Destpêk
Zembîlfiroş, ango «firoşkarê zembîlan», yek ji çîrokên herî hezkirî yên edebiyata kurdî ye: çîroka mîrekî ku dev ji dewlemendî û desthilatê berda da ku bi hûnandin û firotina zembîlan bi nizmî bijî û li şûna xiyaneta baweriya xwe mirin hilbijart. Hem wek helbesteke kurdî ya klasîk û hem wek efsaneyeke gelêrî ya zindî maye.
Li cihê ku Mem û Zîn û Siyabend û Xecê trajediyên evînê ne, Zembîlfiroş trajediya fazîletê ye. Lehengê wê ji bo şikandina rêzikeke exlaqî tê ceribandin, ji rêzikeke civakî zêdetir. Redkirina wî, heta bi bedela jiyana xwe, ew kiriye nimûneya perhêzgarî û durustiya exlaqî ku li seranserê Kurdistanê tê bibîranîn.
Naverok
Helbest, Helbestvanên Wê û Ziyareta Wê
Zembîlfiroş Çi Ye?
Zembîlfiroş («firoşkarê zembîlan»; herwiha Zembilfirosh) helbesteke çîrokî ya kurdî ya klasîk û efsaneyeke gelêrî ye ku nivîsandina wê bi helbestvan Feqiyê Teyran ve tê girêdan û di kevneşopiya devkî de jî hatiye parastin. Ew çîroka Mîr Seîd vedibêje, yê ku dev ji jiyana xwe ya mîranê berdide da ku wek zembîlfiroşekî bi nizmî bijî. Herwiha çîroka jina xwedî payebilind vedibêje ku ew xwesteka wê ya ji bo xwe red dike û li şûna xiyaneta baweriya xwe mirin hildibijêre. Bi berfirehî bi çîroka Yûsif û jina Potîfar re tê berawirdkirin.
Xalên Sereke
Zembîlfiroş tê wateya «firoşkarê zembîlan» û yek ji çîrokên mezin ên edebiyata kurdî ye.
Lehengê wê Mîr Seîd e, yê ku dev ji desthilatê berdide da ku bi firotina zembîlan bi nizmî bijî.
Jineke xwedî payebilind wî dixwaze, lê ew ji ber perhêzgarî û baweriya xwe wê red dike.
Hildibijêre ku bikeve û bimire, li şûna xiyaneta baweriyên xwe yên exlaqî û olî.
Çîrok dengvedana çîroka Yûsif (Joseph) û jina Potîfar (Zuleyxa) ye.
Agahiyên Kurt
Nav: Zembîlfiroş («firoşkarê zembîlan»; herwiha Zembilfirosh, Zambil Frosh)
Cure: Helbesteke çîrokî ya kurdî ya klasîk û efsaneyeke gelêrî
Nivîsandina wê bi van ve tê girêdan: Feqiyê Teyran (herwiha Melayê Bate); di kevneşopiya devkî de jî dijî
Leheng: Mîr Seîd, kurê Mîr Hesen ê Farqînê (Silvan), li nêzî Amedê
Çîrok: Mîrek ku dev ji desthilatê berdide da ku bi firotina zembîlan bi nizmî bijî
Nakokî: Jineke xwedî payebilind wî dixwaze; ew ji ber perhêzgarî wê red dike
Dawî: Li şûna xiyaneta baweriya xwe dikeve û dimire
Wekhevî: Çîroka Yûsif (Joseph) û jina Potîfar (Zuleyxa)
Ziyaret: Li Batîfa ya nêzî Zaxoyê, li Kurdistana Iraqê, hurmeta tirba wî tê girtin
Şahidiya kevneşopiyê: Çîrokeke kurdî ya hezkirî; heta ketiye edebiyata olî ya devkî ya êzidî
Mîrê ku Zembîl Difirotin
Lehengê çîrokê Mîr Seîd e, kurê Mîr Hesen ê ku bajarê Farqînê, Silvana îroyîn a nêzî Amedê li bakurê Kurdistanê, birêve dibir. Bavê wî wek rêvebirekî tund û nehezkirî tê bibîranîn. Mîrê ciwan, ku dîndar bû û ji jiyana dîwanê aciz dibû, ji dewlemendî û desthilata ku mafê wî yê bi zayînê bûn rûyê xwe vegerand.
Seîd ji qada desthilata bavê xwe derket û ber bi başûr ve çû herêma Zaxoyê. Li wir dest bi yek ji pîşeyên herî nizm kir, zembîl dihûnandin û ji bo nanê xwe difirotin. Ji vê yekê navê ku hemû kes wî pê nas dikin hat: Zembîlfiroş, firoşkarê zembîlan. Bi hilbijartina hejarî û keda durust li şûna îmtiyazên mîrekî, ew bû kesayetiya perhêzgarî û devberdanê.
Ceribandin û Ketin
Dilê çîrokê ceribandina fazîletê ye. Jineke xwedî payebilind, ku di vegotinên herî naskirî de jina xwediyê kelehê ye, zembîlfiroşê ciwan ê bedew dibîne û xwesteka wî wê dorpêç dike. Gazî wî dike û lê zextê dike ku xwe radestî wê bike, hemû tiştên ku wî dev jê berdabû pêşkêşî wî dike. Lê Seîd, dilsozê Xwedê û durustiya xwe ya exlaqî, wê dîsa û dîsa red dike.
Dema jin dev bernade û zembîlfiroş êdî nikare ji wê bireve, zembîlfiroş li şûna bêşerefiya xwe mirin hildibijêre. Di vegotinên bakurê Kurdistanê de, xwe ji pencereyeke bilind a kelehê davêje ser zinarên jêr û dimire. Li şûna xiyaneta baweriya xwe dev ji jiyana xwe berdide. Bi vî awayî ji mîr dibe zembîlfiroş û paşê şehîdê fazîletê.
Çîrokeke Mîna ya Yûsif
Çîroka Zembîlfiroş ji malbateke çîrokan e ku li seranserê Rojhilata Navîn tên naskirin. Ji nêz ve dengvedana çîroka Yûsif û jina Potîfar e, ku di cîhana îslamî de wek Yûsif û Zuleyxa tê naskirin. Tê de Yûsif ê bedew û bi fazîlet pêşniyazên jina xwediyê xwe red dike û ji ber pakîziya xwe ya exlaqî êşê dikişîne. Ev mijar di nav kurdan de pir dihat hezkirin û Zembîlfiroş temsîla wê ya mezin a kurdî ye.
Lê çîroka kurdî rengê xwe dide mijarê. Lehengê wê kole nîne, lê mîrek e ku hejarî hilbijartiye. Redkirina wî bi devberdana desthilata dinyayî ve bi qasî pakîziya exlaqî girêdayî ye. Di Zembîlfiroş de, vesweseya laş û vesweseya dinyayê bi hev re tên redkirin.
Helbest, Helbestvanên Wê û Ziyareta Wê
Zembîlfiroş hem hatiye nivîsandin û hem tê stran. Teşeyeke helbestî ya navdar a çîrokê bi helbestvanê mezin ê arif Feqiyê Teyran ve tê girêdan û ya din bi helbestvan Melayê Bate ve. Dengbêj bi sedsalan ew di stranê de veguhastine. Çîrok ewqas hezkirî bû ku nusxeyek ji wê heta derbasî edebiyata olî ya devkî ya êzidiyan bû. Ew di nav xwendinên wan ên pîroz de cih girt, xizmekî Qewlên Êzidî.
Efsane di erdê de jî kok girtiye. Li Batîfa ya nêzî Zaxoyê li Kurdistana Iraqê hurmeta tirba zembîlfiroş tê girtin. Heta îro jî tirba mîrê ku bû zembîlfiroş li wir tê rêzgirtin. Wek çiyayê Siyabend û Xecê, ziyaret çîrokê bi cihekî rastîn ê welat re girê dide.
Sembolîzm
Zembîlfiroş çîrokeke şîretê ya durustiya exlaqî ye. Lehengê wê bi rêz dev ji sê tiştên ku cîhan herî zêde bi nirx dibîne berdide: desthilat, dewlemendî û têrkirina xwestekê. Bi devberdana mîrtiya xwe ji bo jiyana zembîlhûnekî û devberdana jiyana xwe bixwe ji dêvla baweriya xwe, ew îdeala perhêzgarî û serdestbûna li ser xwe temsîl dike ku kevneşopiya kurdî bi hurmeta herî bilind dibîne.
Çîrok herwiha aliyekî civakî yê bêdeng hilgirtiye. Lehengê wê yê bi fazîlet hosteyê hejar e, lê ceribandin û gendelî li keleha yên xwedî desthilat cih digirin. Di Zembîlfiroş de, tê nîşandan ku esîlzadetîya rastîn di payeyê de nîne, lê di durustiyê de ye. Ev peyam zembîlfiroş nêzî dilên gelê asayî hiştiye.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma ew jina xwediyê kelehê bû an keça wî? Vegotin cuda ne. Di kevneşopiya bakurê Kurdistanê de pir caran jina mîr an xwediyê kelehê zembîlfiroş dixwaze. Di hin vegotinên başûrî de ew keça wî ye. Di çîrokeke ku bi sedsalan bi gelek dengan li ser welatekî berfireh hatiye hilgirtin de cudabûnên bi vî rengî xwezayî ne.
Zembîlfiroş kê nivîsand û ma rast e? Helbest bi Feqiyê Teyran û herwiha bi Melayê Bate ve tê girêdan. Dibe ku ji helbestvanekî zêdetir teşe dabin vegotinên di destê me de, li ser çîrokeke devkî ya hîn kevntir. Kevneşopî dibêje ku li ser mîrekî rastîn hatiye avakirin û ziyareta wî li Batîfa tê nîşandan. Lê wek efsaneyên mezin ên din ên kurdî, rastiya wê ya herî kûr exlaqî ye, ji dîrokeke bi teqezî zêdetir.
Mijarên Têkildar
Mem û Zîn: romansa mezin û trajîk a kurdî
Siyabend û Xecê: efsaneyeke din a bi ketina mirindar ji bilindahiyê diqede
Feqiyê Teyran: helbestvanê arif ku nivîsandina helbestê bi wî ve tê girêdan
Qewlên Êzidî: xwendinên pîroz ên ku çîrok derbasî wan bûye
Yûsif û Zuleyxa: çîroka Yûsif a ku çîrok dengvedana wê ye
Dengbêj: stranbêjên kevneşopî yên ku çîrokê di stranê de diparêzin
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Zembîlfiroş çi wateyê dide?
Zembîlfiroş bi kurdî tê wateya «firoşkarê zembîlan». Hem navê efsaneyê û hem navê lehengê wê, Mîr Seîd, e, yê ku ji bo firotina zembîlan dev ji jiyana xwe ya mîranê berda.
Çîroka Zembîlfiroş çi ye?
Çîroka mîrekî vedibêje ku dev ji desthilatê berdide da ku wek zembîlfiroşekî bi nizmî bijî. Jineke xwedî payebilind wî dixwaze, lê ew ji ber perhêzgarî wê red dike û li şûna xiyaneta baweriya xwe mirin hildibijêre.
Çima Zembîlfiroş bi Yûsif re tê berawirdkirin?
Ji ber ku dengvedana çîroka Yûsif û jina Potîfar (Yûsif û Zuleyxa) ye, ku ciwanekî bi fazîlet tê de pêşniyazên jineke xwedî desthilat red dike û ji ber pakîziya xwe ya exlaqî êşê dikişîne.
Zembîlfiroş kê nivîsand?
Vegotineke helbestî ya navdar bi helbestvanê arif Feqiyê Teyran ve tê girêdan û ya din bi Melayê Bate ve. Çîrok di kevneşopiya devkî de jî dijî û dengbêjan ew strandiye.
Ma ziyareta Zembîlfiroş heye?
Erê. Hurmeta tirba zembîlfiroş, ku bi Mîr Seîd re yek tê dîtin, li Batîfa ya nêzî Zaxoyê li Kurdistana Iraqê tê girtin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Folklora kurdî — The Kurdish Project
Edebiyata Nivîskî ya Kurdî — Encyclopaedia Iranica
Zembîlfiroş, Firoşkarê Zembîlan (Folklora Nû-Aramî û Kurdî ya Bakurê Iraqê)