پێشەکی
جزیرە (بە کوردی: جزیر، لە مێژوودا جزیرەی بۆتان) شارۆچکەیەکی کوردییە لەسەر دیجلە لە دوورترین باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک سنوورەکانی سووریا و عێراق. ئەمڕۆ قەزایەکە لە پارێزگای شرناخ، بەڵام لە یادەوەریی کورددا شتێکی زۆر گەورەترە: پایتەختە کۆنەکەی بۆتان، یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکان، و شوێنی ڕووداوەکانی حەماسە نەتەوەییەکەی مەم و زین.
کەم شوێن لە مێژووی کولتووری و سیاسیی کورددا ئەوەندە شوێنی ناوەندیی هەیە. ئەم ناساندنە ڕێڕەوی جزیرە دەخاتە ڕوو، لە ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانی لەسەر دیجلەوە، بە شکۆی میرنشینی بۆتان و تراژیدیای مەم و زیندا، تا کەوتنی دوا میرە گەورەکەی و مێژووە نوێیە سەختەکەی شارۆچکەکە.
خاڵە سەرەکییەکان
• جزیرە (بە کوردی: جزیر / جزیرەی بۆتان) شارۆچکەیەکی زۆرینەکوردە لەسەر دیجلە لە پارێزگای شرناخ، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• پایتەختی میرنشینی بۆهتان (بۆتان) بوو، یەکێک لە گەورەترین میرنشینە کوردییەکان.
• شوێنی ڕووداوەکانی حەماسەکەی ئەحمەدی خانی، مەم و زینە، کە زۆرجار بە حەماسەی نەتەوەیی کورد ناو دەبرێت؛ زیارتگەی مەم و زین لە شارۆچکەکەدایە.
• دوا فەرمانڕەوا گەورەکەی، میر بەدرخان، تا ئەو کاتەی عوسمانییەکان لە 1847 میرنشینەکەیان تێک شکاند، سەرکردایەتیی بۆتانی دەکرد.
• نزیک جزیرە چیای جوودی هەڵکەوتووە، کە نەریتی ئیسلامی بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نوح دەیناسێنێت.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): جزیر (جزیرەی بۆتان)
ناوی مێژوویی: جەزیرەی ئیبن عومەر
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: شرناخ
ڕووبار: دیجلە
دانیشتووان: نزیکەی 130,000 (قەزا)
خەڵک: زۆرینەی کورد
ڕۆڵی مێژوویی: پایتەختی میرنشینی بۆتان
بە چی بەناوبانگە: مەم و زین، میرنشینی بۆتان، دیجلە
ناوەڕۆک
جزیرەی بۆتان: پایتەختی میرنشینێک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
جزیرە لە کوێیە؟
جزیرە لە کەناری ڕۆژئاوای دیجلە لە دوورترین باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لە پارێزگای شرناخ، زۆر نزیک ئەو خاڵەی سنوورەکانی تورکیا، سووریا و عێراق پێک دەگەن. ڕووبارەکە بە دەوری شارۆچکە کۆنەکەدا دەچەمێتەوە، کە لە سەردەمی کۆنەوە پاسەوانیی ئەم خاڵەی تێپەڕینی سەرەوەی دیجلەی کردووە. عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە جەزیرەی ئیبن عومەر دەیانناسی، واتە «دوورگەی ئیبن عومەر»، بەهۆی ئەوەی ڕووبارەکە نزیک بوو بە تەواوی دەوری بدات.
تەنها کەمێک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی، چیای جوودی بەرز دەبێتەوە، کە نەریتی ئیسلامی و خۆجێیی بەو شاخەی دەزانن کە کەشتیی نوح لەسەری نیشتەوە؛ یەکێک لە چەندین چینی قووڵی مێژووی پیرۆزی بەستراو بە ئەم بەشەی دیجلە.
جزیرەی بۆتان: پایتەختی میرنشینێک
بۆ چەندین سەدە، جزیرە ناوەندی میرنشینی بۆهتان (بۆتان) بوو، کە بنەماڵەی عەزیزان فەرمانڕەوایی دەکرد؛ یەکێک لە بەهێزترین و درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکان کە لە ژێر سەروەریی سستی عوسمانی و ئێراندا لە بەشێکی زۆری کوردستان حوکمیان دەکرد. میرەکانی بۆتان لە جزیرەوە کۆنترۆڵی بەشێکی بەربڵاوی سەرەوەی دیجلەیان دەکرد و شارۆچکەکە بووە ناوەندێکی گەشەسەندووی بازرگانی، فێربوونی ئایینی و کولتووری ئەدەبیی کوردی، کە بە یادگارەکانی وەک مزگەوتی گەورە و مەدرەسەی سوور ڕازابووەوە.
مەم و زین و ڕۆحی جزیرە
گەورەترین گرنگیی جزیرە بۆ خەیاڵی کوردی ئەدەبییە. شوێنی ڕووداوەکانی مەم و زینە، شیعرە حەماسییەکە کە ئەحمەدی خانی لە 1692 تەواوی کرد؛ چیرۆکی خۆشەویستیی تراژیدیایی مەم و زین، کە لە دەرباری جزیرەی بۆتان ڕوو دەدات و کوردەکان ماوەیەکی زۆرە وەک هێمایەکی نەتەوەیی بۆ گەلێک دەیخوێننەوە کە لە گەیشتن بە ئاواتەکانی خۆی جیا کراوەتەوە. ئەو زیارتگەیەی بەگوێرەی نەریت وەک گۆڕی مەم و زین دەناسرێت لە جزیرەدایە و هێشتا شوێنی زیارەتە؛ شارۆچکەکە بۆ هەمیشە بە خۆشەویستترین بەرهەمی ئەدەبیاتی کوردییەوە دەبەستێتەوە.
بەدرخان و کەوتنی بۆتان
دوا سەردەمی شکۆی میرنشینەکە لە ژێر دەسەڵاتی میر بەدرخان (بەدرخان بەگ) هات، کە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا بۆتانی کردە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکانی سەردەمەکەی. کاتێک ئیمپراتۆریای عوسمانی هەوڵی ناوەندگەرایی حوکمەکەی و تێکشکاندنی میرنشینە کوردییەکانی دەدا، بەدرخان بەرگریی کرد؛ بەڵام لە 1847 هێزە عوسمانییەکان شکستیان پێ هێنا و بۆتانیان هەڵوەشاندەوە. کەوتنی میرنشینی جزیرە وەک یەکێک لە خاڵە دیارەکانی کۆتاییهاتنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە یادەوەریدا ماوە، و بنەماڵەی بەدرخان دواتر ڕۆڵێکی سەرەکی لە بزوتنەوەی نەتەوەیی کورددا بینی.
جزیرەی ئەمڕۆ
جزیرەی نوێ شارۆچکەیەکی زۆرینەکوردە کە تەنانەت لە سەختییەکاندا بە توندی ناسنامە مێژووییەکەی پاراستووە. لە 2015 و 2016 یەکێک لەو شارۆچکانە بوو کە زۆرترین زیانیان لە نوێبوونەوەی ململانێی نێوان دەوڵەتی تورکیا و بزوتنەوەی کوردی بەرکەوت؛ قەدەغەی هاتوچۆی درێژخایەن و وێرانکاریی گەورەی لە گەڕەکە کۆنەکانیدا بەسەر برد. بەڵام جزیرە هێشتا لە چاوی کوردەکاندا شوێنێکی زۆر گرنگە؛ شاری مەم و زین و بۆتان، کە ئەدەب، مێژوو و ناسنامە لە کەنارەکانی دیجلە پێک دەگەن.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن ــ خاڵی تێپەڕین لە سەرەوەی دیجلە، کە دواتر عەرەبەکان بە جەزیرەی ئیبن عومەر دەیناسن.
سەردەمی ناوەڕاست ــ جزیرە لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی عەزیزان دەبێتە پایتەختی میرنشینی کوردیی بۆتان.
1692 ــ ئەحمەدی خانی مەم و زین تەواو دەکات، کە ڕووداوەکانی لە جزیرەی بۆتانن.
سەرەتای سەدەی 19 ــ میر بەدرخان بۆتان دەکاتە میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەری بەهێز.
1847 ــ عوسمانییەکان بەدرخان شکست دەدەن و میرنشینی بۆتان هەڵدەوەشێننەوە.
2015–2016 ــ ململانێی نوێبووەوەی تورک–کورد زیانی زۆری بە جزیرە دەگەیەنێت.
پرسیارە باوەکان
جزیرە بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟
جزیرە پایتەختی میرنشینی بۆتان بوو، یەکێک لە گەورەترین میرنشینە کوردییەکان، و شوێنی ڕووداوەکانی مەم و زینە، حەماسەی نەتەوەیی کورد.
ناوی کوردیی جزیرە چییە؟
بە کوردی جزیر و لە مێژوودا جزیرەی بۆتانە؛ واتە «جزیرەی بۆتان».
مەم و زین چییە؟
شیعرێکی حەماسییە کە ئەحمەدی خانی لە 1692 تەواوی کردووە و خۆشەویستیی تراژیدیایی مەم و زین لە دەرباری جزیرەی بۆتان دەگێڕێتەوە؛ بە بەربڵاوی بە حەماسەی نەتەوەیی کورد دادەنرێت.
میر بەدرخان کێ بوو؟
دوا میری گەورەی بۆتان بوو، کە سەرکردایەتیی دەوڵەتێکی خۆبەڕێوەبەری بەهێزی کوردیی دەکرد تا عوسمانییەکان لە 1847 میرنشینەکەیان تێک شکاند.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
میرنشینی بۆهتان (بۆتان) · مەم و زین · ئەحمەدی خانی · میر بەدرخان · چیای جوودی · هەکاری · بتلیس · دیجلە.