Ali Saip Ursavaş kî bû?
Ali Saip Ursavaş (1885–1939), ku bi navê Ali Saib Bey jî tê nasîn, efserekî leşkerî yê Osmanî û Tirk bi eslê Kurdî û yek ji endamên pêşeng ên destpêkê yên Partiya Gel a Komarî (CHP) bû. Ew li bajarokê Kurdî Rewandizê ji dayik bû û di Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê de wek qehremanê parastina Urfayê navdar bû — serkeftinek ku Mustafa Kemal bixwe ji ber wê paşnavê «Ursavaş», bi wateya «Şervanê Urfayê», da wî.
Lê ew di dîroka Kurdî de yek ji kesayetiyên herî nakok dimîne: Kurdek ku bi dilsoziyeke wisa xizmeta dewleta nû ya Tirkî kir ku, wek dozgerê Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbakırê, di mehkûmkirina rêberê olî yê Kurd Şêx Seîd bi mirinê de alîkar bû.
Xalên sereke
• Ew efserekî bi eslê Kurdî bû ku bi qasî di navbera 1908 û 1926 de di her du artêşên Osmanî û Tirk de xizmet kir.
• Ji ber rola xwe di berxwedana li dijî hêzên Fransî li Urfayê de, paşnavê «Ursavaş» («Şervanê Urfayê») wergirt.
• Ew ji bo Urfayê endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Yekem û yek ji endamên destpêkê yên CHP bû.
• Wek dozgerê Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbakırê ya 1925, di mehkûmkirina Şêx Seîd û serhildêrên din ên Kurd bi mirinê de beşdar bû.
• Paşê navê wî bi pîlaneke îdiakirî ya 1935 li dijî Atatürk ve hat girêdan; piştî wê ew ji çavên desthilatê ket û di 1939 de di bênavûdengiyê de mir.
Agahiyên kurt
Navê tam: Ali Saip Ursavaş
Bi van navan jî tê nasîn: Ali Saib Bey
Jidayikbûn: 1885, Rowanduz (Revandiz), Împaratoriya Osmanî (niha li Herêma Kurdistanê ya Iraqê)
Mirin: 25 Îlon 1939, Adana, Tirkiye
Esil: Kurd
Pîşe / rol: Efserê leşkerî û siyasetmedar
Serdem: Dawiya Împaratoriya Osmanî û destpêka Komara Tirkiyeyê
Bi çi tê nasîn: Parastina Urfayê; dozger di dadgeha Şêx Seîd de
Dilsozî: Împaratoriya Osmanî, paşê Komara Tirkiyeyê
Pileya herî bilind: Yûzbaşî (Osmanî); serhengê cîgir (Tirkiye)
Girîngiya dîrokî: Kesayetiyek bi eslê Kurdî ku bû amûra Komara destpêkê di tepisandina serhildana Kurdî de
Naverok
Dadgehên Serxwebûnê û darizandina Şêx Seîd
Jiyana destpêkê û esil
Ali Saip di 1885 de li Rowanduz (Revandiz), bajarokekî bi piranî Kurdnişîn li herêma çiyayî ya Soranê di Împaratoriya Osmanî de, li cihê ku îro Herêma Kurdistanê ya bakurê Iraqê ye, ji dayik bû. Ew di dehsalên dawî yên împaratoriyê de mezin bû, dema ku xortên bi hêvî yên parêzgehan — di nav de gelek Kurd — dikaribûn di pergala leşkerî ya Osmanî de bilind bibin.
Ew ket Akademiya Leşkerî ya Osmanî û li dora 1908, sala Şoreşa Tirkên Ciwan, wek efser hat tayînkirin. Dîroknas li ser eslê wî yê Kurdî nakok nînin; lê wek gelek efserên Osmanî yên nifşa wî, jiyana wî ya pîşeyî ew bi projeya împaratoriyê û paşê projeya neteweyî ya Tirkî ve girêda, ji dêvla dozeke bi taybetî Kurdî.
Çarçoveya dîrokî
Jiyana Ursavaş yek ji guherînên herî aloz ên dîroka Rojhilata Navîn di xwe de girt: hilweşîna Împaratoriya Osmanî û jidayikbûna Komara Tirkiyeyê. Wek efserekî ciwan ew di Şerê Îtalî-Tirkî, Şerên Balkanan û Şerê Cîhanê yê Yekem de şer kir — rêzek karesat ku împaratorî parçe parçe kir.
Dema şer bi têkçûn û dagirkirina biyanî bi dawî bû, Mustafa Kemal (paşê Atatürk) berxwedana neteweyî da destpêkirin ku bû Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê; efserên di şer de bi ezmûn, wek Ursavaş, bûn stûna wê. Lê Komara ku di 1923 de derket, xwe bi pênaseyeke neteweyî ya bi temamî Tirkî pênase kir — pênaseyek ku ji nasnameya Kurdî re cih nehişt û rê vekir ji serhildanên ku dê beşa mayî ya jiyana wî ya pîşeyî diyar bikin re.
Jiyana leşkerî
Ursavaş di nêzîkî du dehsalên şerê berdewam de navê xwe wek efserekî şervan ava kir; ew di xizmeta dewleta Osmanî û paşê tevgera neteweyî ya Tirkî de bû.
Parastina Urfayê
Serkeftina wî ya herî navdar di Şerê Fransî-Tirkî de hat, dema ku hêzên Fransî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem beşên başûrê Anatoliyê dagir kirin. Ew di rêxistinkirin û fermandariya Kuva-yi Milliye (hêzên neteweyî) yên herêmî li herêma Urfayê de alîkar bû û beşdarî berxwedanê kir ku Fransî neçar kir di 1920 de ji bajêr vekişin. Wek rêzgirtin, Mustafa Kemal paşnavê «Ursavaş» — «Şervanê Urfayê» — da wî û ew Medalya Serxwebûnê wergirt. Ev lûtkeya navdariya wî bû.
Rêya ber bi siyasetê
Bi damezrandina Komarê re, Ursavaş wek gelek hevalên xwe yên efser ket siyasetê. Ew wek nûnerê Urfayê di Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Yekem de hat hilbijartin û bû yek ji endamên destpêkê yên Partiya Gel a Komarî (CHP) ya Mustafa Kemal. Berî ku di 1926 de ji xizmeta çalak teqawît bibe, ew gihîşt pileya serhengê cîgir. Dilsoziya wî ya ji projeya Kemalîst re dê di demeke kurt de wî li navenda yek ji bûyerên bi encamên herî mezin ên wê serdemê bi cih bike.
Dadgehên Serxwebûnê û darizandina Şêx Seîd
Di Sibata 1925 de, serhildana Şêx Seîd — serhildana mezin a yekem a Kurdî li dijî Komara nû — li parêzgehên Kurdnişîn ên rojhilatê Tirkiyeyê dest pê kir. Hikûmetê bi rêveberiya leşkerî bersiv da û Dadgehên Serxwebûnê (İstiklâl Mahkemeleri) dîsa çalak kir; ew dadgehên awarte bi desthilatên fireh bûn ji bo darizandin û îdamkirina kesên bi gefa li dewletê hatibûn tawanbarkirin.
Ali Saip Ursavaş wek dozgerê Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbakırê hat tayînkirin; ew dadgeha bi taybetî ji bo perçiqandina serhildanê hatibû damezrandin. Dadgehê Şêx Seîd û bi dehan şopînerên wî bi mirinê mehkûm kir; ew di 1925 de li Diyarbakırê hatin bidarvekirin. Ursavaş bi Dadgeha Serxwebûnê ya Konyayê ve jî girêdayî bû.
Ji bo bîra neteweyî ya Kurdî, ev rastiya diyarker û herî bi êş a jiyana wî ye: zilamekî bi eslê Kurdî ku wek amûra dewletê di îdama yek ji kesayetiyên herî rêzgirtî yên têkoşîna nûjen a Kurdî de kar dikir.
Rêzika demê û bûyerên sereke
1885 — Li Rowanduz (Revandiz), Împaratoriya Osmanî, ji dayik dibe
Li dora 1908 — Ji Akademiya Leşkerî ya Osmanî wek efser tê tayînkirin
1911–1913 — Di Şerê Îtalî-Tirkî û Şerên Balkanan de xizmet dike
1914–1918 — Di Şerê Cîhanê yê Yekem de xizmet dike
1919–1920 — Di parastina Urfayê li dijî Fransiyan de fermandariya hêzên neteweyî dike
1920 — Ji bo Urfayê di Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Yekem de tê hilbijartin; paşnavê «Ursavaş» werdigire
1925 — Di serhildana Şêx Seîd de wek dozgerê Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbakırê xizmet dike
1926 — Bi pileya serhengê cîgir ji artêşê teqawît dibe
1935 — Navê wî bi pîlaneke îdiakirî li dijî Atatürk ve tê girêdan
1939 — Di 25 Îlonê de li Adanayê dimire
Nîqaş û nakokî
Kurdek di xizmeta dewleta Tirkî de. Nakokiya sereke ya jiyana Ursavaş, nakokiya di navbera eslê wî yê Kurdî û rola wî ya tepisandina serhildana Kurdî de ye. Di dîroka neteweperest a Tirkî de ew qehremanê şer e; di bîra gelek Kurdan de, heke were bibîranîn, ew kesayetiyek e ku li dijî gelê xwe rabû. Dîroknas wî wek mînakekê dibînin ji awayê ku çîna efserên dawiyê yên Osmanî û yên destpêka Komarê dikaribû zilamên bi eslê Kurdî bixe nav nasnameyeke neteweyî ya Tirkî.
Pîlana kuştinê ya 1935. Çend vegotin diyar dikin ku navê wî bi komployeke îdiakirî ya 1935 li dijî Mustafa Kemal ve hat girêdan. Ew tu carî nehat mehkûmkirin û bûyer hêj ne zelal e, lê xuya ye ku wê dawî li bandora wî ya siyasî anî; li gorî hin vegotinan, wî salên xwe yên dawî di talî û tengasiya aborî de derbas kirin.
Hûrguliyên bi nîqaş. Wek gelek kesayetiyên vê serdemê, hin dîrok û qasê rast ê rola wî di dadgehan de li gorî çavkaniyan diguherin û divê bi hişyariya pêwîst bên nirxandin.
Mîras
Ali Saip Ursavaş bi awayên pir cuda tê bibîranîn, li gorî ku kî çîrokê vedibêje. Di vegotinên Tirkî yên Şerê Serxwebûnê de, ew wek «Şervanê Urfayê» cihekî bi rûmet digire: efserekî xelatkirî ku di azadkirina bajarekî de alîkar bû. Di dîroka Kurdî de mîrasa wî pir tarîtir e û bi beşdariya wî di dadgeha ku Şêx Seîd şand darve de tê pênasekirin.
Jiyana wî yek ji trajediyên dubare yên dîroka nûjen a Kurdî nîşan dide: awayê ku dewletên derdorê Kurdên jêhatî dikişandin nav xizmeta xwe û carinan ew dikirin dijberê heman civakên ku jê hatibûn. Wî ne tevgera siyasî, ne berhemên nivîskî û ne jî saziyeke bi navê xwe li pey xwe hişt — tenê bîreke bi nîqaş.
Kes, cih û mijarên têkildar
Şêx Seîd — rêberê olî yê Kurd ku dadgeha Ursavaş serhildana wî ya 1925 perçiqand
Serhildanên Şêx Seîd, Agirî û Dêrsimê — çarçoveya firehtir a serhildanên Kurdî li Tirkiyeyê di navbera her du şerên cîhanê de
Xalid Beg Cibran — efserê Kurd û rêberê Azadî ku di heman tepisandinê de hat îdamkirin
Îhsan Nûrî — efserê Kurd ku fermandariya serhildana paşîn a Agiriyê kir
Simko Şikak — rêberê leşkerî yê Kurd ê hemdem, li aliyê din ê sînorê li Îranê
Mijarên têkildar: Dadgehên Serxwebûnê; Şerê Fransî-Tirkî; alayên Hemîdiye; Partiya Gel a Komarî (CHP).
Pirsên pir tên pirsîn
Ali Saip Ursavaş kî bû?
Ali Saip Ursavaş (1885–1939) efserekî leşkerî yê Osmanî û Tirk bi eslê Kurdî, qehremanê parastina Urfayê û dozgerê Dadgeha Serxwebûnê bû ku di 1925 de Şêx Seîd bi mirinê mehkûm kir.
Çima ew «Şervanê Urfayê» tê binavkirin?
Mustafa Kemal paşnavê «Ursavaş», bi wateya «Şervanê Urfayê», da wî wek rêzgirtin ji rola wî ya fermandariya hêzên berxwedana neteweyî di parastina Urfayê li dijî dagirkirina Fransî ya 1920 de.
Ali Saip Ursavaş Kurd bû?
Erê. Ew li bajarokê Kurdî Rewandizê ji dayik bû û di çavkaniyên dîrokî de wek kesekî bi eslê Kurdî tê danasîn, her çiqas wî jiyana xwe ya pîşeyî di xizmeta dewleta Osmanî û paşê dewleta Tirkî de derbas kir.
Çima ew di dîroka Kurdî de kesayetiyeke bi nîqaş e?
Ji ber ku, tevî eslê xwe yê Kurdî, ew wek dozgerê Dadgeha Serxwebûnê ya Diyarbakırê ya 1925 xizmet kir ku rêberê Kurd Şêx Seîd û şopînerên wî bi mirinê mehkûm kir; bi vî awayî ew bû sembola Kurdên ku xizmeta dewletên tepisîner ên tevgerên Kurdî dikirin.
Ali Saip Ursavaş çawa mir?
Ew di 25 Îlon 1939 de li Adanayê mir. Salên wî yên dawî bi ketina ji çavên desthilata siyasî hatin diyarkirin, piştî ku navê wî bi pîlaneke îdiakirî ya 1935 li dijî Atatürk ve hat girêdan.
Çavkanî
Robert Olson, Derketina neteweperestiya Kurdî û serhildana Şêx Seîd, 1880–1925, University of Texas Press, 1989.
Wadie Jwaideh, Tevgera neteweyî ya Kurdî: Esil û pêşketina wê, Syracuse University Press, 2006.
A. İlyas, «Kesayetiyeke girîng di têkoşîna neteweyî de: Ali Saip Ursavaş», Turkish Studies, 10(9), 2015.