Giriş
Amedi — Kürtçede Amêdî, Arapçada el-Amadiye — Kürdistan’ın en çarpıcı kasabalarından biridir: Dik yamaçlı bir dağın düz tepesinde kurulmuş, uçurumlarla çevrili, yüzyıllar boyunca yalnızca kayaya oyulmuş merdivenlerle ulaşılan küçük, kadim bir şehir. Yaklaşık beş yüz yıl boyunca Kürt beyliklerinin en büyüklerinden Bahdinan Emirliği’nin başkentiydi ve bugün de Kuzey Irak Kürdistanı genelinde konuşulan Bahdini lehçesine adını verdi.
Bu, Büyük Kürdistan hakkındaki coğrafya dizimizin en yeni yazısıdır. Pek az yer manzarayla tarihi böylesine bütünüyle kaynaştırır: Amedi’de dağın kendisi kaledir ve zirvesindeki kasaba bir Kürt başkentiydi.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Amedi (el-Amadiye)
Kürtçe Adı: Amêdî
Bölge: Başûr (Güney Kürdistan / Irak Kürdistan Bölgesi)
İli: Duhok, Irak
Konumu: Türkiye sınırı yakınında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.400 m yükseklikte düz bir dağ platosunun üzerinde
Nüfus: Yaklaşık 8.000–11.000
Tanındığı Özellik: Kürt Bahdinan Emirliği’nin dağ zirvesindeki başkenti (yaklaşık 1376–1843)
Başlıca Yapılar: Bahdinan (Zibar) Kapısı, Bahdinan dönemi minaresi ve Kubahan Medresesi
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Dağ Zirvesinde Bir Şehir
Amedi, dağlar ve şelalelerle dolu yeşil bir vadiden bin metreden fazla yükseğe dik biçimde yükselen, yaklaşık bir kilometre uzunluğunda ve yarım kilometre genişliğinde doğal bir kaya platformu üzerinde durur. Savunma mantığı açıktır: Her yanı uçurumlarla çevrili kasabaya tarihsel olarak yalnızca dik merdivenlerle ve tek bir dar yolla ulaşılan kapılardan girilirdi. Binlerce yıldır hükümdarları ve bugün Irak ovalarının sıcağından kaçan yaz ziyaretçilerini çeken, bu ele geçirilemezlik ile güzellik birleşimidir.
Kadim Kökler
Platodaki yerleşim olağanüstü eskidir; kökenleri MÖ 3000’e kadar uzanır. Adın kendisi Asur Amedi’sini yankılar. Bölge, yedinci yüzyıldaki Arap fethinden önce Asur, Ahameniş, Seleukos, Part ve Sasani yönetimlerinden geçti. Yerel gelenek, bölgeyi Hristiyan doğum hikâyesinin “bilge adamları” olan Magilerle bile ilişkilendirir. Bugünkü ad, çoğu zaman kaleyi yeniden inşa ettiği söylenen on ikinci yüzyıl hükümdarı İmadeddin Zengi’yle bağlantılı görülür; onun adından dolayı el-Amadiye olmuştur.
Bahdinan’ın Başkenti
Amedi’nin altın çağı, Bahdinan Emirliği’nin yönetim merkezi olduğunda geldi. On dördüncü yüzyılın sonlarında kurulan — geleneksel olarak yaklaşık 1376’ya tarihlenen — ve Bağdat Abbasi halifelerinden geldiğini iddia eden bir Kürt hanedanı tarafından yönetilen Bahdinan, bugünkü Duhok ilinin dağlık topraklarını yaklaşık beş yüzyıl idare etti. Emirler dağ zirvesindeki başkentlerinden Zaho, Akra ve çevredeki sıradağları kapsayan geniş bir bölgeyi yönetti; Kuzey Irak Kürdistanı’nın Bahdini konuşan bütün merkez bölgesine adlarını verdi.
Kasaba o çağın izlerini hâlâ taşır: Kabartmalarla süslü büyük Bahdinan Kapısı (Zibar Kapısı), bir zamanlar emirlerin sarayına açılıyordu; ana caminin yüksek taş minaresi emirlik döneminden kalmadır; on altıncı yüzyılda Sultan Hüseyin Veli döneminde kurulan Kubahan Medresesi ise ünlü bir ilim merkeziydi. Hanedanın bütün hikâyesini Bahdinan Emirliği hakkındaki yazımızda anlatıyoruz.
Pek Çok Halkın Kasabası
Amedi, küçücük bir kasaba için dikkat çekici biçimde çeşitliydi. On dokuzuncu yüzyılın başlarında birkaç bin sakini arasında platoda yan yana yaşayan Kürtler, büyük bir Yahudi topluluğu ve Asuri Hristiyanlar bulunuyordu. Amedi, on ikinci yüzyılda David Alroy’un mesihçi hareketine sahne olan, Kürdistan’ın kadim Yahudi hayatının önemli bir merkeziydi; bu durum Yahudi topluluğunun yirminci yüzyıl ortalarında İsrail’e göçüne kadar sürdü. Camiler, bir sinagog, kiliseler ve kayaya oyulmuş ziyaretgâhlar aynı küçük zirveyi paylaşıyordu; Kürt dağlarının bir zamanlar ne kadar çoğul olduğunu hatırlatıyorlardı.
Emirliğin Düşüşü
Diğer büyük Kürt emirlikleri gibi Bahdinan da Osmanlı devletinin merkezileştirici gücüne yenildi. Emirlik 1843’te ortadan kaldırıldı ve Amedi doğrudan Osmanlı idaresine geçti; yüzyıllık beyliğin sona ermesiyle siyasi önemi azaldı. Bahdinan Kapısı yanındaki yönetici sarayı yavaş yavaş harabeye döndü. Daha sonra yirminci yüzyıldaki inşaat çalışmaları, kalanın büyük bölümünü sildi; yerel tarihçilerin hâlâ üzüntüyle andığı bir miras kaybı yaşandı.
Modern Amedi
Amedi bugün, Irak Kürdistan Bölgesi’nin Duhok ilinde birkaç bin nüfuslu küçük bir Kürt kasabasıdır. Başkent olduğu günler çok geride kalmıştır; ancak konumu onu Irak Kürdistanı’nın en sevilen ziyaret yerlerinden biri yapmıştır. Irak’ın ve Körfez’in dört bir yanından ziyaretçiler serin dağ havası, şelaleleri, meyve bahçeleri ve kayalığın tepesine kurulmuş eski kasabanın unutulmaz görünümü için gelir. Hem tarihi hem de manzarası nedeniyle UNESCO Dünya Mirası statüsü için önerilmiştir.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Yaklaşık MÖ 3000 — Platoda yerleşim; Asur Amedi’si.
MS 7. yüzyıl — Bölgenin Araplar tarafından fethi.
12. yüzyıl — Kale yeniden inşa edilir; el-Amadiye adı yerleşir.
Yaklaşık 1376 — Amedi başkent olmak üzere Bahdinan Emirliği kurulur.
16. yüzyıl — Kubahan Medresesi Sultan Hüseyin Veli döneminde gelişir.
1843 — Osmanlılar Bahdinan Emirliği’ni ortadan kaldırır.
20. yüzyıl — Yahudi topluluğu göç eder; kasaba yazlık dinlenme yerine dönüşür.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Amedi’nin hikâyesi, değişim konusunda dürüst olmayı gerektirir. Yönetici Bahdinan ailesi Abbasi Arap soyundan geldiğini iddia ederken Ezidi geleneği onları Amadin adlı bir Ezidi aziziyle ilişkilendirir; bu, Kürt hanedanlarının kökenlerinin çoğu zaman katmanlı ve tartışmalı olduğunu hatırlatır. Kasaba yüzyıllar boyunca gerçekten çok dinliydi; Yahudi ve Hristiyan toplulukları da Kürt çoğunluğu kadar kimliğinin parçasıydı. Kadim Yahudi topluluğunun yirminci yüzyılda kaybolması, burayı derinden değiştirdi. Emirliğin fiziksel mirasının büyük bölümü de ihmal ve sonraki inşaatlar yüzünden kayboldu; Kürt bilginler bunu büyük üzüntüyle anlatır. Amedi’nin aslına sadık bir portresi, ihtişamıyla kayıplarını birlikte tutar.
Mirası ve Önemi
Amedi, Kürtlerin hayal dünyasında özel bir yere sahiptir. Bahdinan’ın başkenti olarak Kürt öz yönetiminin en uzun ömürlü merkezlerinden biriydi; adı Kuzey Irak Kürdistanı genelinde konuşulan Bahdini lehçesinde her gün yaşamaya devam eder. Küçük kasabayı dağının zirvesinde görmek, Kürt tarihi hakkında temel bir şeyi anlamaktır: Ovaların imparatorluklarının kolayca ulaşamadığı yerlere tekrar tekrar kalelerini kuran bir yayla halkı.
İlgili Yerler ve Konular
Başkentinin burası olduğu hanedan, Bahdinan Emirliği. Güneydoğudaki büyük kale şehri Erbil. Bahdini ana yurdunun diğer kasabaları Duhok ve Zaho. Kürt emirlikleri ve Osmanlı devleti karşısında düşüşleri. Ezidiler ve Kürt dağlarının çoğul dinî dünyası.
Sık Sorulan Sorular
Amedi nerededir?
Amedi (Amêdî, el-Amadiye), Irak Kürdistan Bölgesi’nin Duhok ilinde, Türkiye sınırı yakınında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.400 m yükseklikteki bir platoda kurulmuş dağ zirvesi kasabasıdır.
Amedi neden ünlüdür?
Uçurumlarla çevrili bir dağın tepesindeki görkemli konumu ve yaklaşık beş yüzyıl Kürt Bahdinan Emirliği’nin başkenti olmasıyla ünlüdür.
Bahdinan Emirliği neydi?
Bahdinan, yaklaşık 1376’dan 1843’e kadar Amedi’den bugünkü Duhok ilinin dağlarını yöneten en büyük Kürt beyliklerinden biriydi. Kürtçenin Bahdini lehçesine adını verdi.
Amedi’de kimler yaşıyordu?
Yüzyıllar boyunca kasaba Kürtlere, büyük bir Yahudi topluluğuna ve Asuri Hristiyanlara birlikte ev sahipliği yaptı; Yahudi topluluğunun yirminci yüzyılda göçüne kadar bölgenin en çeşitli küçük kasabalarından biriydi.