Oorlog en Ottomaanse ineenstorting veranderden de Koerdische politieke omgeving; geweld en gedwongen verplaatsing verwoestten burgerlevens. Deze selectie onderscheidt gebeurtenissen, diplomatieke voorstellen en latere regelingen en verklaart Sèvres en Lausanne.

Drie ovale zwart-witportretten van Ottomaanse verdragsvertegenwoordigers met Frans onderschrift
Portretmontage van de Ottomaanse ondertekenaars van Sèvres, ondertekend op 10 augustus 1920. Fotograaf onbekend. De moderne uploaddatum is geen datum van de gebeurtenis. Wikimedia Commons · historical portrait montage · public domain.

Geselecteerde tijdlijn

Data volgen jaar–maand–dag; sommige processen duren langer. De laatste kolom verwijst naar onderstaande bronnen. Britse militaire stukken tonen pogingen Koerdische bondgenoten te winnen en plaatselijke beïnvloeding van imperiale politiek, geen eensgezinde Koerdische oorlogshouding. [12]

Selectie; jaar–maand–dag, met overlappende perioden. Nummers verwijzen naar de bronnenlijst.
Datum / periodeGebeurtenis of ontwikkelingBron
1914-11Britse en Indiase troepen bezetten Basra terwijl oorlog Ottomaans Mesopotamië bereikt.1
1915–1916Genocidale vervolging vernietigt Armeense en Syrisch-christelijke gemeenschappen in de provincie Diyarbekir.2
1916-05Sykes–Picot plant Britse en Franse controle- of invloedssferen.3
1916-06Britse oorlogsdagboeken vermelden Qizilbash-Koerdische aanvallen op Ottomaanse verbindingen.12
1917-03-11Britse troepen nemen Bagdad in; Ottomaanse strijdkrachten trekken richting Mosul terug.1
1918-01-08Wilson presenteert de Veertien Punten; XII behandelt nationaliteiten onder Ottomaans bestuur.5
1918-10-30Mudros wordt getekend tussen het Ottomaanse Rijk en Groot-Brittannië voor de geallieerden.6
1918-11Britse troepen bezetten Mosul na de wapenstilstand.1
1918–1920Het Genootschap voor de Verheffing van Koerdistan organiseert zich tijdens de overgang Istanbul–Ankara.7
1919-11-20Een Koerdisch-Armeense verklaring zoekt samenwerking over nationale eisen op de vredesconferentie.8
1920-04San Remo verdeelt mandaten en herziet eerdere imperiale afspraken.3
1920-08-10Sèvres voorziet voorwaardelijke Koerdische autonomie en onafhankelijkheid maar treedt nooit in werking.9, 10
1921-04–06Ankara’s tegenoffensief onderdrukt Koçgiri met uitgebreid geweld tegen dorpen.7
1923-07-24Lausanne wordt zonder Koerdische autonomie getekend; de Irakgrens wacht op latere regeling.11

Burgerleed en verantwoordelijkheid

Uğur Ümit Üngör onderzoekt de Armeense genocide en vernietiging van Syrisch-christelijke gemeenschappen in Diyarbekir via Ottomaanse besluiten, provinciale bestuurders, milities en plaatselijke deelnemers, waaronder sommige Koerdische leiders. [2] Zijn bevolkingsonderzoek documenteert ook gedwongen deportaties van Koerden naar Midden- en West-Anatolië en sterfte door honger en kou. [4] Slachtoffers, daders en plaatsen moeten concreet blijven. Collectieve schuld helpt evenmin als antichristelijk geweld uitwissen met het verhaal van Koerdisch burgerleed.

Diplomatieke doelen waren geen vastgestelde grenzen

Wilsons punt XII ging over veiligheid en autonome ontwikkeling van niet-Turkse nationaliteiten onder Ottomaans bestuur; het benoemde of stichtte geen Koerdische staat. [5] De Koerdisch-Armeense verklaring van 20 november 1919 vroeg onafhankelijk Armenië en Koerdistan met externe hulp, met betwiste gebieden en grenzen voor de vredesconferentie. Najat Abdulla-Ali’s archiefproefschrift geeft de Franse tekst met verwijzingen. [8] Een gezamenlijk voorstel was geen afgeronde grensregeling.

Sèvres: autonomie en onafhankelijkheid onder voorwaarden

Artikelen 62–63 voorzagen een commissieplan voor plaatselijke autonomie in bepaalde overwegend Koerdische gebieden. Artikel 64 verbond mogelijke onafhankelijkheid aan een meerderheidsverzoek en gunstige beoordeling en aanbeveling door de Volkenbond; vrijwillige aansluiting van Koerden uit het vilajet Mosul werd ook overwogen. [9] Er ontstond geen direct werkende staat. Het verdrag trad nooit in werking, zoals de Britse regering in 1983 uitdrukkelijk aan het parlement bevestigde. [10]

Koçgiri: opstand en plaatselijke onderdrukking

Élise Massicard volgt de beweging tussen Istanbul en Ankara, Koerdische organisatie en plaatselijke alevitisch-Koerdische netwerken. Het belangrijkste tegenoffensief dateert zij april–juni 1921, met dorpsvernietiging, verdrijving en toenmalige kritiek op buitensporig geweld. [7] Ook Koerdische actoren verschilden van mening. Rebellen noch Koerdische aanhangers van Ankara vertegenwoordigden een unaniem nationaal standpunt.

Lausanne: geen autonomie, Mosul nog open

Lausanne bevatte geen Koerdisch autonomiekader zoals Sèvres. Artikel 3 liet de grens Turkije–Irak aan een latere Brits-Turkse afspraak of anders de Volkenbond. Niet alle grenzen werden die dag geregeld. Artikelen 38–39 beschermen alle inwoners of Turkse staatsburgers, ook taalgebruik; 40–41 geven bijzondere institutionele en onderwijsgaranties aan niet-islamitische minderheden. [11] Ontbrekende Koerdische autonomie betekent niet dat islamitische Koerden van iedere verdragsbescherming uitgesloten waren.

Bronnen en verder lezen

  1. National Army Museum, Mesopotamia campaign; Basra, Baghdad and the November 1918 advance to Mosul.
  2. Uğur Ümit Üngör, Diyarbekir (1915–1916): Young Turk Mass Killings at the Provincial Level, Sciences Po, 25 March 2009.
  3. French Diplomatic Archives, Haut-commissariat in Syria and Lebanon, thematic series 1SL/1V/2323–2356; historical introduction on Sykes–Picot and San Remo.
  4. Uğur Ümit Üngör, Geographies of Nationalism and Violence: Rethinking Young Turk Social Engineering, European Journal of Turkish Studies 7 (2008); published passage on Kurdish deportations.
  5. US National Archives, President Woodrow Wilson’s 14 Points, 8 January 1918; original speech transcript, Point XII.
  6. Australian Department of Veterans’ Affairs, Sinai and Palestine Campaign; Armistice of Mudros, signed 30 October 1918.
  7. Élise Massicard, The Repression of the Koçgiri Rebellion, 1920–1921, Sciences Po, 28 September 2009; context, actors and victims.
  8. Najat Abdulla-Ali, Empire, frontière et tribu, Paris X–Nanterre doctoral thesis (2006), pp. 428–429; French declaration and archival references.
  9. Treaty of Sèvres, British Treaty Series No. 11 (1920), printed p. 21, Articles 62–64; original Foreign Office scan.
  10. UK Parliament, Hansard, Treaty of Sevres, 18 February 1983; Douglas Hurd’s answer on non-entry into force.
  11. Treaty of Lausanne, signed 24 July 1923, Part I, Articles 3 and 38–41; English text published by Türkiye’s Ministry of Foreign Affairs.
  12. Dan McKee, British Library, Anglo-Kurdish Relations during the Mesopotamia Campaign (1914–1918), Qatar Digital Library, 31 May 2022; opening and intelligence-gathering sections.