پێشەکی
هەکاری (بە کوردی: جۆلەمێرگ) شارێکی کوردییە لە بەرزایی شاخەکانی دوورترین باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لەو شوێنەی وڵاتەکە دەگاتە عێراق و ئێران. پایتەختی ئەو پارێزگایەیە کە هەمان ناوی هەیە و لەنێو هەندێک لە بەرزترین و سەختترین لووتکەکانی وڵاتەکەدا هەڵکەوتووە؛ گۆشەیەکی دوورەدەست و بە ڕادەیەکی سەرسوڕهێنەر جوان لەو ناوچەیەی کورد بە باکوور ناوی دەبەن.
هەکاری جارێک ناوەندی یەکێک لە میرنشینە گەورە کوردییەکان بوو، و شاخەکانی بۆ چەندین سەدە نیشتمانی هاوبەشی کورد و مەسیحییە ئاشوورییەکان بوون. ئەم ناساندنە باس لە سروشتە شکوومەندەکەی، میرنشینی هەکاری، گەلانی بەرزاییەکانی و ئەو شارە کوردییە دەکات کە ئەمڕۆ هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
• هەکاری (بە کوردی: جۆلەمێرگ) شار و پارێزگایەکی شاخاویی زۆرینەکوردە لە دوورترین باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• لەنێو شاخەکانی جیلۆدایە، کە هەندێک لە بەرزترین لووتکەکان و تاکە بەستەڵەکەکانی تورکیایان تێدایە.
• ناوەندی میرنشینی هەکاری بوو، یەکێک لە میرنشینە سەرەکییە کوردییەکان.
• شاخەکانی بۆ ماوەیەکی درێژ نیشتمانی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات بوون، تا ئاژاوەکانی جەنگی یەکەمی جیهانی.
• هەکاری، بە دوورەدەستی و سروشتە شاخاوییە سەختەکەی، هێشتا یەکێک لەو ناوچەکانی تورکیایە کە ناسنامەی کوردییان لە هەمووان بەهێزترە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): جۆلەمێرگ
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: هەکاری
شوێن: شاخەکانی جیلۆ، نزیک سنوورەکانی عێراق و ئێران
دانیشتووان: شارەکە نزیکەی 60,000–80,000
خەڵک: زۆرینەی کورد
ڕۆڵی مێژوویی: ناوەندی میرنشینی هەکاری
بە چی بەناوبانگە: شاخە بەرزەکان، بەستەڵەکەکان و کولتووری کوردیی ناوچە شاخاوییەکان
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەکاری لە کوێیە؟
هەکاری لە دوورترین گۆشەی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە؛ پارێزگایەکی بەرزی شاخاوییە کە هاوسنووری هەردوو عێراق و ئێرانە. شارەکە لەنێو زنجیرەشاخەکانی جیلۆ و ساتدایە، کە بەشێکن لە کەوانە گەورەکەی زاگرۆس. چیای جیلۆ (ڕەشکۆ) لەخۆ دەگرن، کە بە بەرزایی زیاتر لە 4,000 مەتر یەکێکە لە بەرزترین لووتکەکانی تورکیا، هەروەها تاکە بەستەڵەکە ڕاستەقینەکانی وڵاتەکە. زستانەکان درێژ و سەختن، و بەفر بۆ چەندین مانگ ڕێگای گەیشتن بە زۆر دۆڵ دادەخات.
ئەم دوورەدەستییە لە سەرانسەری مێژوودا ناسنامەی هەکاریی دیاری کردووە. گەیشتن پێی سەخت بوو و بەڕێوەبردنی لە دوورەوە سەختتر؛ شاخەکانی پەنا و هەستێکی بەهێزی سەربەخۆییان بەو گەلانە بەخشی کە کردیان بە نیشتمانی خۆیان.
میرنشینی هەکاری
بۆ چەندین سەدە هەکاری ناوەندی میرنشینێکی بەهێزی کوردی بوو. بنەماڵەیەکی کۆنی فەرمانڕەوایی دەیکرد، کە تەنها بە ناو لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای باڵای عوسمانی یان ئێراندا شاخەکانی دەوروبەری کۆنترۆڵ دەکرد. وەک میرنشینە گەورە کوردییەکانی دیکە، بۆهتان، بتلیس، سۆران و بابان، میرنشینی هەکاری خۆبەڕێوەبردنێکی ڕاستەقینەی هەبوو تا سەدەی نۆزدەیەم. ئەوکات هەوڵی عوسمانی بۆ ناوەندگەرایی ئیمپراتۆریاکە کۆتایی بە سەردەمی میرنشینەکان هێنا و هەکاری خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی.
شاخەکانی کورد و ئاشوورییەکان
بەرزاییەکانی هەکاری بۆ چەندین سەدە نیشتمانێکی هاوبەش بوون. لەتەنیشت دراوسێ کوردەکانیان، هۆزە سەربەخۆ شاخاوییەکانی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات دەژیان، کە پەتریارکەکەیان لە قوودشانەس (کۆچانس)، نزیک هەکاری، نیشتەجێ بوو. ئەم کۆمەڵگە ئاشوورییانە یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە مەسیحییەکانی سەر زەوی بوون.
ئەم پێکەوەژیانە درێژخایەنە لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا تێک شکا، کاتێک ئاشوورییەکانی هەکاری کەوتنە نێو کوشتارە بەربڵاوترەکان و ڕاکردنی ناچاریی ساڵی 1915. بەشی زۆریان کوژران یان لە ماڵە شاخاوییەکانیان دەرکران. دواتر ناوچەکە بووە ناوچەیەکی زۆرینەکورد بە ڕادەیەکی زۆر بەرز، و ئەمڕۆش هەروایە؛ هەرچەندە کڵێسا و گوندە وێرانەکانی دۆڵە بەرزەکان هێشتا شایەتن لەسەر ڕابردووە کۆنتر و فرەڕەنگەکەی.
دڵێکی شاخاویی کوردستان
شاخەکانی هەکاری لە دڵی جیهانە کۆنەکەی کورددان؛ دیمەنێکی ژیانی ئاژەڵداری، هاوپەیمانیی هۆزەکان و نەریتێکی دەوڵەمەندی گۆرانی و چیرۆک. ناوچەکە ناوی خۆی بە بڕۆنزە بەناوبانگەکانی هەکاری بەخشیوە، ئەو لوحە یادگارییە نەخشکراوە کۆنانەی لێرە دۆزراونەتەوە. دیمەنە سەختە شاخاوییەکان و کولتوورە تایبەتە کوردییەکەی کردوویانەتە هێمایەکی بەهێزی ڕۆحی شاخاویی کوردستان.
هەکاریی ئەمڕۆ
هەکاریی نوێ هێشتا یەکێکە لەو پارێزگاکانی تورکیا کە ناسنامەی کوردییان لە هەمووان بەهێزترە، هەروەها یەکێکە لە دوورەدەستترینەکان. شوێنەکەی لەسەر سنوورەکانی عێراق و ئێران بۆ چەندین دەیە خستییە هێڵی پێشەوەی ململانێی نێوان دەوڵەتی تورکیا و بزوتنەوەی کوردی، کە قورساییەکی زۆری لەسەر شارۆچکە و گوندەکانی دانا. بەڵام پارێزگاکە بۆ شاخە ناوازەکانییش زیاتر دەناسرێت؛ بەستەڵەکە و لووتکەکانی جیلۆ ژمارەیەکی ڕوو لە زیادی شاخەوانان ڕادەکێشن. هەروەها بە ناسنامەیەکی کوردیی شاخاویی دەناسرێت کە تێپەڕینی سەدەکان کاڵی نەکردووەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست — هەکاری وەک ناوەندی میرنشینێکی بەهێزی کوردی لە شاخەکاندا سەرهەڵدەدات.
پێش سەدەی 19 — کورد و کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات لە بەرزاییەکانی هەکاری پێکەوە دەژین.
ناوەڕاستی سەدەی 19 — عوسمانییەکان میرنشینی هەکاری هەڵدەوەشێننەوە و فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆ دەسەپێنن.
1915 — ئاشوورییەکانی هەکاری لەنێو ئاژاوەکانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا دەکوژرێن یان دەردەکرێن.
سەدەی 20 — ناوچەکە دەبێتە ناوچەیەکی زۆرینەکورد بە ڕادەیەکی زۆر بەرز و بە دوورەدەستی و شاخاویی دەمێنێتەوە.
دەیەکانی دوایی — ململانێی تورکیا و کورد کاریگەری لە هەکاری دەکات، و لەم دواییانەدا گەشتیاریی شاخیش.
پرسیارە باوەکان
ئایا هەکاری شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. هەکاری شارێکی زۆرینەکوردە و یەکێکە لەو پارێزگاکانی تورکیا کە ناسنامەی کوردییان لە هەمووان بەهێزترە.
ناوی کوردیی هەکاری چییە؟
بە کوردی شارەکە جۆلەمێرگ ناو دەبرێت.
میرنشینی هەکاری چی بوو؟
میرنشینێکی سەرەکیی کوردی بوو کە هەکاری ناوەندەکەی بوو و بە خۆبەڕێوەبردنێکی ڕاستەقینە فەرمانڕەوایی شاخەکانی دەوروبەری دەکرد، تا عوسمانییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا هەڵیان وەشاندەوە.
ئاشوورییەکانی هەکاری کێ بوون؟
هۆزە سەربەخۆ شاخاوییەکانی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات بوون، کە بۆ چەندین سەدە لە بەرزاییەکانی هەکاری ژیان تا لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا کوژران یان دەرکران.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
میرنشینی هەکاری · شاخەکانی جیلۆ · جزیرە · وان · کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات · باکوور (باکووری کوردستان).