Giriş
Cizre (Kürtçe: Cizîr, tarihî adıyla Cizîra Botan), Türkiye’nin en güneydoğusunda, Suriye ve Irak sınırlarına yakın, Dicle kıyısında bir Kürt şehridir. Bugün Şırnak ilinin bir ilçesidir; ancak Kürtlerin belleğinde bundan çok daha büyük bir yer tutar: Kürt emirliklerinin en güçlülerinden Botan’ın eski başkenti ve ulusal destan Mem û Zîn’in geçtiği şehirdir.
Kürt kültür ve siyaset tarihinde bu kadar merkezî bir yer tutan şehirler azdır. Bu yazı, Cizre’nin Dicle kıyısındaki antik köklerinden Botan Emirliği’nin görkemine ve Mem û Zîn’in trajedisine, son büyük emirinin yenilgisinden şehrin zorlu modern tarihine uzanan yolculuğunu ele alır.
Öne Çıkan Noktalar
• Cizre (Kürtçe: Cizîr / Cizîra Botan), Türkiye’nin güneydoğusunda, Şırnak ilinde, Dicle kıyısında bulunan ve nüfusunun çoğunluğu Kürt olan bir şehirdir.
• Kürt beyliklerinin en büyüklerinden Botan (Bohtan) Emirliği’nin başkentiydi.
• Çoğu zaman Kürt ulusal destanı olarak anılan Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn eserinin geçtiği yerdir; Mem ile Zîn’in türbesi şehirdedir.
• Son büyük hükümdarı Mîr Bedirxan, Osmanlıların emirliği ortadan kaldırdığı 1847’ye kadar Botan’ı yönetti.
• İslam geleneğinde Nuh’un gemisinin durduğu yer olarak kabul edilen Cudi Dağı, Cizre’nin yakınındadır.
Kısa Bilgiler
Adı (Kürtçe): Cizîr (Cizîra Botan)
Tarihî Adı: Cezîretü İbn Ömer
Ülke / Bölge: Türkiye (Bakur / Kuzey Kürdistan)
İl: Şırnak
Nehri: Dicle
Nüfusu: Yaklaşık 130.000 (ilçe)
Halkı: Kürt çoğunluk
Tarihî Rolü: Botan Emirliği’nin başkenti
Ünü: Mem û Zîn, Botan Emirliği, Dicle
İçindekiler
Cizîra Botan: Bir Emirliğin Başkenti
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Cizre Nerede?
Cizre, Türkiye’nin en güneydoğusunda, Şırnak ilinde, Dicle’nin batı kıyısında yer alır. Türkiye, Suriye ve Irak sınırlarının buluştuğu noktaya çok yakındır. Nehir, antik çağlardan beri yukarı Dicle’nin bu geçidini gözeten eski yerleşimin çevresinde kıvrılır. Orta Çağ Arapları, nehir şehri neredeyse çepeçevre kuşattığı için burayı “İbn Ömer’in adası” anlamındaki Cezîretü İbn Ömer adıyla bilirdi.
Hemen kuzeydoğusunda Cudi Dağı (Cûdî) yükselir. İslam geleneği ve yerel gelenek, Nuh’un gemisinin bu dağda durduğunu kabul eder. Bu da Dicle’nin bu bölümüne bağlanan kutsal tarihin birçok derin katmanından biridir.
Cizîra Botan: Bir Emirliğin Başkenti
Cizre yüzyıllar boyunca, Azîzan hanedanının yönettiği Botan (Bohtan) Emirliği’nin merkeziydi. Bu emirlik, Osmanlı ve İran’ın gevşek üst egemenliği altında Kürdistan’ın geniş kesimlerini yöneten Kürt beyliklerinin en güçlü ve en uzun ömürlülerinden biriydi. Botan emirleri, Cizre’den yukarı Dicle’nin geniş bir bölümünü denetliyordu. Şehir, Ulu Cami ve Kırmızı Medrese gibi yapılarla donanmış, gelişen bir ticaret, dinî eğitim ve Kürt edebiyat kültürü merkezine dönüştü.
Mem û Zîn ve Cizre’nin Ruhu
Cizre’nin Kürtlerin hayal dünyasındaki en büyük yeri edebiyatla ilgilidir. Ehmedê Xanî’nin 1692’de tamamladığı destansı şiir Mem û Zîn burada geçer. Cizîra Botan sarayında yaşanan Mem ile Zîn’in trajik aşk hikâyesini Kürtler uzun zamandır, kendi arzu ettiği bütünlüğe kavuşması engellenen bir halkın ulusal alegorisi olarak okur. Geleneksel olarak Mem ile Zîn’in mezarı kabul edilen türbe Cizre’dedir ve ziyaret yeri olmayı sürdürür; şehri Kürt edebiyatının en sevilen eserine sonsuza dek bağlar.
Bedirxan ve Botan’ın Çöküşü
Emirliğin son büyük dönemi, on dokuzuncu yüzyılın başlarında Botan’ı çağının en güçlü özerk Kürt devletlerinden birine dönüştüren Mîr Bedirxan (Bedirhan Bey) zamanında yaşandı. Osmanlı İmparatorluğu yönetimini merkezîleştirip Kürt emirliklerini ortadan kaldırmaya yönelince Bedirxan direndi. Ancak 1847’de Osmanlı kuvvetleri onu yenerek Botan’ı dağıttı. Cizre emirliğinin çöküşü, Kürtlerin kendi kendini yönetmesinin sona erişindeki dönüm noktalarından biri olarak hatırlanır. Bedirxan ailesi daha sonra Kürt ulusal hareketinde öncü bir rol üstlendi.
Günümüzde Cizre
Modern Cizre, zorluklar içinde bile tarihî kimliğine sıkı sıkıya bağlı kalmış, çoğunluğu Kürt olan bir şehirdir. 2015 ve 2016’da Türk devleti ile Kürt hareketi arasında yeniden başlayan çatışmadan en ağır etkilenen yerlerden biri oldu; uzun sokağa çıkma yasakları ve eski mahallelerinde büyük yıkım yaşadı. Yine de Kürtlerin gözünde olağanüstü bir ağırlık taşımayı sürdürür: Dicle kıyısında edebiyatın, tarihin ve kimliğin buluştuğu Mem û Zîn’in ve Botan’ın şehridir.
Zaman Çizelgesi
Antik Çağ — Yukarı Dicle’de bir geçiş noktasıdır; daha sonra Araplar arasında Cezîretü İbn Ömer adıyla tanınır.
Orta Çağ — Cizre, Azîzan hanedanı yönetimindeki Kürt Botan Emirliği’nin başkenti olur.
1692 — Ehmedê Xanî, Cizîra Botan’da geçen Mem û Zîn’i tamamlar.
19. yüzyıl başları — Mîr Bedirxan, Botan’ı güçlü bir özerk emirliğe dönüştürür.
1847 — Osmanlılar Bedirxan’ı yenerek Botan Emirliği’ni ortadan kaldırır.
2015–2016 — Cizre, yeniden başlayan Türk-Kürt çatışmasından ağır biçimde etkilenir.
Sık Sorulan Sorular
Cizre Kürt tarihinde neden önemli?
Cizre, Kürt beyliklerinin en büyüklerinden Botan Emirliği’nin başkentiydi ve Kürt ulusal destanı Mem û Zîn’in geçtiği yerdir.
Cizre’nin Kürtçe adı nedir?
Kürtçe adı Cizîr, tarihî adı ise “Botan’ın Cizresi” anlamındaki Cizîra Botan’dır.
Mem û Zîn nedir?
Ehmedê Xanî’nin 1692’de tamamladığı, Cizîra Botan sarayında Mem ile Zîn’in trajik aşkını anlatan destansı bir şiirdir. Yaygın biçimde Kürt ulusal destanı olarak kabul edilir.
Mîr Bedirxan kimdi?
Osmanlıların emirliği ortadan kaldırdığı 1847’ye kadar güçlü bir özerk Kürt devletini yöneten, Botan’ın son büyük emiriydi.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Botan (Bohtan) Emirliği · Mem û Zîn · Ehmedê Xanî · Mîr Bedirxan · Cudi Dağı · Hakkâri · Bitlis · Dicle.