Giriş
Behmen, Şehname’deki büyük intikam döngülerinden birinin kendisinde sona erdiği hükümdardır. Trajik kahraman İsfendiyar’ın oğlu ve Hükümdar Güştasp’ın torunu olan Behmen, İran tahtına geçti ve en büyük kahramanın soyuna yıkım getiren, uzun süre ertelenmiş bir hesaplaşmada tacın gücünü Rüstem’in ailesine, babasını öldüren ailenin ta kendisine yöneltti.
Onun öyküsü miras ve intikam temalarıyla yüklüdür. Çocukken, babasını öldüren kahraman Rüstem’in kendisinin bakımında yetişen Behmen, rakip aileler arasındaki kırılgan bir uzlaşma içinde büyüdü; ancak hükümdar olarak o aileye yönelen intikamın aracı oldu. İsfendiyar’ın öldürülmesinin salıverdiği keder, onda sonraki nesle taşındı ve hükümdar soyu ile kahramanların ailesi arasındaki düşmanlık acı sonuna ulaştı.
Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir gelenek olan İranî halkların ortak destan mirasına ait Behmen, büyük kahramanlık çağının sonunda ve destanın son efsanevi hanedanının eşiğinde duran önemli bir Şehname hükümdarıdır. Onu tanımak, intikamın uzun seyrini sonuna kadar izlemek, Rüstem’in ailesinin çökertildiğini görmek ve büyük kahramanlar çağının son efsanevi hükümdarlar çağına geçişine bir anlığına tanık olmaktır. Onun hükümdarlığı büyük tarih anlatısında bir dönüm noktasıdır.
İçindekiler
İsfendiyar’ın İntikamının Alınması
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Behmen Kimdi?
Key Behmen ve eski gelenekte Vohuman olarak da bilinen Behmen, Şehname’de efsanevi bir İran hükümdarı, kahraman İsfendiyar’ın oğlu ve Hükümdar Güştasp’ın torunudur. En çok, Rüstem’in ailesine karşı dönerek, topraklarını istila ederek, Rüstem’in oğlu Feramerz’i öldürerek ve yaşlı Zal’ı hapse atarak babasının ölümünün intikamını almasıyla tanınır. Uzun süre İran hükümdarı olarak hüküm sürdü ve büyük kahramanlar çağının sonunda durarak efsanevi çağın son hükümdarlarını doğuracak soyun atası oldu.
İsfendiyar’ın Oğlu
Behmen, yaralanmaz şehzade ve inancın savunucusu İsfendiyar’ın oğlu ve peygamberin hükümdar hamisi olan Hükümdar Güştasp’ın torunuydu. Böylece dinî görkeminin doruğundaki hükümdar Keyani ailesine ait, Zerdüşt’ün inancını benimsemiş soyun vârisiydi. Büyükannesi kraliçe Katayun’du ve baba tarafından, yeni dini İran’da yerleştirmiş ailenin torunuydu.
Behmen’in hükümdar soyundaki yeri ağır bir miras taşıyordu; çünkü babası İsfendiyar, büyük kahraman Rüstem’le teke tek çarpışmada trajik ve ünlü bir ölümle karşılaşmıştı. Bu ölüm, tahtını korumak için oğlunu ölümcül göreve gönderen, İsfendiyar’ın kendi babası Güştasp’ın entrikalarıyla gerçekleşmişti. İsfendiyar’ın oğlu ve vârisi olarak Behmen, yalnızca tacı talep etme hakkını değil, babasının öldürülmesinin anısını da miras aldı ve zamanla bu ölümün intikamını almak ona düşecekti. Hükümdar ailesiyle Rüstem’in ailesi arasında İsfendiyar’ın kanıyla mühürlenen bağ ve düşmanlık, Behmen’in öyküsünü belirleyecekti.
Öne Çıkan Noktalar
Behmen, İsfendiyar’ın oğlu ve Güştasp’ın torunu olan bir Şehname hükümdarıydı.
Çocukken babasını öldüren Rüstem’in bakımında yetişti.
Hükümdar olunca Rüstem’in ailesinden babasının intikamını aldı.
Rüstem’in oğlu Feramerz’i öldürdü ve yaşlı Zal’ı hapse attı.
Uzun süre, geleneğe göre yaklaşık 112 yıl hüküm sürdü.
Hümay’ın babası ve son efsanevi hükümdarların atasıydı.
Kısa Bilgiler
Adı: Behmen (Key Behmen; eski biçimi Vohuman)
Kaynak: Şehname ve Pehlevi geleneği
Babası: Yaralanmaz kahraman İsfendiyar
Büyükbabası: Zerdüşt’ün hamisi Güştasp
Yetiştiren: Geleneğe göre Rüstem
Ünlü olduğu konu: Rüstem’in ailesinden babasının intikamını almak
Öldürdüğü kişi: Rüstem’in oğlu Feramerz
Hapse attığı kişi: Daha sonra Peşuten’in ricasıyla serbest bırakılan Zal
Hükümdarlığı: Uzun; geleneğe göre yaklaşık 112 yıl
Çocukları: Son hükümdarların ataları Hümay ve Darab
Rüstem’in Ailesinde Yetişti
Behmen’in öyküsünün en dokunaklı unsurlarından biri başlangıcıdır. Babası İsfendiyar, kaderlerinde olan düelloda Rüstem tarafından öldürülmüş olarak can çekişirken, kendisini yere seren kahramanı lanetlemedi; aksine dikkate değer bir güven göstererek küçük oğlu Behmen’i, büyük kahramanın çocuğu yetiştirip eğitmesi için Rüstem’in bakımına emanet etti. Böylece Behmen, çocukluğunu Sistan diyarında Rüstem’in ailesinde, babasını öldüren kahramanın ta kendisi tarafından yetiştirilerek geçirdi.
Geleneğe göre Rüstem genç şehzadeye kendi çocuğu gibi davrandı; onu kahramanların tarzında yetiştirdi ve aileleri arasında bulunan kederden korudu. Bu yetiştirme, hükümdar soyu ile kahramanların ailesi arasında kırılgan bir uzlaşma yarattı; öldüren kişi, öldürdüğü adamın oğlunun yetiştirici babası olmuştu. Yine de gelecekteki intikamın tohumları bu barışın altında gömülüydü; çünkü Behmen hâlâ, kendisini artık yetiştiren aile tarafından öldürülmüş bir babanın oğluydu ve bu öldürmenin anısı sonsuza dek uyumayacaktı. Düşmanının ailesinde yetişen intikamcının ironisi, destanın derin ve acı dokunuşlarından biridir ve Behmen’in öyküsünün trajik yankısının büyük bölümünü sağlar.
İsfendiyar’ın İntikamının Alınması
Behmen’in hükümdarlığının merkezî eylemi, babasının intikamının alınmasıydı. İran tahtına geçtikten sonra Behmen sonunda Rüstem’in ailesine karşı döndü; amacı İsfendiyar’ın ölümünün intikamını almaktı. Bu sırada Şehname geleneğinde Rüstem’in kendisi, kıskanç üvey kardeşinin entrikasıyla haince öldürülmüş olarak zaten ölmüştü; dolayısıyla büyük kahraman Behmen’in erişiminin dışındaydı. Rüstem’in kendisinden intikam alma imkânı kalmayan Behmen, öfkesini Rüstem’in akrabalarına ve topraklarına yöneltti.
Büyük bir orduyu Sistan’a götüren Behmen, kahramanların ailesinin ana yurdu olan bölgeyi harap etti. Rüstem’in yiğit oğlu Feramerz’i öldürdü ve ailenin feodal topraklarını yakıp yıkarak Rüstem’in babası, soyun eski patriği yaşlı Zal’ı tutsak aldı. Yaşlı Zal’ı daha sonra, geleneğe göre kendi amcası, İsfendiyar’ın bilge ve dindar kardeşi Peşuten’in ricası üzerine serbest bıraktı. Bu seferle Behmen, babasının ölümünün intikamı olarak İran’ın bütün kahraman ailelerinin en büyüğü olan Rüstem’in ailesini çökertti ve hükümdar soyu ile kahramanların ailesi arasındaki uzun düşmanlık kederli sonuna ulaştı.
İran Hükümdarı
Öyküsünü belirleyen intikamın ötesinde Behmen, uzun süre İran hükümdarı olarak hüküm sürdü. Gelenekte hükümdarlığı çok uzundur; çoğu zaman yaklaşık yüz on iki yıl olarak verilir ve ülkenin inancını ayakta tutan güçlü bir hükümdar olarak hatırlanır. Güştasp’ın soyundan bir hükümdar olarak ailesinin yerleştirdiği Zerdüşt’ün dinini sürdürdü; bazı geleneklerde ise kentler kuran ve ülkeyi güçle yöneten, hükümdarlığı bir düzen dönemi olan dindar ve adil bir yönetici olarak betimlenir.
Behmen’in uzun hükümdarlığı, destanın yapısında önemli bir ânı belirler; çünkü büyük kahramanlar çağının sonunda ve destanın son evresinin başlangıcında yer alır. Rüstem’in ailesi çökertilmiş ve geçmişin en büyük kahramanları artık yok olmuşken Şehname’nin dünyası, dev kahramanlar çağından, hükümdarlıkları yavaş yavaş kayıtlı tarihin sınırlarına yaklaşan son efsanevi hükümdarlar çağına geçer. Babasının intikamını alan ve uzun süre hüküm süren hükümdar Behmen, bu eşikte, hükümdarlığı destanın büyük bir çağını kapatıp son çağına yol açan güçlü bir hükümdar olarak durur. Onda kahramanlık çağı yerini son hükümdarlar çağına bırakır.
Son Hükümdarların Atası
Behmen, Şehname’nin hükümdarlar öyküsünü sonuna doğru taşıyacak soyun atasıydı. Gelenekte çocukları arasında, bazı anlatılarda ondan sonra hüküm süren ünlü bir kraliçe olan kızı Hümay da vardı; onun soyundan ise Darab ve ardından gelen hükümdarlar, destan kayıtlı tarih dönemlerine geçmeden önceki efsanevi çağın son hükümdarları doğdu. Dolayısıyla Behmen, büyük kahramanlık geçmişi ile destanın hükümdarlar tarihinin son kesimi arasında bir tür köprü olarak durur.
Son efsanevi hükümdarların atası olarak bu rolünde Behmen, kendi eylemlerinin ötesinde yapısal bir önem taşır. En büyük kahramanların, Rüstem ve ailesinin, Turan’la büyük savaşların çağı onun hükümdarlığında sona erer; ardından gelen, öyküleri destanı tarihsel ufkuna taşıyan son hükümdarların çağıdır. Trajik İsfendiyar’ın oğlu ve babasının intikamını alan Behmen, bu büyük geçişin somutlaştığı hükümdar, kahramanlık döngüsünün son büyük şahsiyeti ve efsanevi çağı kapatan hükümdarların atasıdır. Onun hükümdarlığı, kahramanların dünyasından son hükümdarların dünyasına dönülen, destanın bir dönüm noktasıdır; soyu öyküyü sonuna doğru taşır.
Simgesellik ve Anlam
Behmen her şeyden önce, Şehname’nin derinlerine uzanan intikam temasını ve kan dökmenin uzun sonuçlarını somutlaştırır. Babası İsfendiyar’ın kahraman Rüstem tarafından öldürülmesi, iki kahramanın ölümüyle sona ermeyen, sonraki nesle uzanan ve Behmen’in Rüstem’in ailesini yok etmesiyle doruğa ulaşan bir kederi salıverdi. Destan onda kan dökmenin nasıl daha fazla kan doğurduğunu ve bir neslin düşmanlıklarının bir sonrakinin başına nasıl geldiğini, intikam çarkının durmadan dönmesini gösterir.
Öyküsü, düşmanı tarafından yetiştirilen intikamcının acı ironisini de taşır: babasını öldürenin ailesinde büyüyen çocuk, yetişkin olduğunda o aileyi yıkıma sürükler. Bu, Behmen’e ahlaki açıdan karmaşık bir karakter kazandırır: aynı anda hem babasının intikamını alan görevine bağlı oğuldur hem de kahraman ailelerinin en soylusunu yok eden kişi, çocukluğunda yetiştirilmesine karşılık yetişkinliğinde intikam veren hükümdardır. Onu yumuşarken gösteren veya sonunu sertçe yargılayan gelenekler, intikamının adaleti konusunda bir huzursuzluğu, Rüstem’in ailesini yok ederken hem oğulluk görevine uygun hem de korkunç bir iş yaptığı duygusunu yansıtır. Destan Behmen’de intikam, miras, büyük bir öldürmenin uzun gölgesi ve kahramanlık çağının son hükümdarlar çağına geçişi üzerine derinlemesine bir düşünüş sunar. Onun öyküsü, görev ve yıkımın iç içe geçtiği bir öyküdür.
Behmen ve Kürtler
Behmen, İranî halkların ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslarla ve diğer İranî halklarla paylaştığı Şehname geleneğine aittir. Bu kültürel dünyada derin kökleri olan İranî bir halk olarak Kürtler, Behmen’in son rolü oynadığı hükümdar ailesi ile Rüstem’in ailesi arasındaki hesaplaşma da dâhil, onun büyük hükümdarlar silsilesinin ve uzun kahramanlık ve intikam döngülerinin vârisleridir.
Behmen’in, Şehname’nin diğer hükümdarları gibi, özellikle Kürt bir şahsiyet olmaktan ziyade bu daha geniş İranî geleneğin parçası olduğunu söylemek dürüst olur; bir bütün olarak İranî halkların ortak efsanevi geçmişinin bir hükümdarıdır. Yine de öyküsünde somutlaşan temalar, kan dökmenin uzun sonuçları, intikamın görevi ve dehşeti ve büyük bir çağın diğerine geçişi evrenseldir; büyük destanı uzun zamandır değerli bulan Kürtler de dâhil bütün İranî kültür dünyasında yankılanmıştır. Behmen şahsiyetinde ortak miras, intikam ve çağların dönüşü üzerine bir düşünüş, Hükümdarlar Kitabı’nı sevgiyle sahiplenen bütün halklara ait bir portre sunar.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Behmen intikamında tam olarak kimi öldürdü? Anlatılar farklılık gösterir. Şehname’de, Rüstem Behmen’in seferinden önce üvey kardeşinin ihanetiyle zaten ölmüş olduğu için Behmen yalnızca Rüstem’in oğlu Feramerz’i öldürür ve daha sonra serbest bıraktığı yaşlı Zal’ı hapse atar. Ancak sonraki bazı tarihçiler Behmen’in, Feramerz, Zal ve Rüstem’in kardeşi Zevare’yle birlikte Rüstem’in kendisini de öldürdüğünü söyler; diğer anlatılar ise bunlardan yalnızca bazılarını adlandırır. Yüzyıllar boyunca anlatılıp yeniden anlatılan bir gelenekte bu farklılıklar doğaldır; Rüstem’in zaten ölmüş olduğu ve Behmen’in intikamının Feramerz ile Zal’a yöneldiği Şehname anlatısı en yaygın bilinenidir.
Behmen bir kahraman mıydı, kötü bir karakter mi? Ahlaki açıdan belirsiz bir şahsiyettir. Babası İsfendiyar’ın intikamını alan oğul olarak intikamı, oğulluk görevi bakımından belirli bir adalet taşır; ancak en büyük kahraman ailesi olan Rüstem’in soylu ailesini yok ederek ve kendisini yetiştiren aileye karşı dönerek birçok kişinin aşırı ve nankörce bulduğu bir eylem gerçekleştirir. Bazı gelenekler onu yumuşarken ve yok ettiğini yeniden kurarken gösterir veya sonunu sertçe yargılar; bu, intikamıyla ilgili bir huzursuzluğu yansıtır. Onu yalnızca kahraman veya kötü karakter olarak değil, uzun intikam döngüsüne yakalanmış, hem görevine bağlı hem de korkunç karmaşık bir şahsiyet olarak anlamak en uygunudur.
Behmen’in öyküsü tarih mi? Behmen, Şehname’nin efsanevi geleneğine aittir; hükümdarlar silsilesinin kayıtlı tarihin sınırlarına doğru yaklaşmaya başladığı efsanevi çağın sonlarına yakın durur. Ancak kendisi ve ona atfedilen eylemler, sonraki gelenek zaman zaman son efsanevi hükümdarları tarihsel geçmişin şahsiyetleriyle ilişkilendirmeye çalışmış olsa bile, belgelenmiş tarihe değil efsaneye aittir. Öyküsünü gerçek olayların kaydı olarak değil, intikam ve çağların dönüşü bakımından anlam açısından zengin bir efsane olarak takdir etmek en uygunudur.
İlgili Konular
İsfendiyar: Rüstem tarafından öldürülen Behmen’in babası
Güştasp: Peygamberin hamisi, Behmen’in büyükbabası
Rüstem: İsfendiyar’ı öldüren ve Behmen’i yetiştiren kahraman
Feramerz: Behmen’in intikam için öldürdüğü Rüstem’in oğlu
Zal: Behmen’in hapse attığı Rüstem’in ailesinin yaşlı patriği
Katayun: Kraliçe, Behmen’in büyükannesi
Zerdüşt: Behmen’in ailesinin sürdürdüğü inancın peygamberi
Şehname: Behmen’in yer aldığı destansı Hükümdarlar Kitabı
Sık Sorulan Sorular
Şehname’de Behmen kimdi?
Key Behmen olarak da adlandırılan Behmen, Şehname’de efsanevi bir İran hükümdarı, kahraman İsfendiyar’ın oğlu ve Hükümdar Güştasp’ın torunuydu. En çok, Rüstem’in ailesine karşı dönerek, topraklarını istila ederek, Rüstem’in oğlu Feramerz’i öldürerek ve yaşlı Zal’ı hapse atarak babasının ölümünün intikamını almasıyla tanınır. Uzun süre hükümdar olarak hüküm sürdü ve efsanevi çağın son hükümdarlarını doğuran soyun atasıydı.
Behmen Rüstem’in ailesine neden saldırdı?
Behmen, ünlü düellolarında Rüstem tarafından öldürülen babası İsfendiyar’ın intikamını almak için Rüstem’in ailesine saldırdı. Behmen hükümdar olup seferini başlattığında Rüstem’in kendisi üvey kardeşinin ihanetiyle zaten ölmüştü; dolayısıyla Behmen’in intikamı Rüstem’in akrabalarına yöneldi: Rüstem’in oğlu Feramerz’i öldürdü, yaşlı Zal’ı hapse attı ve ailenin Sistan’daki topraklarını yakıp yıkarak büyük kahraman ailesini yıkıma sürükledi.
Behmen gerçekten Rüstem tarafından mı yetiştirildi?
Evet, geleneğe göre. İsfendiyar, Rüstem tarafından öldürülmüş olarak can çekişirken küçük oğlu Behmen’i Rüstem’in bakımına emanet etti ve büyük kahraman çocuğu Sistan’da kendi çocuğu gibi, kahramanların tarzında yetiştirdi. Bu, rakip aileler arasında kırılgan bir uzlaşma yarattı; bu da Behmen’in daha sonra hükümdar olarak, babasının ölümünün intikamı için kendisini yetiştiren ailenin ta kendisine karşı dönüp onu yok etmesini daha dokunaklı ve acı kılar.
Behmen ne kadar süre hüküm sürdü?
Gelenekte Behmen’in hükümdarlığı çok uzun sürdü. Bundehişn ve birçok Arapça ve Farsça tarih de dâhil kaynakların çoğu hükümdarlığının uzunluğunu yaklaşık yüz on iki yıl olarak verir; ancak bazıları yüz yirmi, diğerleri seksen yıl söyler. Böyle uzun hükümdarlık süreleri Şehname’nin efsanevi hükümdarlarının özelliğidir ve Behmen, ailesinin inancını ayakta tutan, uzun süre hüküm sürmüş güçlü bir hükümdar olarak hatırlanır.
Behmen’in çocukları kimlerdi?
Gelenekte Behmen’in çocukları arasında, bazı anlatılarda ondan sonra hüküm süren ünlü bir kraliçe olan kızı Hümay ve hükümdar soyunun onun aracılığıyla devam ettiği oğlu Darab vardı. Bazı kaynaklar ona başka çocuklar da atfeder. Onun soyundan efsanevi çağın son hükümdarları doğdu; böylece Behmen, Şehname’nin efsanevi tarihinin son hükümdarlarının atası, kahramanlık geçmişiyle destanın son hükümdarlıkları arasında bir köprü olarak durur.
Behmen’in öyküsü tarih mi?
Behmen, Şehname’nin efsanevi geleneğine aittir; hükümdarlar silsilesinin kayıtlı tarihin sınırlarına doğru yaklaşmaya başladığı efsanevi çağın sonlarına yakın durur. Kendisi ve ona atfedilen eylemler, sonraki gelenek zaman zaman son efsanevi hükümdarları tarihsel geçmişin şahsiyetleriyle ilişkilendirmeye çalışmış olsa bile, belgelenmiş tarihe değil efsaneye aittir. Öyküsünü intikam ve çağların dönüşü bakımından anlam açısından zengin bir efsane olarak takdir etmek en uygunudur.
Kaynakça ve İleri Okumalar
İsfendiyar’ın oğlu Behmen - İran Ansiklopedisi
Rüstem ve İsfendiyar’ın Savaşı - Vikipedi