Scheppingshymnen, religieuze poëzie, slangenverhalen en sprookjes zijn verschillende vormen. Jezidische en Yarsan-bronnen, Şahmaranvarianten en Noord-Iraakse verhalen verduidelijken betekenissen zonder een pantheon voor alle Koerden te verzinnen.

Stenen gebouwen en twee kegelvormige heiligdomdaken tussen bomen in de vallei van Lalish
Lalish, Lamacchiacosta, 10 maart 2018. Een levend religieus landschap, geen afbeelding van de schepping. © Lamacchiacosta · 10 March 2018 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Tradities in verschillende omgevingen

Koerdische mythologie kan verhalen in Koerdische gemeenschappen introduceren, maar heilige hymne, sprookje en literair epos dienen verschillende doelen. De anthologie Neo-Aramaic and Kurdish Folklore from Northern Iraq uit 2022 zet moslim-Koerdische verhalen naast Arameestalige christelijke en joodse tradities. De redacteuren benadrukken gedeeld materiaal en meertalig contact. [1] Die vergelijking is nuttiger dan elk bovennatuurlijk personage bij één antieke nationale religie onderbrengen. Taal, verteller en gelegenheid bepalen mede de betekenis.

Jezidische schepping en Tawûsî Melek

Philip G. Kreyenbroeks lezing uit 2006 berust op zijn werk met Khalil Jindy Rashow over jezidische heilige gedichten en verhalen. Hij beschrijft qewls waarin God de wereld schept uit een parel met haar embryonale vorm en de zorg toevertrouwt aan Zeven Wezens onder Tawûsî Melek, de Pauwenengel. [2] Dit hoort bij een bepaalde religieuze traditie. Tawûsî Melek behoort niet op een godenlijst voor alle Koerden en moet niet met vijandige buitenstaandersnamen worden gedefinieerd.

Yarsan, kalām en jam

Kreyenbroeks studie uit 2022 beschrijft Yarsan-schepping met oerparel, Zeven Wezens/Haft Tan en eerste bijeenkomst, de jam. De religieuze geschiedenis is cyclisch en goddelijke essenties kunnen in verschillende vormen verschijnen. De belangrijkste heilige poëzie is in literair Gurani, naast teksten in andere talen. [3] Lange kalām, korte rituele liederen en mondelinge uitleg hebben verwante maar verschillende functies. Gedeelde parelbeelden maken vergelijking mogelijk, zonder gemeenschappen en gebruiken uitwisselbaar te maken.

Şahmaran: de variant vaststellen

Sultan Sökmen en Zeynep Balkanal vatten in 2018 varianten uit Adana, Tarsus en Mardin samen. In de Mardinse versie wordt een vizierszoon in een put achtergelaten, bereikt Şahmarans verborgen wereld en komt vrij tegen geheimhouding. Als de heerser ziek is verraadt hij voor eigen voordeel de plek; Şahmaran wordt gedood en de heerser genezen. [4] Verraad en genezing staan hier centraal. Mardin Artuklu Universiteit documenteert ook Cahide Harputlu’s seminar over Koerdische, Turkse en Iraanse varianten. [5] Een gedeelde figuur kan lokale betekenis zonder exclusieve etnische oorsprong hebben.

Geestennamen en taal

Umîd Demîrhans woordenboek beschrijft cin als voor mensen onzichtbare wezens. Eén betekenis van perî is een mooie vrouwelijke cin; dezelfde spelling kent andere trefwoorden met andere betekenissen. [6] Dit zijn woorden voor het bovennatuurlijke, geen universele theologische catalogus. Kies bij vertaling het passende zinsverband en vertellersgebruik. Elk wezen god noemen of elk sprookje scheppingsmythe maakt verschillen in de taal onzichtbaar.

Gedeelde verhalen en benoemde tekst

De Noord-Iraakse anthologie biedt sprookjes, legenden, fabels en anekdotes in Noord- en Centraal-Koerdisch en Noordoost-Nieuw-Aramees met Engelse vertaling. De inhoud bevat meerdere versies van de mandenverkoper en de Dalalbrug. [1] Zij maken vergelijking tussen talen en gemeenschappen mogelijk. Lees de verzamelaarsinleiding voordat details tot algemeen geloof worden verklaard. Noteer verteller, plaats, taal, datum en editie. Verschillen zijn bewijs van overdracht en interpretatie, geen reden voor één vermeend oorspronkelijk verhaal.

Bronnen en verder lezen

  1. Geoffrey Khan, Masoud Mohammadirad, Dorota Molin and Paul M. Noorlander, Neo-Aramaic and Kurdish Folklore from Northern Iraq, vol. 2, Open Book Publishers, 2022, publisher’s introduction and contents.
  2. Philip G. Kreyenbroek, The Traditions of the Yezidis and Ahl-e Haqq as Evidence for Kurdish Cultural History, World Congress of Kurdish Studies, Erbil, 2006; qewls and creation account.
  3. Philip G. Kreyenbroek, The Religious Textual Heritage of the Yārsān (Ahl-e Haqq), Oral Tradition 35/2 (2022), pp. 331–340; languages, religious world and textual categories.
  4. Sultan Sökmen and Zeynep Balkanal, Anadolu’da Önemli Bir Simge Olan Şahmeran’ın Halk İnanışlarındaki Yeri, 2018, pp. 281–296, especially 286–287; DOI 10.29029/busbed.333220.
  5. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages, report of Cahide Harputlu’s 57th Rêzesemîner presentation comparing Şahmaran versions.
  6. Umîd Demîrhan, Ferhenga Destî: kurdî bi kurdî, expanded second edition, Sewad, 2007, printed pp. 60 (cin), 290 (perî). Definitions translated from Kurdish.