Ali Saip Ursavaş Kimdi?
Ali Saib Bey olarak da bilinen Ali Saip Ursavaş (1885–1939), Kürt kökenli Osmanlı ve Türk subayı, Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) ilk önde gelen üyelerinden biriydi. Kürt kasabası Revanduz’da doğdu; Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Urfa savunmasının kahramanı olarak ün kazandı. Bu başarı, Mustafa Kemal’in kendisinden “Urfa Savaşçısı” anlamındaki Ursavaş soyadını almasını sağladı.
Ancak Kürt tarihinin en ikircikli şahsiyetlerinden biri olmayı sürdürür: Yeni Türk devletine öylesine sadakatle hizmet eden Kürt ki Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’nde savcı olarak Kürt dinî önder Şeyh Said’in ölüme mahkûm edilmesine yardım etti.
Öne Çıkan Noktalar
• Yaklaşık 1908 ile 1926 arasında hem Osmanlı hem Türk ordularında hizmet eden Kürt kökenli subaydı.
• Urfa’da Fransız kuvvetlerine karşı direnişteki rolü nedeniyle “Urfa Savaşçısı” anlamındaki Ursavaş soyadını kazandı.
• Urfa adına Birinci Büyük Millet Meclisi üyesi ve CHP’nin ilk üyelerindendi.
• 1925 Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’nde savcı olarak Şeyh Said’in ve diğer Kürt isyancıların ölüme mahkûm edilmesinde yer aldı.
• Adı daha sonra Atatürk’e karşı iddia edilen 1935 komplosuyla ilişkilendirildi. Ardından gözden düştü ve 1939’da unutulmuşluk içinde öldü.
Kısa Bilgiler
Tam Adı: Ali Saip Ursavaş
Diğer Adı: Ali Saib Bey
Doğumu: 1885, Revanduz (Revandiz), Osmanlı İmparatorluğu; bugün Irak Kürdistan Bölgesi’nde.
Ölümü: 25 Eylül 1939, Adana, Türkiye
Kökeni: Kürt
Mesleği / Rolü: Askerî subay ve siyasetçi
Dönemi: Geç Osmanlı İmparatorluğu ve erken Türkiye Cumhuriyeti
Tanınma Nedeni: Urfa savunması; Şeyh Said mahkemesinde savcılık.
Bağlılığı: Osmanlı İmparatorluğu, ardından Türkiye Cumhuriyeti
En Yüksek Rütbesi: Yüzbaşı (Osmanlı); yarbay (Türkiye)
Tarihsel Önemi: Erken Cumhuriyet’in Kürt ayaklanmasını bastırmasının aracına dönüşen Kürt kökenli şahsiyet.
İçindekiler
İstiklal Mahkemeleri ve Şeyh Said Yargılaması
Zaman Çizelgesi ve Önemli Olaylar
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
İlk Yılları ve Kökenleri
Ali Saip, 1885’te Osmanlı İmparatorluğu’nun dağlık Soran bölgesinde, bugün Kuzey Irak’ın Kürdistan Bölgesi olan yerde, ağırlıklı olarak Kürt kasabası Revanduz’da (Revandiz) doğdu. Taşradan gelen, çok sayıda Kürt dâhil, yükselmek isteyen genç erkeklerin Osmanlı askerî sisteminde ilerleyebildiği imparatorluğun son on yıllarında yetişti.
Osmanlı Harp Okulu’na girdi ve yaklaşık 1908’de, Jön Türk Devrimi yılında subay olarak görevlendirildi. Kürt kökeni tarihçilerce tartışılmaz; ancak kuşağındaki birçok Osmanlı subayı gibi hayatı, onu özel bir Kürt davası yerine imparatorluğa ve daha sonra Türk ulusal projesine bağladı.
Tarihsel Bağlam
Ursavaş’ın hayatı, Ortadoğu tarihinin en çalkantılı geçişlerinden birini kapsadı: Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü ve Türkiye Cumhuriyeti’nin doğuşu. Genç subay olarak Trablusgarp Savaşı’nda, Balkan Savaşlarında ve Birinci Dünya Savaşı’nda, imparatorluğu parçalayan felaketler zincirinde savaştı.
Savaş yenilgi ve yabancı işgaliyle bittiğinde Mustafa Kemal, daha sonra Atatürk, Türk Kurtuluş Savaşı’na dönüşen ulusal direnişi başlattı. Ursavaş gibi savaşta sertleşmiş subaylar omurgasını oluşturdu. Ancak 1923’te ortaya çıkan Cumhuriyet, kendisini katı biçimde Türk ulusal terimleriyle tanımladı. Bu tanım Kürt kimliğine yer bırakmadı ve hayatının geri kalanını belirleyecek ayaklanmaların zeminini hazırladı.
Askerî Hayatı
Ursavaş, yaklaşık yirmi yıllık sürekli savaş boyunca Osmanlı devletine, ardından Türk ulusal hareketine hizmet ederek savaşçı subay ününü kurdu.
Urfa Savunması
En çok kutlanan başarısı, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Fransız kuvvetlerinin Güney Anadolu’nun bazı kesimlerini işgal ettiği Türk-Fransız Savaşı sırasında geldi. Urfa bölgesindeki yerel Kuvayı Milliye’nin, ulusal kuvvetlerin, örgütlenmesine ve komutasına yardım ederek Fransızları 1920’de kentten çekilmeye zorlayan direnişe katkıda bulundu. Mustafa Kemal, takdir olarak “Urfa Savaşçısı” anlamındaki Ursavaş soyadını verdi; İstiklal Madalyası aldı. Ününün doruk noktasıydı.
Siyasete Giden Yol
Cumhuriyet’in kurulmasıyla Ursavaş, birçok subay arkadaşı gibi siyasete geçti. Birinci Büyük Millet Meclisi’ne Urfa milletvekili olarak seçildi ve Mustafa Kemal’in Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) ilk üyelerinden oldu. 1926’da aktif hizmetten emekli olmadan önce yarbaylığa yükseldi. Kemalist projeye bağlılığı, kısa süre sonra onu dönemin en büyük sonuçlar doğuran olaylarından birinin merkezine yerleştirecekti.
İstiklal Mahkemeleri ve Şeyh Said Yargılaması
Şubat 1925’te Şeyh Said ayaklanması, yeni Cumhuriyet’e karşı ilk büyük Kürt ayaklanması olarak Türkiye’nin doğusundaki Kürt illerine yayıldı. Hükümet sıkıyönetimle karşılık verdi ve devleti tehdit etmekle suçlananları yargılayıp idam etme konusunda geniş yetkilere sahip olağanüstü mahkemeler olan İstiklal Mahkemelerini yeniden etkinleştirdi.
Ali Saip Ursavaş, özel olarak ayaklanmayı ezmek için kurulan Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’ne savcı atandı. Mahkeme, Şeyh Said’i ve onlarca takipçisini ölüme mahkûm etti; Diyarbakır’da 1925’te asıldılar. Ursavaş, Konya İstiklal Mahkemesi’yle de bağlantılıydı.
Kürt ulusal hafızası açısından bu, hayatının belirleyici ve en acı gerçeğidir: Modern Kürt mücadelesinin en saygı duyulan şahsiyetlerinden birinin idamında devletin temsilcisi olarak hareket eden Kürt kökenli kişi.
Zaman Çizelgesi ve Önemli Olaylar
1885 — Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Revanduz’da (Revandiz) doğar.
Yaklaşık 1908 — Osmanlı Harp Okulu’ndan subay olarak görevlendirilir.
1911–1913 — Trablusgarp Savaşı’nda ve Balkan Savaşlarında hizmet eder.
1914–1918 — Birinci Dünya Savaşı’nda hizmet eder.
1919–1920 — Fransızlara karşı Urfa savunmasında ulusal kuvvetlere komuta eder.
1920 — Urfa adına Birinci Büyük Millet Meclisi’ne seçilir; Ursavaş soyadını alır.
1925 — Şeyh Said ayaklanması sırasında Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’nde savcılık yapar.
1926 — Ordudan yarbay olarak emekli olur.
1935 — Adı Atatürk’e karşı iddia edilen komployla ilişkilendirilir.
1939 — Adana’da 25 Eylül’de ölür.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Türk devletinin hizmetindeki Kürt. Ursavaş’ın hayatındaki temel tartışma, Kürt kökeniyle Kürt ayaklanmasını bastırmadaki rolü arasındaki çelişkidir. Türk milliyetçi tarihi açısından savaş kahramanıdır; birçok Kürt ise onu hatırlıyorsa kendi halkına karşı dönmüş şahsiyet olarak hatırlar. Tarihçiler onu, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet subay sınıfının Kürt geçmişine sahip erkekleri Türk ulusal kimliği içine nasıl alabileceğinin örneği olarak ele alır.
1935 suikast komplosu. Çeşitli anlatılar, adının Mustafa Kemal’e karşı iddia edilen 1935 komplosuyla bağlantılı olarak gündeme geldiğini belirtir. Hiç mahkûm edilmedi ve olay belirsizliğini korur; ancak siyasal nüfuzunu sona erdirmiş görünür. Bazı anlatılara göre son yıllarını kırgınlık ve maddi güçlük içinde geçirdi.
Tartışmalı ayrıntılar. Dönemin birçok şahsiyetinde olduğu gibi bazı tarihler ve mahkemelerdeki rolünün kesin kapsamı kaynaklara göre değişir; uygun temkinle ele alınmalıdır.
Mirası
Ali Saip Ursavaş, hikâyeyi kimin anlattığına göre çok farklı hatırlanır. Türk Kurtuluş Savaşı anlatılarında, kentin kurtuluşuna yardım eden madalyalı subay, “Urfa Savaşçısı” olarak onurlu yere sahiptir. Kürt tarihinde mirası çok daha karanlıktır; Şeyh Said’i darağacına gönderen mahkemeye katılımıyla belirlenir.
Hayatı, modern Kürt tarihinin tekrarlanan trajedilerinden birini gösterir: Çevredeki devletlerin yetenekli Kürtleri kendi hizmetlerine çekmesi, kimi zaman geldikleri topluluklara karşı çevirmesi. Siyasal hareket, yazılar bütünü veya adını taşıyan kurum bırakmadı; yalnızca tartışmalı hatıra bıraktı.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Şeyh Said — Ursavaş’ın mahkemesinin 1925 ayaklanmasını ezdiği Kürt dinî önder.
Şeyh Said, Ağrı ve Dersim Ayaklanmaları — Türkiye’de savaşlar arası Kürt ayaklanmalarının daha geniş çizgisi.
Halid Bey Cibran — aynı bastırma dalgasında idam edilen Kürt subay ve Azadî önderi.
İhsan Nuri — sonraki Ağrı ayaklanmasına önderlik eden Kürt subay.
Simko Şikak — İran’da sınırın ötesinde çağdaşı Kürt askerî önder.
İlgili konular: İstiklal Mahkemeleri; Türk-Fransız Savaşı; Hamidiye alayları; Cumhuriyet Halk Partisi (CHP).
Sık Sorulan Sorular
Ali Saip Ursavaş kimdi?
Ali Saip Ursavaş (1885–1939), Kürt kökenli Osmanlı ve Türk subayı, Urfa savunmasının kahramanı ve Şeyh Said’i 1925’te ölüme mahkûm eden İstiklal Mahkemesi’nde savcıydı.
Neden “Urfa Savaşçısı” diye anılır?
Mustafa Kemal, 1920’de Fransız işgaline karşı Urfa savunması sırasında ulusal direniş kuvvetlerine komuta etmedeki rolünü takdir ederek ona “Urfa Savaşçısı” anlamındaki Ursavaş soyadını verdi.
Ali Saip Ursavaş Kürt müydü?
Evet. Kürt kasabası Revanduz’da doğdu ve tarihsel kaynaklarda Kürt kökenli olarak betimlenir; ancak hayatını Osmanlı, ardından Türk devleti hizmetinde geçirmiştir.
Kürt tarihinde neden tartışmalıdır?
Çünkü Kürt kökenine rağmen Kürt önder Şeyh Said’i ve takipçilerini ölüme mahkûm eden 1925 Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’nde savcı olarak hizmet etti. Bu, onu Kürt hareketlerini bastıran devletlere hizmet eden Kürtlerin simgesine dönüştürür.
Ali Saip Ursavaş nasıl öldü?
25 Eylül 1939’da Adana’da öldü. Son yılları, adının Atatürk’e karşı iddia edilen 1935 komplosuyla ilişkilendirilmesinden sonra siyasal gözden düşüşle belirlendi.
Kaynaklar
Robert Olson, Kürt Milliyetçiliğinin Ortaya Çıkışı ve Şeyh Said Ayaklanması, 1880–1925, University of Texas Press, 1989.
Wadie Jwaideh, Kürt Ulusal Hareketi: Kökenleri ve Gelişimi, Syracuse Üniversitesi Yayınları, 2006.
A. İlyas, “Milli Mücadelede Önemli Bir Şahsiyet: Ali Saip Ursavaş”, Turkish Studies, 10(9), 2015.