عەلی سایپ ئورسەڤاش کێ بوو؟
عەلی سایپ ئورسەڤاش (1885–1939)، کە بە عەلی سایب بەگیش ناسراوە، ئەفسەرێکی سەربازیی عوسمانی و تورکیی بە ڕەچەڵەکی کوردی بوو و یەکێک بوو لە ئەندامە پێشەنگە سەرەتاییەکانی حیزبی گەلی کۆماری (جەهەپە). لە شارۆچکە کوردییەکەی ڕەواندز لەدایک بوو و لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا وەک قارەمانی بەرگریی ئورفا ناوبانگی دەرکرد؛ دەستکەوتێک کە بەهۆیەوە خودی مستەفا کەمال نازناوی «ئورسەڤاش»ی پێ بەخشی، بە واتای «شەڕڤانی ئورفا».
بەڵام هێشتا یەکێکە لەو کەسایەتییانەی مێژووی کورد کە هەڵسەنگاندنەکان لەبارەیانەوە دژبەیەکن: کوردێک کە بەو ڕادەیە دڵسۆزانە خزمەتی دەوڵەتی نوێی تورکیای کرد، کە وەک داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی ئامەد، یارمەتیی مەحکوومکردنی شێخ سەعید، سەرکردەی ئایینیی کورد، بە مردنی دا.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەفسەرێکی کورد بوو کە لە نێوان نزیکەی 1908 و 1926دا لە هەردوو سوپای عوسمانی و تورکیا خزمەتی کرد.
• بەهۆی ڕۆڵی لە بەرخۆدان دژی هێزە فەرەنسییەکان لە ئورفا، نازناوی «ئورسەڤاش» («شەڕڤانی ئورفا»)ی بەدەست هێنا.
• ئەندامی یەکەم مەجلیسی گەورەی نیشتمانی بۆ ئورفا و ئەندامێکی سەرەتایی جەهەپە بوو.
• وەک داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی ئامەد لە 1925دا، لە حوکمدانی مردن بۆ شێخ سەعید و یاخیبووە کوردەکانی تر بەشدار بوو.
• ناوی دواتر بە پیلانێکی بانگەشەکراوی 1935 دژی ئەتاتورکەوە بەسترایەوە؛ دوای ئەوە لە بەرچاوی دەسەڵاتداران کەوت و لە 1939دا لە گۆشەگیری و بێناوییدا مرد.
زانیارییە خێراکان
ناوی تەواو: عەلی سایپ ئورسەڤاش
هەروەها ناسراو بە: عەلی سایب بەگ
لەدایکبوون: 1885، ڕەواندز (ڕەڤاندیز)، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (ئێستا لە هەرێمی کوردستانی عێراقدایە)
مردن: 25ی ئەیلوولی 1939، ئەدەنە، تورکیا
ڕەچەڵەک: کورد
پیشە / ڕۆڵ: ئەفسەری سەربازی و سیاسەتمەدار
سەردەم: کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەرەتای کۆماری تورکیا
ناسراو بە: بەرگریی ئورفا؛ داواکاری گشتی لە دادگایی شێخ سەعید
دڵسۆزی بۆ: ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، پاشان کۆماری تورکیا
بەرزترین پلە: نەقیب (عوسمانی)؛ مووقەدەم (تورکیا)
گرنگیی مێژوویی: کەسایەتییەکی بە ڕەچەڵەکی کوردی کە بووە ئامرازێکی کۆماری سەرەتایی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کورد
ناوەڕۆک
دادگاکانی سەربەخۆیی و دادگایی شێخ سەعید
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
کەسان، شوێنان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
عەلی سایپ لە 1885دا لە ڕەواندز (ڕەڤاندیز) لەدایک بوو، شارۆچکەیەک لە ناوچە شاخاوییەکەی سۆران لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە زۆرینەی دانیشتووانی کورد بوون، کە ئەمڕۆ دەکەوێتە هەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق. لە دوا دەیەکانی ئیمپراتۆریەتەکەدا گەیشتە تەمەنی پێگەیشتن، کاتێک پیاوانی گەنجی خاوەن ئامانجی بەرز لە پارێزگاکان، لەوانە زۆرێک لە کورد، دەیانتوانی لە سیستەمی سەربازیی عوسمانیدا پلە بەرز بکەنەوە.
چووە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی و لە دەوروبەری 1908دا، ساڵی شۆڕشی تورکە گەنجەکان، وەک ئەفسەر دامەزرا. مێژوونووسان گومان لە ڕەچەڵەکە کوردییەکەی ناکەن، هەرچەندە وەک زۆرێک لە ئەفسەرە عوسمانییەکانی نەوەکەی، کارنامەکەی ئەوی بە پڕۆژەی ئیمپراتۆریەت و دواتر پڕۆژەی نەتەوەیی تورکەوە بەستەوە، نەک بە دۆزێکی دیاریکراوی کوردی.
پاشخانی مێژوویی
ژیانی ئورسەڤاش یەکێک لە پڕئاژاوەترین گواستنەوەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە: ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لەدایکبوونی کۆماری تورکیا. وەک ئەفسەرێکی گەنج لە شەڕی ئیتالیا–تورکیا، شەڕەکانی بەڵقان و جەنگی جیهانیی یەکەمدا شەڕی کرد؛ ئەو زنجیرە کارەساتانەی ئیمپراتۆریەتەکەیان پارچەپارچە کرد.
کاتێک شەڕەکە بە تێکشکان و داگیرکاریی بیانی کۆتایی هات، مستەفا کەمال (دواتر ئەتاتورک) بەرخۆدانی نەتەوەیی دەست پێ کرد کە بووە شەڕی سەربەخۆیی تورکیا، و ئەفسەرە ئەزمووندارەکانی وەک ئورسەڤاش کۆڵەکەی سەرەکییان پێک هێنا. بەڵام ئەو کۆمارەی لە 1923دا سەری هەڵدا، خۆی بە چوارچێوەیەکی بە توندی نەتەوەیی تورکی پێناسە کرد؛ پێناسەیەک کە هیچ جێگایەکی بۆ ناسنامەی کورد نەهێشتەوە و بارودۆخی بۆ ئەو ڕاپەڕینانە ئامادە کرد کە باقی کارنامەکەی دەستنیشان دەکردن.
کارنامەی سەربازی
ئورسەڤاش بە درێژایی نزیکەی دوو دەیە لە شەڕی بەردەوامدا، وەک ئەفسەرێکی شەڕکەر ناوبانگی بنیاد نا، خزمەتی دەوڵەتی عوسمانی و پاشان بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکی کرد.
بەرگریی ئورفا
بەرچاوترین دەستکەوتەکەی لە شەڕی فەرەنسا–تورکیادا هات، کاتێک دوای جەنگی جیهانیی یەکەم هێزە فەرەنسییەکان بەشێکی باشووری ئەنادۆڵیان داگیر کرد. یارمەتیی ڕێکخستن و فەرماندەیی هێزە ناوخۆییەکانی قوای ملییە (هێزە نەتەوەییەکان)ی لە ناوچەی ئورفا دا و بەشداریی لەو بەرخۆدانە کرد کە فەرەنسییەکانی لە 1920دا ناچار کرد لە شارەکە بکشێنەوە. بۆ ڕێزلێنان، مستەفا کەمال نازناوی «ئورسەڤاش»، واتە «شەڕڤانی ئورفا»ی پێ بەخشی و مەدالیای سەربەخۆیی وەرگرت. ئەوە لووتکەی ناوبانگەکەی بوو.
ڕێگا بەرەو سیاسەت
لەگەڵ دامەزراندنی کۆماردا، ئورسەڤاش وەک زۆرێک لە هاوڕێ ئەفسەرەکانی چووە ناو سیاسەت. وەک نوێنەری ئورفا بۆ یەکەم مەجلیسی گەورەی نیشتمانی هەڵبژێردرا و بووە ئەندامێکی سەرەتایی حیزبی گەلی کۆماریی مستەفا کەمال (جەهەپە). پێش ئەوەی لە 1926دا لە خزمەتی چالاک خانەنشین بێت، گەیشتە پلەی مووقەدەم. دڵسۆزیی بۆ پڕۆژەی کەمالیستی بەزوویی ئەوی دەخستە ناوەندی یەکێک لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی سەردەمەکە.
دادگاکانی سەربەخۆیی و دادگایی شێخ سەعید
لە شوباتی 1925دا، ڕاپەڕینی شێخ سەعید، یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد دژی کۆماری نوێ، لە سەرانسەری پارێزگا کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵگیرسا. حکومەت بە حوکمی سەربازی وەڵامی دایەوە و دادگاکانی سەربەخۆیی (İstiklâl Mahkemeleri)ی زیندوو کردەوە، دادگا نائاساییەکان بە دەسەڵاتی فراوان بۆ دادگاییکردن و ئیعدامکردنی ئەوانەی بە هەڕەشەکردن لە دەوڵەت تاوانبار دەکران.
عەلی سایپ ئورسەڤاش وەک داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی ئامەد دانرا، ئەو دادگایەی بەتایبەتی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە دامەزرابوو. دادگاکە شێخ سەعید و دەیان شوێنکەوتووی بە مردن مەحکووم کرد؛ لە 1925دا لە ئامەد لە سێدارە دران. ئورسەڤاش هەروەها پەیوەندیی بە دادگای سەربەخۆیی قۆنیەوە هەبوو.
بۆ بیرەوەریی نەتەوەیی کورد، ئەمە ڕاستیی دیاریکەر و ئازاربەخشترینی ژیانیەتی: پیاوێکی بە ڕەچەڵەکی کوردی کە لە ئیعدامکردنی یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییەکانی خەباتی نوێی کورددا وەک بریکاری دەوڵەت کاری دەکرد.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
1885 — لە ڕەواندز (ڕەڤاندیز)، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لەدایک دەبێت
نزیکەی 1908 — لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانییەوە وەک ئەفسەر دادەمەزرێت
1911–1913 — لە شەڕی ئیتالیا–تورکیا و شەڕەکانی بەڵقان خزمەت دەکات
1914–1918 — لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا خزمەت دەکات
1919–1920 — فەرماندەیی هێزە نەتەوەییەکان لە بەرگریی ئورفا دژی فەرەنسییەکان دەکات
1920 — وەک نوێنەری ئورفا بۆ یەکەم مەجلیسی گەورەی نیشتمانی هەڵدەبژێردرێت؛ نازناوی «ئورسەڤاش» وەردەگرێت
1925 — لە کاتی ڕاپەڕینی شێخ سەعیددا وەک داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی ئامەد خزمەت دەکات
1926 — بە پلەی مووقەدەم لە سوپا خانەنشین دەبێت
1935 — ناوی بە پیلانێکی بانگەشەکراو دژی ئەتاتورکەوە دەبەسترێتەوە
1939 — لە 25ی ئەیلوولدا لە ئەدەنە دەمرێت
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
کوردێک لە خزمەتی دەوڵەتی تورکیادا. مشتومڕی ناوەندیی ژیانی ئورسەڤاش دژبەیەکیی نێوان ڕەچەڵەکە کوردییەکەی و ڕۆڵەکەی لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردە. لە مێژووی نەتەوەگەرای تورکیدا قارەمانێکی شەڕە؛ بۆ زۆرێک لە کورد، ئەگەر هەر یادی بکرێتەوە، وەک کەسێک دەمێنێتەوە کە دژی گەلی خۆی وەستا. مێژوونووسان وەک نموونەیەک سەیری دەکەن بۆ ئەوەی چۆن چینی ئەفسەرانی کۆتایی عوسمانی و سەرەتای کۆمار دەیتوانی پیاوانی بە پاشخانی کوردی لە ناو ناسنامەیەکی نەتەوەیی تورکیدا جێگیر بکات.
پیلانی تیرۆرکردنی 1935. چەند گێڕانەوەیەک دەڵێن کە ناوی لە پەیوەندی بە پیلانێکی بانگەشەکراوی 1935 دژی مستەفا کەمالدا هاتە ئاراوە. هەرگیز مەحکووم نەکرا و ڕووداوەکە هێشتا ناڕوونە، بەڵام وا دەردەکەوێت کۆتایی بە نفووزە سیاسییەکەی هێنابێت؛ بەپێی هەندێک گێڕانەوە، دوا ساڵەکانی بە دڵڕەنجاوی و لە تەنگژەی دارایی بەسەر برد.
وردەکاریی جێناکۆک. وەک زۆرێک لە کەسایەتییەکانی ئەم سەردەمە، هەندێک بەروار و ئاستی وردی ڕۆڵەکەی لە دادگاکاندا لە نێوان سەرچاوەکان جیاوازن و پێویستە بە وریایی گونجاو مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.
میرات
یادی عەلی سایپ ئورسەڤاش بە شێوەی زۆر جیاواز دەکرێتەوە، بەپێی ئەوەی کێ چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە. لە گێڕانەوە تورکییەکانی شەڕی سەربەخۆییدا، وەک «شەڕڤانی ئورفا» جێگایەکی ڕێزلێگیراوی هەیە، ئەفسەرێکی خەڵاتکراو کە یارمەتیی ئازادکردنی شارێکی دا. لە مێژووی کورددا، میراتەکەی زۆر تاریکترە و بە بەشدارییەکەی لەو دادگایە پێناسە دەکرێت کە شێخ سەعیدی نارد بۆ سێدارە.
ژیانی یەکێک لە کارەساتە دووبارەبووەکانی مێژووی نوێی کورد پیشان دەدات: شێوازی ئەوەی چۆن دەوڵەتەکانی دەوروبەر کوردە بەهرەمەندەکانیان خستە خزمەتی خۆیان و هەندێک جار دژی هەمان ئەو کۆمەڵگانەیان ڕاگرتن کە لێیانەوە هاتبوون. هیچ بزووتنەوەیەکی سیاسی، هیچ کۆمەڵە نووسینێک و هیچ دامەزراوەیەکی بە ناوی خۆی بەجێ نەهێشت؛ تەنها بیرەوەرییەکی جێمشتومڕ.
کەسان، شوێنان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شێخ سەعید — سەرکردەی ئایینیی کورد کە دادگای ئورسەڤاش ڕاپەڕینەکەی لە 1925دا سەرکوت کرد
ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید، ئارارات و دەرسیم — ڕەوتی فراوانتری ڕاپەڕینەکانی کورد لە تورکیا لە نێوان دوو جەنگی جیهانیدا
خالید بەگ جبران — ئەفسەری کورد و سەرکردەی ئازادی کە لە هەمان سەرکوتکردندا ئیعدام کرا
ئیحسان نووری — ئەفسەرە کوردەکە کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی ئاراراتی دواتری کرد
سمکۆ شکاک — سەرکردەیەکی سەربازیی کوردی هاوسەردەم لە بەرامبەر سنوورەکە لە ئێران
بابەتە پەیوەندیدارەکان: دادگاکانی سەربەخۆیی؛ شەڕی فەرەنسا–تورکیا؛ ڕەجیمەنتەکانی حەمیدیە؛ حیزبی گەلی کۆماری (جەهەپە).
پرسیارە باوەکان
عەلی سایپ ئورسەڤاش کێ بوو؟
عەلی سایپ ئورسەڤاش (1885–1939) ئەفسەرێکی سەربازیی عوسمانی و تورکیی بە ڕەچەڵەکی کوردی، قارەمانی بەرگریی ئورفا و داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی بوو کە لە 1925دا شێخ سەعیدی بە مردن مەحکووم کرد.
بۆچی پێی دەوترێت «شەڕڤانی ئورفا»؟
مستەفا کەمال نازناوی «ئورسەڤاش»، بە واتای «شەڕڤانی ئورفا»ی پێ بەخشی، بۆ ڕێزلێنان لە ڕۆڵەکەی لە فەرماندەیی هێزەکانی بەرخۆدانی نەتەوەیی لە کاتی بەرگریی ئورفا دژی داگیرکاریی فەرەنسی لە 1920دا.
ئایا عەلی سایپ ئورسەڤاش کورد بوو؟
بەڵێ. لە شارۆچکە کوردییەکەی ڕەواندز لەدایک بوو و لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە کەسێکی بە ڕەچەڵەکی کوردی وەسف دەکرێت، هەرچەندە کارنامەکەی لە خزمەتی دەوڵەتی عوسمانی و پاشان دەوڵەتی تورکیادا بەسەر برد.
بۆچی لە مێژووی کورددا کەسایەتییەکی جێمشتومڕە؟
چونکە سەرەڕای ڕەچەڵەکە کوردییەکەی، وەک داواکاری گشتی لە دادگای سەربەخۆیی ئامەد لە 1925دا خزمەتی کرد کە شێخ سەعید، سەرکردەی کورد، و شوێنکەوتوانی بە مردن مەحکووم کرد؛ ئەمە کردیە هێمای ئەو کوردانەی خزمەتی ئەو دەوڵەتانەیان کرد کە بزووتنەوە کوردییەکانیان سەرکوت دەکرد.
چۆن عەلی سایپ ئورسەڤاش مرد؟
لە 25ی ئەیلوولی 1939دا لە ئەدەنە مرد. ساڵەکانی دواتری بە کەوتن لە بەرچاوی دەسەڵاتدارانی سیاسی ناسراون، دوای ئەوەی ناوی بە پیلانێکی بانگەشەکراوی 1935 دژی ئەتاتورکەوە بەسترایەوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیا — عەلی سایپ ئورسەڤاش
ڕۆبەرت ئۆڵسۆن، The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 (سەرهەڵدانی نەتەوەگەرایی کورد و ڕاپەڕینی شێخ سەعید)، University of Texas Press، 1989.
وەدی جوەیدە، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد: سەرەتا و پەرەسەندنی)، Syracuse University Press، 2006.
A. İlyas، “Milli Mücadelede Önemli Bir Şahsiyet: Ali Saip Ursavaş” (کەسایەتییەکی گرنگ لە خەباتی نەتەوەییدا: عەلی سایپ ئورسەڤاش)، Turkish Studies، 10(9)، 2015.