Giriş
Hakkâri (Kürtçe: Colemêrg), Türkiye’nin Irak ve İran’la buluştuğu en güneydoğu ucunun yüksek dağlarına kurulmuş Kürt şehridir. Adını taşıyan ilin merkezi olarak coğrafyanın en yüksek ve en sarp zirvelerinden bazılarının arasında yer alır; Kürtlerin Bakur dediği bölgenin uzak, güçlü güzelliğe sahip köşesidir.
Hakkâri bir zamanlar büyük Kürt emirliklerinden birinin makamıydı ve dağları yüzyıllarca Kürtlerin ve Asuri Hristiyanların ortak yurdu oldu. Bu tanıtım, çarpıcı konumuna, Hakkâri Emirliği’ne, dağlarının halklarına ve bugün olduğu Kürt şehrine bakıyor.
Öne Çıkan Noktalar
• Hakkâri (Kürtçe: Colemêrg), Türkiye’nin en güneydoğusunda Kürt çoğunluklu dağ şehri ve ilidir.
• Türkiye’nin en yüksek zirvelerinden bazılarına ve tek buzullarına ev sahipliği yapan Cilo dağlarında bulunur.
• Büyük Kürt beyliklerinden Hakkâri Emirliği’nin makamıydı.
• Dağları, Birinci Dünya Savaşı’nın çalkantılarına kadar uzun süre Doğu Asuri Kilisesi’nin yurduydu.
• Uzak ve sarp Hakkâri, Türkiye’nin Kürt kimliğinin en güçlü olduğu bölgelerinden biri olmayı sürdürür.
Kısa Bilgiler
Adı (Kürtçe): Colemêrg
Ülke / Bölge: Türkiye (Bakur / Kuzey Kürdistan)
İl: Hakkâri
Konumu: Irak ve İran sınırlarına yakın Cilo dağları
Nüfusu: şehir yaklaşık 60.000–80.000
Halkı: Kürt çoğunluk
Tarihî Rolü: Hakkâri Emirliği’nin makamı
Tanınan Özelliği: Yüksek dağlar, buzullar ve Kürt dağ kültürü
İçindekiler
Kürtlerin ve Asurilerin Dağları
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Hakkâri Nerede?
Hakkâri, Türkiye’nin en güneydoğu köşesinde, hem Irak’a hem de İran’a sınırı olan yüksek dağlık ilde yer alır. Şehir, Zagros’un büyük yayının parçası olan Cilo ve Sat sıradağları arasında kuruludur; bunlar Türkiye’nin en yüksek zirvelerinden, 4.000 metreyi aşan Cilo Dağı’nı (Reşko) ve ülkenin tek gerçek buzullarını içerir. Kışlar uzun ve serttir; pek çok vadi kar nedeniyle bir seferde aylarca dış dünyadan kopar.
Bu uzaklık, tarihi boyunca Hakkâri’yi tanımlamıştır. Ulaşılması zor, uzaktan yönetilmesi daha zor dağları, onları yurt edinen halklara sığınak ve güçlü bağımsızlık duygusu verdi.
Hakkâri Emirliği
Hakkâri, yüzyıllarca görünürde Osmanlı ya da İran üst egemenliği altında çevredeki dağları kontrol eden köklü hanedanın yönettiği güçlü Kürt emirliğinin merkeziydi. Botan, Bitlis, Soran ve Baban gibi diğer büyük Kürt beylikleriyle birlikte Hakkâri Emirliği de on dokuzuncu yüzyıla kadar gerçek özerkliğe sahipti. Osmanlıların imparatorluğu merkezîleştirme hamlesi, emirlikler çağını sona erdirdi ve Hakkâri doğrudan Osmanlı idaresine katıldı.
Kürtlerin ve Asurilerin Dağları
Hakkâri dağları, pek çok yüzyıl boyunca ortak yurttu. Kürt komşularının yanında, patriği Hakkâri yakınındaki Qudşanis’te (Koçanis) yaşayan Doğu Asuri Kilisesi’nin bağımsız dağ aşiretleri bulunuyordu. Bu Asuri topluluklar, dünyanın en eski Hristiyan nüfuslarından birini oluşturuyordu.
Bu uzun birlikte yaşam, Birinci Dünya Savaşı sırasında parçalandı. Hakkâri Asurileri, 1915’in daha geniş katliamlarına ve zorunlu kaçışına sürüklendi; büyük ölçüde öldürüldü ya da dağ yurtlarından çıkarıldı. Sonrasında bölge, bugün olduğu gibi ezici çoğunlukla Kürt oldu; ancak yüksek vadilerin yıkık kiliseleri ve köyleri, daha eski karma geçmişine hâlâ tanıklık eder.
Kürdistan’ın Dağlık Kalbi
Hakkâri’nin dağları, hayvancılığın, aşiret konfederasyonlarının ve zengin şarkı ve hikâye geleneğinin coğrafyası olan eski Kürt dünyasının kalbinde yer alır. Bölge, burada keşfedilen antik oyma steller olan ünlü Hakkâri bronzlarına adını vermiştir. Sarp manzarası ve kendine özgü Kürt kültürü, onu Kürdistan’ın dağlık ruhunun güçlü simgesi yapmıştır.
Bugün Hakkâri
Modern Hakkâri, Türkiye’nin Kürt kimliğinin en güçlü olduğu ve en yalıtılmış illerinden biri olmayı sürdürür. Irak ve İran sınırlarındaki konumu, onu onlarca yıl Türk devletiyle Kürt hareketi arasındaki çatışmanın ön hattına yerleştirdi; bu, kasabalarını ve köylerini ağır biçimde etkiledi. Yine de il, giderek daha çok olağanüstü dağlarıyla, artan sayıda yürüyüşçüyü çeken Cilo buzulları ve zirveleriyle ve yüzyılların aşındıramadığı Kürt dağlık kimliğiyle de tanınıyor.
Zaman Çizelgesi
Orta Çağ — Hakkâri, dağlarda güçlü Kürt emirliğinin makamı olarak ortaya çıkar.
19. yüzyıl öncesi — Kürtler ve Doğu Asuri Kilisesi, Hakkâri dağlarını paylaşır.
19. yüzyılın ortaları — Osmanlılar, Hakkâri Emirliği’ni ortadan kaldırır ve doğrudan yönetim kurar.
1915 — Hakkâri Asurileri, Birinci Dünya Savaşı’nın çalkantılarında öldürülür ya da sürülür.
20. yüzyıl — Bölge ezici çoğunlukla Kürt olur; uzak ve dağlık kalır.
son on yıllar — Hakkâri, Türk–Kürt çatışmasından ve son dönemde dağ turizminden etkilenir.
Sık Sorulan Sorular
Hakkâri bir Kürt şehri mi?
Evet. Hakkâri, Kürt çoğunluklu şehir ve Türkiye’nin Kürt kimliğinin en güçlü olduğu illerinden biridir.
Hakkâri’nin Kürtçe adı nedir?
Şehir Kürtçede Colemêrg diye adlandırılır.
Hakkâri Emirliği neydi?
Hakkâri merkezli, Osmanlılar on dokuzuncu yüzyılda kaldırana kadar çevredeki dağları gerçek özerklikle yöneten büyük Kürt beyliğiydi.
Hakkâri Asurileri kimdi?
Birinci Dünya Savaşı sırasında öldürülene ya da sürülene kadar Hakkâri dağlarında yüzyıllarca yaşamış, Doğu Asuri Kilisesi’ne mensup bağımsız dağ aşiretleriydi.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Hakkâri Emirliği · Cilo dağları · Cizre · Van · Doğu Asuri Kilisesi · Bakur (Kuzey Kürdistan).