Di rewşa siyasî ya bêhêvî ya Tirkiyeya destpêka komarê de, dema ku rêxistinbûna siyasî ya Kurdî bi rêkûpêk dihat hilweşandin û sozên di Şerê Serxwebûnê de hatibûn dayîn bi plan dihatin şikandin, komeke biçûk a efser û rewşenbîrên Kurd di 1923an de hatin cem hev da ku Azadî damezirînin. Ew rêxistina netewperwer a Kurdî ya yekem a veşartî ya serdema Komara Tirkiyeyê bû; komeleyeke nepenî ya leşkerên xizmeta dewleteke niha hebûna gelê wan înkar dikir kiribûn. Di navenda vê rêxistinê de Xalid Beg Cibran bû — efserê eşîrî yê Kurd ê ji herêma Mûşê ya Rojhilatê Anatolyayê ku ji piraniya kesan baştir fêm dikir sozên Şerê Serxwebûnê nayên pêkanîn. Ew di 1925an de hat darvekirin, berî ku rêxistina alîkariya avakirina wê kiribû bikaribû tevahiya potansiyela xwe nîşan bida. Lê tora ku wî ava kir û serhildana ku hinekî ji wê derket encamên ku dewleta Tirkiyeyê dê heta dawiya sedsala bîstemîn bi sînordarkirina wan re mijûl bibûya dan destpêkirin.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Eşîra Cibran û kevneşopiya leşkerî ya Kurdî

2. Beşa 2: Ji efserê Osmanî ber bi netewperwerê Kurd ve

3. Beşa 3: Şerê Serxwebûnê — Kurdek ji bo Tirkiyeyê şer dike

4. Beşa 4: Jidayikbûna Azadî — Rêxistina veşartî ya Kurdî ya yekem

5. Beşa 5: Tor — Efser, şêx û avahiya berxwedanê

6. Beşa 6: Şêx Seîd û serhildana 1925an

7. Beşa 7: Girtin, dadgehkirin û Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat

8. Beşa 8: Darê sêdarê — Mirineke deng veda

9. Beşa 9: Mîras — Leşkerê ku çirûska agir pêxist

10. Rêza demî ya Xalid Beg Cibran

Beşa 1: Eşîra Cibran û kevneşopiya leşkerî ya Kurdî

Cibran — ku Jibranlı an Jibranli jî tê nivîsandin — konfederasyoneke eşîrî ya Kurdî bûn ku li herêma Mûşê ya Rojhilatê Anatolyayê, li axa parêzgeha Mûşê ya niha ya Tirkiyeyê, bicih bûbûn. Herêma Mûşê ji demeke dirêj ve beşek ji cîhana bilindahiyên Kurdî bû: erdnîgariyeke deştên bilind û newalên çiyayî ku di sedsalên desthilatdariya Osmanî de civaka eşîrî ya Kurdî domandibû. Cibran xwe wek hêzeke xwedî şiyana leşkerî û girîngiya siyasî li herêmê bi cih kiribûn; wan kevneşopiya xizmetê di siwariyên nerêkûpêk ên Osmanî de hebû — alayên Hemîdiyeyê yên Siltan Ebdulhemîd II di salên 1890an de ji bo aramkirina sînorê rojhilat damezirandibûn.

Ev kevneşopiya şerkeriyê cîhana ku Xalid Beg di 1882an de tê de ji dayik bû bû. Ew di civakeke eşîrî de mezin bû ku şiyana leşkerî bi nirx didît û ezmûna şerê nerêkûpêk û siyaseta tevlihev a dilsoziyê û berxwedanê ya têkiliya Kurdan bi dewleta Osmanî re diyar dikir hebû. Payeya malbata wî di nav Cibran de hem têkiliyên civakî hem jî perwerdebûna çandî ya dê pêşeroja wî şikil bida dabû wî. Ew rewşenbîrekî bajarî yê bi rêya pirtûkan gihîştibû netewperweriyê nebû; ew rêberekî eşîrî bû ku bi ezmûna birêvebirina kesên dewleta ku wan xizmet kiribû bi rêkûpêk dikirin kevîyê civakê gihîştibû wê.

Beşa 2: Ji efserê Osmanî ber bi netewperwerê Kurd ve

Xalid Beg Cibran ket pergala perwerdeya leşkerî ya Osmanî û bû efser. Wî li dibistanên leşkerî yên Osmanî perwerde dît û di koma efseran a serdema dawî ya Împaratoriya Osmanî de xizmet kir û şiyanên pîşeyî û têkiliyên sazî bi dest xistin ku paşê ew kirin rêxistinkerekî bandordar ê berxwedana veşartî.

Veguherîna ji efserê Osmanî bo netewperwerê Kurd pêvajoyeke hêdî bû ku tevliheviyên siyasî yên destpêka sedsala bîstemîn şikil dabû. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an, Şerên Balkanê, Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna piştî wan a Împaratoriya Osmanî her yek beşdarî kûrbûna hişmendiya efserên Kurd a derbarê cudahiya di navbera axaftina welatparêziya Osmanî ya hemûyan digire nav xwe û netewperweriya her ku diçû bêtir dûrxistker a dewlet ji nû ve şikil dida kir. Heta dema Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê, Xalid Beg hişmendiyeke siyasî pêş xistibû ku di navbera berpirsiyariya wî ya berxwedana li dijî dagirkirina Hevpeymanan û hêviya wî ya mafên Kurdî di her dewleta nû ya ji şer derkeve de cudahî dikir.

Beşa 3: Şerê Serxwebûnê — Kurdek ji bo Tirkiyeyê şer dike

Wek gelek efserên Kurd ên nifşê xwe, Xalid Beg Cibran di Şerê Serxwebûnê de tevlî berxwedana netewperwer a Tirkî bû. Axaftina pêşîn a tevgera Kemalî bi eşkere soz dida ku Kurd dê di dewleteke rêzê li nasnameya Kurdî bigire de beşdar bibin û ji bo efserên Kurd ên tevahiya karê xwe di xizmeta Împaratoriya Osmanî de derbas kiribûn, hêviya çarçoveyeke siyasî ya Tirkî û Kurdî ya reformkirî ji vebijarka din baştir bû: dagirkirin ji aliyê hêzên Yewnanî, Ermenî an Ewropî ve.

Xalid Beg bi hêzên netewperwer re xizmet kir û wek fermandarekî leşkerî yê jêhatî rêza hemdemên xwe bi dest xist. Têkiliyên wî yên eşîrî yên li herêma Mûşê ew kirin seferberkerekî bandordar ê hêzên Kurdî yên nerêkûpêk ji bo piştgiriya berxwedana neteweyî. Piştî serkeftina Tirkan û damezirandina komarê di 1923an de, wî hêvî dikir ku sozên dema şer ên beşdarbûn û xweseriya Kurdan bên pêkanîn. Gava diyar bû ku ev yek naqewime — ku komara nû bi lez ber bi netewperweriyeke Tirkî ya navendî ve diçe ku ji nasnameya Kurdî re cih tê de tune ye — bersiva wî destpêkirina rêxistinkirina berxwedanê bû.

Beşa 4: Jidayikbûna Azadî — Rêxistina veşartî ya Kurdî ya yekem

Azadî — peyva Kurdî ya wateya wê serbestî ye — di 1923an de, di heman sala damezirandina Komara Tirkiyeyê de, hat damezirandin. Ew rêxistineke nepenî bû ku bi piranî ji tora efserên leşkerî yên Kurd ên di Şerê Serxwebûnê de xizmet kiribûn hatibû avakirin. Ew niha bi tirs û xem temaşe dikirin ka dewleta Kemalî çawa bi rêkûpêk saziyên ku di çarçoveya Osmanî de rê dabû jiyana çandî û siyasî ya Kurdî hebe hilweşand.

Damezirandina Azadî guherîneke nitelî di siyaseta berxwedana Kurdî de temsîl dikir. Serhildanên berê yên Kurdî xwedî taybetiya eşîrî an olî bûn — serhildana vî serokî, serhildana bi îlhama wî şêxî. Azadî cuda bû: ew rêxistineke siyasî ya xwedî bername, avahiya rêberiyê û stratejiyê bû. Endamên wê mêrên perwerdekirî bûn — efser, pispor û rewşenbîr — ku hem aliyên leşkerî yên berxwedanê hem jî şertên siyasî yên her serhildaneke diviyabû tê de bixebite fêm dikirin. Xalid Beg Cibran di avakirina wê û tevlîkirina kesayetên leşkerî yên hêza wê ya nepenî dabûnê de navendî bû.

Beşa 5: Tor — Efser, şêx û avahiya berxwedanê

Zîrektiya siyasî ya stratejiya rêxistinî ya Azadî ew bû ku nas dikir berxwedaneke serkeftî hewceyê hemahengiya du hêzên civakî yên cuda ye: efserên Kurd ên leşkerî yên şiyana teknîkî û torên sazî peyda dikirin û rêberên olî yên Kurd — şêxên terîqeta sûfî ya Neqşebendî yên dilsoziya nifûsa eşîrî û gundewarî bi dest xistibûn. Tu yek ji van hêzan bi tenê têrê nedikir. Efser xwedî şiyan û têkiliyan bûn lê şiyana wan a seferberkirina gel sînordar bû. Şêx xwedî şopînerên komî bûn lê pisporiya wan a rêxistinî û leşkerî sînordar bû.

Azadî ji bo avakirina piran di navbera van du toran de dixebitî. Têkiliya diyarker bi Şêx Seîdê Pîranê re bû — şêxekî Neqşebendî yê li qadeke berfireh a Rojhilatê Anatolyayê xwedî şopînerên pir mezin bû. Şêx Seîd rewatiya olî û şiyana seferberkirina gel a Azadî hewceyê wê bû peyda dikir; Azadî bernameya siyasî û rêxistinbûna leşkerî ya tevgera Şêx hewceyê wê bû peyda dikir. Gava serhildan derket, dê navê Şêx Seîd hilbigirta — lê binesaziya rêxistinî ya li pişt wê bi piranî xebata Azadî bû.

Beşa 6: Şêx Seîd û serhildana 1925an

Serhildana Şêx Seîd di Sibata 1925an de, ji plana wê zûtir û bê amadehiya rêxistinî ya tevahî ya Azadî xeyal kiribû, dest pê kir. Sedema yekser bûyereke li gundê Pîranê bû dema leşkeran hewl da çend endamên Azadî bigirin; rûbirûbûn bi lez veguherî serhildaneke vekirî. Şêx Seîd rêberiya serhildanê girt ser xwe.

Serhildan bi lezeke neçaverêkirî li qadeke berfireh a Başûrê Rojhilatê Anatolyayê belav bû û hêzên eşîrî li herêmên li pey hev tevlî serhildanê bûn. Di lûtkeya wê de, serhildêran axeke berbiçav kontrol dikirin û li rojhilat desthilata dewleta Tirkiyeyê bi dijwariyeke ciddî re rûbirû kirin. Lê kêmasiya hêza leşkerî giran bû: Artêşa Tirkiyeyê bi lez li dijî serhildanê hat seferberkirin. Serhildan di nav du mehan de hat tepeserkirin. Şêx Seîd di Nîsana 1925an de hat girtin. Xalid Beg Cibran di nav kesên di girtinên komî yên paşê yên rêberên Azadî de hatin girtin de bû.

Beşa 7: Girtin, dadgehkirin û Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat

Hikûmeta Tirkiyeyê bi xedarîyeke ji tepeserkirina leşkerî gelek wêdetir bersiva serhildanê da. Qanûna Parastina Nîzamê, ku di Adara 1925an de hat qebûlkirin, desthilatên berfireh dan hikûmetê da ku her kesê wek gefeke li nîzama giştî tê dîtin bigire, dadgeh bike û îdam bike — û ew bi awayekî berfireh li dijî kesayetên siyasî yên Kurd ên hemû aliyan hat sepandin.

Xalid Beg Cibran digel Şêx Seîd û rêberên din ên serhildanê li ber Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat hat dadgehkirin. Dadgeh ne saziyeke dadwerî ya serbixwe bû; ew amûreke siyasî ya ji bo ji holê rakirina rêberiya tevgera neteweyî ya Kurdî hatibû çêkirin bû. Pêvajoya dadgehê bilez bû û encama wê ji berê ve hatibû diyarkirin. Xalid Beg hat mehkûmkirin û cezayê mirinê lê hat birîn.

Beşa 8: Darê sêdarê — Mirineke deng veda

Xalid Beg Cibran di 28 Hezîrana 1925an de li Diyarbekirê, digel Şêx Seîd û çil û pênc mêrên din ên hatibûn mehkûmkirin, hat darvekirin. Ew çil û sê salî bû. Kevneşopiya rêxistinbûna siyasî ya Kurdî ya Azadî temsîl dikir qet nemir û serhildana 1925an nimûneyeke pêşîn a berxwedana Kurdî ava kir ku dehsalên paşê dê gelek caran li ser wê ava bibûna.

Beşa 9: Mîras — Leşkerê ku çirûska agir pêxist

Cihê Xalid Beg Cibran di dîroka Kurdî de li ser du destkeftiyan ava ye. Yekem, ew damezirînerê sereke yê Azadî bû — rêxistina siyasî ya Kurdî ya nûjen a yekem ku di nav dewleta Tirkiyeyê de bi nepenî dixebitî. Duyem, bi têkiliya Azadî bi Şêx Seîd re, ew yek ji avakerên serhildana 1925an bû — bûyera ku şêwaza rûbirûbûna Kurd û Tirk ava kir, ya dê siyaseta Rojhilatê Anatolyayê heta dawiya sedsala bîstemîn diyar bikira.

Tu yek ji van destkeftiyan di jiyana wî de serkeftin neda wî. Azadî hat hilweşandin û rêberên wê hatin darvekirin an sirgûnkirin. Dewleta Kemalî serhildan wek hinceta siyasetekê ya berfireh a tepeserkirina çanda Kurdî bi kar anî — qedexekirina zimanê Kurdî, girtina komeleyên Kurdî, sirgûnkirina rêberên Kurd ber bi Rojavayê Anatolyayê ve. Lê dîrok tenê bi demên kurt nayê pîvan. Her nifşê paşê yê rêberên siyasî yên Kurd li Tirkiyeyê di qada ku Azadî vekir de xebitiye û agirê di 1923an de pê ket qet bi tevahî nevemiriye.

Rêza demî ya Xalid Beg Cibran

1882 — Di malbateke ji rêberiya eşîra Cibran de li herêma Mûşê ya Rojhilatê Anatolyayê ji dayik dibe.

1919–1922 — Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê; bi hêzên netewperwer ên Kemalî re xizmet dike.

1923 — Beşdarî damezirandina Azadî dike — rêxistina siyasî ya Kurdî ya nûjen a veşartî ya yekem li Tirkiyeya Komarî.

Sibat 1925 — Serhildana Şêx Seîd ji dema plankirî zûtir dest pê dike.

28 Hezîran 1925 — Li Diyarbekirê digel Şêx Seîd û çil û pênc kesên din bi darvekirinê tê îdamkirin.

Çavkanî

1. Olson, Robert. Derketina Netewperweriya Kurdî û Serhildana Şêx Seîd. University of Texas Press, 1989.

2. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

5. Zürcher, Erik-Jan. Tirkiye: Dîrokeke Nûjen. I.B. Tauris, 1993.

6. White, Paul J. Serhildêrên Destpêkî an Nûjenkerên Şoreşger? Zed Books, 2000.

7. Beşikçi, İsmail. Nîzama Civakî ya Rojhilatê Anatolyayê. Yurt Yayınları, Enqere, 1969.

8. Bozarslan, Hamit. Tundî li Rojhilata Navîn. Markus Wiener, 2004.

Pirsên pir tên kirin

Xalid Beg Cibran kî bû?

Xalid Beg Cibran (1882–1925) rêberekî eşîrî yê Kurd û efserê leşkerî yê Osmanî yê ji eşîra Cibran a herêma Mûşê bû. Ew wek damezirînerê sereke yê Azadî — rêxistina siyasî ya Kurdî ya nûjen a veşartî ya yekem li Tirkiyeya Komarî — tê dîtin û avakerekî diyarker ê Serhildana Şêx Seîd a 1925an bû. Dewleta Tirkiyeyê ew di 43 saliya wî de îdam kir.

Azadî çi bû?

Azadî, ku di 1923an de hat damezirandin, rêxistina siyasî ya Kurdî ya nûjen a yekem bû ku di nav Komara Tirkiyeyê de bi nepenî dixebitî. Berevajî serhildanên Kurdî yên berê yên xwedî taybetiya eşîrî an olî, Azadî rêxistineke siyasî ya bi rêkûpêk bû ku bi piranî ji efserên leşkerî yên Kurd hatibû avakirin.

Serhildana Şêx Seîd çi bû?

Serhildana Şêx Seîd (Sibat–Nîsan 1925) serhildana mezin a Kurdî ya yekem li dijî Komara Tirkiyeyê bû. Di bin rêberiya Şêx Seîdê Pîranê de û bi piştgiriya tora Azadî, ew li Başûrê Rojhilatê Anatolyayê belav bû berî ku bi îdamên komî û tepeserkirina berfireh a çanda Kurdî bê tepeserkirin.