پێشەکی
ئامێدی ــ بە کوردی ئامێدی و بە عەرەبی عەمادیە ــ یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین شارۆچکەکانی سەرتاسەری کوردستان: شارێکی بچووک و کۆنە کە لەسەر لووتکە تەختەکەی شاخێکی لێژ هەڵکەوتووە، تاشەبەرد دەوری داوە و بۆ چەندین سەدە تەنها بە پلەکانێک کە لە بەرددا هەڵکەندرابوون دەگەیشترایە پێی. بۆ نزیکەی پێنج سەد ساڵ پایتەختی میرنشینی بەهدینان بوو، کە یەکێک لە گەورەترین میرنشینە کوردییەکان بوو، و ناوی خۆی بە زاراوەی بەهدینی دا کە تا ئەمڕۆ لە سەرتاسەری باکووری کوردستانی عێراقدا قسەی پێ دەکرێت.
ئەمە نوێترین بەشی زنجیرە وتارە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە. کەم شوێن هەیە دیمەن و مێژوو تا ئەم ڕادەیە تێکەڵ بکات: لە ئامێدی، خودی شاخەکە قەڵاکەیە، و شارۆچکەکەی سەر لووتکەکەشی پایتەختێکی کوردی بوو.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: ئامێدی (عەمادیە)
ناوی کوردی: ئامێدی
ناوچە: باشوور (باشووری کوردستان / هەرێمی کوردستانی عێراق)
پارێزگا: دهۆک، عێراق
شوێن: لەسەر دەشتێکی بەرزی تەختی شاخ، نزیکەی 1,400 مەتر لەسەر ئاستی دەریا، نزیک سنووری تورکیا
دانیشتووان: نزیکەی 8,000–11,000
بە چی ناسراوە: پایتەختی میرنشینی کوردیی بەهدینان لەسەر لووتکەی شاخ (نزیکەی 1376–1843)
شوێنە دیارەکان: دەروازەی بەهدینان (زیبار)، مینارەکەی سەردەمی بەهدینان و مەدرەسەی قوبەهان
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شارێک لەسەر لووتکەی شاخ
ئامێدی لەسەر تەختەبەردێکی سروشتی هەڵکەوتووە کە درێژییەکەی نزیکەی کیلۆمەترێک و پانییەکەی نیو کیلۆمەترە، و بە لێژی زیاتر لە هەزار مەتر لە دۆڵێکی سەوزی پڕ لە شاخ و ئاوەشار بەرز دەبێتەوە. لۆژیکی بەرگرییەکە ڕوونە: تاشەبەرد لە هەموو لایەکەوە دەوری شارۆچکەکەی داوە و لە ڕابردوودا تەنها لە دەروازەکانەوە دەچوونە ناوی، کە بە پلەی لێژ و تەنها یەک ڕێگای تەسک دەگەیشتنە پێیان. هەر ئەم کۆبوونەوەی جوانی و مەحاڵبوونی گرتنە بۆ هەزاران ساڵ فەرمانڕەوایانی بۆ ئەم شوێنە ڕاکێشاوە؛ ئەمڕۆش سەردانکەرانی هاوین کە لە گەرمای دەشتە نزمەکانی عێراق ڕادەکەن.
ڕەگ و ڕیشە کۆنەکان
نیشتەجێبوون لەسەر دەشتە بەرزەکە زۆر کۆنە، و سەرەتاکانی بۆ نزیکەی 3000 پێش زایین دەگەڕێتەوە. خودی ناوەکە دەنگدانەوەی ناوی ئاشووریی ئامێدییە، و شوێنەکە پێش داگیرکردنی عەرەب لە سەدەی حەوتەمدا، بە دەستی ئاشوورییەکان، هەخامەنشییەکان، سەلەوکییەکان، ئەشکانییەکان و ساسانییەکاندا تێپەڕی. تەنانەت نەریتی خۆجێیی ناوچەکە بە مەغەکانەوە دەبەستێتەوە، واتە ئەو «پیاوە دانایانە»ی چیرۆکی مەسیحیی لەدایکبوونی عیسا. ناوی ئێستای شارۆچکەکە زۆرجار بە عیمادەدین زەنگییەوە دەبەسترێتەوە، فەرمانڕەوای سەدەی دوازدەیەم کە دەگوترێت قەڵاکەی دووبارە بنیاتی ناوەتەوە و شوێنەکە بە ناوی ئەوەوە بووە عەمادیە.
پایتەختی بەهدینان
سەردەمی زێڕینی ئامێدی کاتێک بوو کە ناوەندی میرنشینی بەهدینان بوو. بەهدینان لە کۆتایی سەدەی چواردەیەمدا دامەزرا ــ بەگوێرەی نەریت، نزیکەی 1376 ــ و بنەماڵەیەکی کوردی فەرمانڕەوایی دەکرد کە بانگەشەی دەکرد ڕەچەڵەکی بۆ خەلیفە عەباسییەکانی بەغدا دەگەڕێتەوە. بۆ نزیکەی پێنج سەدە لە ناوچە شاخاوییەکەی پارێزگای دهۆکی ئەمڕۆدا حوکمی کرد. میرەکان لە پایتەختەکەیان لەسەر لووتکەی شاخ، لە ناوچەیەکی بەربڵاودا فەرمانڕەواییان دەکرد کە زاخۆ، ئاکرێ و زنجیرەشاخەکانی دەوروبەری دەگرتەوە، و ناوی خۆیان بە سەرتاسەری ناوچەی ناوەندیی بەهدینی‌زمانی باکووری کوردستانی عێراق دا.
شارۆچکەکە هێشتا نیشانەکانی ئەو سەردەمەی پێوە دیارە: دەروازە گەورەکەی بەهدینان (دەروازەی زیبار)، کە وێنەی هەڵبڕاو لەسەری هەڵکەندراوە، جارێک دەچووە سەر کۆشکی میرەکان؛ مینارە بەردینە بەرزەکەی مزگەوتی سەرەکی بۆ سەردەمی میرنشینەکە دەگەڕێتەوە؛ مەدرەسەی قوبەهانیش، کە لە سەدەی شانزدەیەمدا لە ژێر فەرمانڕەوایی سوڵتان حوسێن وەلی دامەزرا، ناوەندێکی ناسراوی فێربوون بوو. لە وتارەکەمان دەربارەی میرنشینی بەهدینان چیرۆکی تەواوی ئەو بنەماڵەیە دەگێڕینەوە.
شارۆچکەیەک بۆ گەلانێکی زۆر
ئامێدی، بە بەراورد لەگەڵ بچووکبوونەکەی، فرەچەشنییەکی بەرچاوی هەبوو. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا، لە نێو ئەو چەند هەزار دانیشتووەیدا کورد، کۆمەڵگەیەکی گەورەی جوولەکە و مەسیحییە ئاشوورییەکان هەبوون کە لەسەر دەشتە بەرزەکە لە پاڵ یەکدا دەژیان. ئامێدی ناوەندێکی گرنگی ژیانی کۆنی جوولەکەکانی کوردستان بوو ــ لە سەدەی دوازدەیەمدا شوێنی بزوتنەوە مەسیحاییەکەی دەیڤد ئەلڕۆی بوو ــ تا کۆمەڵگەی جوولەکەکان لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا کۆچیان بۆ ئیسرائیل کرد. مزگەوتەکان، کەنیسەیەکی جوولەکە، کڵێساکان و زیارتگە هەڵکەندراوەکانی ناو بەرد، هەموویان لەسەر هەمان لووتکە بچووکەکە بوون؛ بیرخەرەوەی ئەوەی کە شاخەکانی کوردستان جارێک چەند فرەچەشن بوون.
کەوتنی میرنشینەکە
وەک میرنشینە کوردییە گەورەکانی دیکە، بەهدینان لەبەردەم هێزی ناوەندگەرای دەوڵەتی عوسمانی کەوت. میرنشینەکە لە 1843 هەڵوەشێندرایەوە و ئامێدی کەوتە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. بە کۆتاییهاتنی میرنشینە چەندسەدساڵەکە، گرنگیی سیاسیی شارۆچکەکە کاڵ بووەوە. کۆشکی والی لە تەنیشت دەروازەی بەهدینان هێواش هێواش وێران بوو، و کارەکانی بیناسازی لە دواتری سەدەی بیستەمدا بەشێکی زۆری پاشماوەکانی سڕییەوە؛ لەدەستدانی میراتێک کە مێژوونووسە خۆجێییەکان هێشتا خەمباریی بۆ دەردەبڕن.
ئامێدیی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ ئامێدی شارۆچکەیەکی بچووکی کوردییە بە چەند هەزار دانیشتوو لە پارێزگای دهۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق. سەردەمی پایتەختبوونی زۆرە بەسەرچووە، بەڵام شوێنەکەی کردوویەتی بە یەکێک لە خۆشەویستترین مەبەستەکانی سەردان لە کوردستانی عێراق: سەردانکەران لە سەرتاسەری عێراق و کەنداوەوە دێن بۆ هەوا فێنکە شاخاوییەکەی، ئاوەشار و باخەکانی و ئەو دیمەنە لەبیرنەکراوەی شارۆچکە کۆنەکە لەسەر تاشەبەردەکەی. پێشنیار کراوە بەهۆی مێژوو و دیمەنەکەیەوە وەک میراتی جیهانیی یونسکۆ بناسرێت.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
نزیکەی 3000 پێش زایین ــ نیشتەجێبوون لەسەر دەشتە بەرزەکە؛ ئامێدیی ئاشووری.
سەدەی 7ی زایینی ــ داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن عەرەبەکانەوە.
سەدەی 12 ــ قەڵاکە دووبارە بنیات دەنرێتەوە؛ ناوی عەمادیە باو دەبێت.
نزیکەی 1376 ــ میرنشینی بەهدینان دادەمەزرێت و ئامێدی دەبێتە پایتەختەکەی.
سەدەی 16 ــ مەدرەسەی قوبەهان لە ژێر فەرمانڕەوایی سوڵتان حوسێن وەلی گەشە دەکات.
1843 ــ عوسمانییەکان میرنشینی بەهدینان هەڵدەوەشێننەوە.
سەدەی 20 ــ کۆمەڵگەی جوولەکەکان کۆچ دەکەن؛ شارۆچکەکە دەبێتە هاوینەهەوار.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
چیرۆکی ئامێدی داوای ڕاستگۆیی لەبارەی گۆڕانەکان دەکات. بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەهدینان بانگەشەی ڕەچەڵەکی عەرەبیی عەباسیی دەکرد، بەڵام نەریتی ئێزدی لە جیاتی ئەوە بە پیرۆزێکی ئێزدی بە ناوی ئەمادینەوە دەیانبەستێتەوە؛ بیرخەرەوەی ئەوەی کە ڕەچەڵەکی بنەماڵە کوردییەکان زۆرجار چەندچین و جێی مشتومڕە. شارۆچکەکە بۆ چەندین سەدە بەڕاستی فرەئایین بوو و کۆمەڵگە جوولەکە و مەسیحییەکانی بە ئەندازەی زۆرینە کوردەکەی بەشێک بوون لە ناسنامەی؛ ونبوونی کۆمەڵگە جوولەکە کۆنەکەی لە سەدەی بیستەمدا شوێنەکەی بە قووڵی گۆڕی. هەروەها بەشێکی زۆری میراتە ماددییەکەی میرنشینەکە بەهۆی پشتگوێخستن و بیناسازیی دواتر لەناو چووە، کە توێژەرە کوردەکان بە داخێکی ڕاستەقینەوە باسی دەکەن. وێنەیەکی دڵسۆزانە و وردی ئامێدی، شکۆ و لەدەستدانەکانی پێکەوە دەگرێت.
میرات و گرنگی
ئامێدی لە خەیاڵی کوردیدا شوێنێکی تایبەتی هەیە. وەک پایتەختی بەهدینان، یەکێک لە ناوەندە درێژخایەنەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوو، و ناوی ڕۆژانە لە زاراوەی بەهدینیدا بەردەوامە کە لە سەرتاسەری باکووری کوردستانی عێراق قسەی پێ دەکرێت. بینینی ئەو شارۆچکە بچووکەی سەر لووتکەی شاخەکە واتای تێگەیشتنە لە شتێکی بنەڕەتی لە مێژووی کورد: گەلێکی ناوچە بەرزەکان کە جار لەدوای جار قەڵاکانیان لە شوێنەکانێک دروست کردووە کە ئیمپراتۆریا دەشت‌نشینەکان بە ئاسانی نەیاندەتوانی بگەنە پێیان.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
میرنشینی بەهدینان، ئەو بنەماڵەیەی ئەم شارۆچکەیە پایتەختەکەی بوو. هەولێر، شارە قەڵا گەورەکە لە باشووری ڕۆژهەڵات. دهۆک و زاخۆ، شارۆچکەکانی دیکەی ناوچەی ناوەندیی بەهدینان. میرنشینە کوردییەکان و کەوتنیان بە دەستی دەوڵەتی عوسمانی. ئێزدییەکان و جیهانە ئایینییە فرەچەشنەکەی شاخەکانی کوردستان.
پرسیارە باوەکان
ئامێدی لە کوێیە؟
ئامێدی (ئامێدی، عەمادیە) شارۆچکەیەکی سەر لووتکەی شاخە لە پارێزگای دهۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیک سنووری تورکیا، لەسەر دەشتێکی بەرز کە نزیکەی 1,400 مەتر لەسەر ئاستی دەریایە.
ئامێدی بۆچی بەناوبانگە؟
بەهۆی شوێنە سەرنجڕاکێشەکەی لەسەر شاخێک کە تاشەبەرد دەوری داوە بەناوبانگە، هەروەها بۆ ئەوەی نزیکەی پێنج سەدە پایتەختی میرنشینی کوردیی بەهدینان بوو.
میرنشینی بەهدینان چی بوو؟
بەهدینان یەکێک لە گەورەترین میرنشینە کوردییەکان بوو کە لە ئامێدییەوە، لە نزیکەی 1376 تا 1843، لە شاخەکانی پارێزگای دهۆکی ئەمڕۆدا فەرمانڕەوایی دەکرد. ناوی خۆی بە زاراوەی بەهدینیی زمانی کوردی دا.
کێ لە ئامێدی دەژیا؟
بۆ چەندین سەدە، کوردەکان، کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی جوولەکە و مەسیحییە ئاشوورییەکان بە پێکەوە لە شارۆچکەکە دەژیان؛ یەکێک لە فرەچەشنترین شارۆچکە بچووکەکانی ناوچەکە تا کۆمەڵگە جوولەکەکەی لە سەدەی بیستەمدا کۆچی کرد.