevneşopiya zerdeştî de, Dehaq namire; heta dawiya dinyayê li bin çiyê bi zincîran girêdayî dimîne. Di wê dema dawî de, ji zincîran xilas dibe û afirandinê wêran dike; sêyeka hemû zindiyan ji holê radike, heta ku lehengê ji nû ve zindîbûyî Garshasp (Keresaspa) wî careke dawî dikuje. Tevî ku hepskirî ye, zordar xeter dimîne; bi bîr tîne ku xerabî hatiye sînordarkirin, ne ji holê rakirin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Dehaq ereb, aşûrî an farisî bû? Bersiv bi guhertoyê ve girêdayî ye. Avesta wî wek ejderha nas dike, Şahname wî dike kurê padîşahekî ereb û hin vegotinên kurdî wî wek tepisanderekî aşûrî pêşkêş dikin. Ev qatên şîroveyê yên li ser kesayetiyeke mîtîk hatine danîn in, ne rastiyên dîrokî yên bi hev re pêşbaziyê dikin; Dehaq efsaneyî ye û tu padîşahekî rastîn li pişt wî tune ye.
Dehaq heman Azi Dahaka ye? Bi bingehîn erê. Dehaq şêweya paşîn û mirovîkirî ya ejderhayê Avesta Azi Dahaka ye; her du nav qonaxên cuda yên heman kevneşopiya dirêj nîşan didin, ne du heyînên cuda.
Mît û mijarên têkildar
Kawayê Hesinkar: hesinkarê ku serhildana li dijî Dehaq bi rê ve dibe
Newroz: cejna ku hilweşîna Dehaq pîroz dike
Azi Dahaka: ejderhayê kevn ê Avesta yê li pişt Dehaq
Fereydûn: lehengê ku Dehaq li bin çiyayê Damavandê bi zincîran girê dide
Ahrîman: giyanê xerabiyê yê Dehaq xirab dike
Ejderha û mar di mîtolojiya kurdî-îranî de
Pirsên pir tên kirin
Dehaq kî bû?
Dehaq zordarê mezin ê mîtolojiya kurdî û îranî ye; padîşahekî textxwas ku du marên li ser milên wî mejiyên mirovan dixwin. Ew kesayetiyeke mîtolojîk e, ne kesekî dîrokî ye.
Çima Dehaq mar li ser milên xwe heye?
Di Şahnameyê de, giyanê xerab Ahrîman milên Dehaq maç dike û du marên reş li wir şîn dibin. Ew nayên rakirin û divê her roj mejiyên du ciwanan bên dayîn wan.
Dehaq çawa hat têkbirin?
Hesinkarê Kawa serhildanek bi rê ve bir û lehengê Fereydûn bi gurzekî serê wî wek serê ga ye Dehaq xist erdê. Li şûna ku wî bikuje, Fereydûn di şikeftekê de li bin çiyayê Damavandê bi zincîran girê da.
Têkiliya Dehaq û Newrozê çi ye?
Têkçûna Dehaq bûyera ku Newroza kurdî pîroz dike ye. Agirên cejnê dawiya serweriya wî ya tariyê û vegera bihar û azadiyê nîşan didin.
Dehaq heman Azi Dahaka ye?
Erê. Dehaq şêweya paşîn û mirovî ya Azi Dahaka, ejderhayekî sêserî di Avesta ya kevn de, ye. Di nav gelek sedsalan de çîrok ji mîta kuştina ejderha bû çîroka padîşahekî zordar.
Çavkanî û xwendina bêtir
ÎRAN iv. Mît û efsane — Encyclopaedia Iranica