Destpêk
Hakkari (bi kurdî: Colemêrg) bajarekî kurdî ye ku li bilindahiya çiyayên dûrtirîn başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye, li cihê welat bi Iraq û Îranê re digihîje hev. Wek paytexta parêzgeha navê wê hilgirtî, ew di nav hin ji bilindtirîn û hişktirîn lûtkeyên welat de ye — goşeyeke dûr û bi xweşikiyeke tund a herêma ku kurd Bakur dibêjin.
Hekarî carekê navenda yek ji mîrektiyên mezin ên kurdî bû, û çiyayên wê bi sedsalan welatê hevpar ê kurd û xiristiyanên aşûrî bûn. Ev nasandin li cihê wê yê heybetdar, mîrektiya Hekariyê, gelên bilindahiyên wê û bajarê kurdî yê îro dinêre.
Xalên Sereke
• Hakkari (bi kurdî: Colemêrg) bajar û parêzgeheke çiyayî bi piraniya kurd li dûrtirîn başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye.
• Ew di nav çiyayên Cîlo de ye, cihê hin ji bilindtirîn lûtkeyan û tekane cemidokên Tirkiyeyê.
• Ew navenda mîrektiya Hekariyê, yek ji mîrektiyên mezin ên kurdî, bû.
• Çiyayên wê ji demeke dirêj ve welatê Dêra Aşûrî ya Rojhilat bûn, heta aloziyên Şerê Cîhanê yê Yekem.
• Hekarî ku dûr û hişk e hîn yek ji herêmên herî bi awayekî bihêz kurdî li Tirkiyeyê ye.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Colemêrg
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur / Kurdistana Bakur)
Parêzgeh: Hekarî
Cih: Çiyayên Cîlo, nêzî sînorên Iraq û Îranê
Nifûs: Bajar nêzî 60,000–80,000
Gel: Piraniya kurd
Rola dîrokî: Navenda mîrektiya Hekariyê
Bi van navdar e: Çiyayên bilind, cemidok û çanda kurdî ya bilindahiyan
Naverok
Colemêrg li Ku ye?
Hekarî li goşeya herî başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye, parêzgeheke çiyayî ya bilind ku hem bi Iraq hem Îranê re sînordar e. Bajar di nav rêzeçiyayên Cîlo û Satê de ye — beşeke kevanê mezin ê Zagrosê — ku Çiyayê Cîlo (Reşko) digirin, bi zêdetirî 4,000 metreyan yek ji bilindtirîn lûtkeyên Tirkiyeyê, û tekane cemidokên rastîn ên welat. Zivistan dirêj û tund in, û gelek gelî bi mehan bi berfê tên girtin.
Ev dûrbûn di dirêjahiya dîrokê de Hekarî diyar kiriye. Gihîştina wê dijwar û ji dûr ve rêvebirina wê dijwartir e, çiyayên wê penageh û hesteke bihêz a serxwebûnê dan gelên ku ew kirin malê xwe.
Mîrektiya Hekariyê
Bi sedsalan Hekarî navenda mîrektiyeke bihêz a kurdî bû, ku xanedaneke demdirêj rêve dibir, çiyayên dorê di bin serweriya navî ya osmanî an farisî de kontrol dikir. Wek mîrektiyên din ên mezin ên kurdî — Botan, Bidlîs, Soran, Baban — mîrektiya Hekariyê heta sedsala nozdehem xweseriya rastîn hebû, dema hewldana osmaniyan a navendîkirina împaratoriyê serdema mîrektiyan bi dawî kir û Hekarî ket rêveberiya rasterast a osmanî.
Çiyayên Kurd û Aşûriyan
Bilindahiyên Hekariyê bi gelek sedsalan welatekî hevpar bûn. Li kêleka cîranên xwe yên kurd eşîretên çiyayî yên serbixwe yên Dêra Aşûrî ya Rojhilat dijiyan, ku patrîkê wê li Qudşanis (Koçanis) li nêzî Colemêrgê rûniştibû. Ev komelên aşûrî yek ji kevintirîn nifûsên xiristiyan li ser erdê pêk dianîn.
Ew hevjiyana dirêj di Şerê Cîhanê yê Yekem de hat şikandin, dema aşûriyên Hekariyê ketin nav komkujiyên firehtir û revîna bi zorê ya 1915 û bi piranî hatin kuştin an ji malên xwe yên çiyayî derxistin. Piştî wê herêm bi piraniyeke mezin kurd bû, ku hîn îro jî wisa ye — lê dêr û gundên wêran ên geliyên bilind hîn şahidiya rabirdûya wê ya kevintir û tevlîhev dikin.
Dilê Çiyayî yê Kurdistanê
Çiyayên Hekariyê li dilê cîhana kevn a kurdî ne, dîmena jiyana şivantiyê, konfederasyonên eşîretî û kevneşopiyeke dewlemend a stran û çîrokan. Herêm navê xwe daye bronzên navdar ên Hekariyê, stêlên kevnar ên neqişandî yên li vir hatin dîtin, û dîmena wê ya hişk û çanda taybet a kurdî ew kirine semboleke bihêz a giyanê bilindahiyên Kurdistanê.
Hekariya Îro
Hekariya nû hîn yek ji parêzgehên herî bi awayekî bihêz kurdî li Tirkiyeyê ye, û yek ji herî veqetandî. Cihê wê yê li sînorên Iraq û Îranê bi dehsalan ew xist eniya pêş a şerê di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgera kurdî de, ku bi giranî li bajar û gundên wê bar bû. Lê parêzgeh bi awayekî zêdebûyî bi çiyayên xwe yên bêhempa jî tê naskirin — cemidok û lûtkeyên Cîlo hejmareke zêdebûyî ya meşvanan dikişînin — û bi nasnameyeke kurdî ya bilindahiyan ku di dirêjahiya sedsalan de winda nebûye.
Demrêz
Serdema navîn — Hekarî wek navenda mîrektiyeke bihêz a kurdî li çiyayan derdikeve holê.
Berî sedsala 19em — Kurd û Dêra Aşûrî ya Rojhilat bilindahiyên Hekariyê parve dikin.
Nîvê sedsala 19em — Osmanî mîrektiya Hekariyê hilweşînin û desthilatdariya rasterast ferz dikin.
1915 — Aşûriyên Hekariyê di aloziyên Şerê Cîhanê yê Yekem de tên kuştin an derxistin.
Sedsala 20em — Herêm bi piraniyeke mezin kurd dibe û dûr û çiyayî dimîne.
Dehsalên dawî — Şerê tirk–kurd û, di demên dawîtir de, geştûguzariya çiyayî bandorê li Hekariyê dikin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Colemêrg bajarekî kurdî ye?
Erê. Colemêrg bajarekî bi piraniya kurd e û Hekarî yek ji parêzgehên herî bi awayekî bihêz kurdî li Tirkiyeyê ye.
Navê kurdî yê Hakkari çi ye?
Bi kurdî bajar Colemêrg tê gotin.
Mîrektiya Hekariyê çi bû?
Mîrektiyeke mezin a kurdî ya li Hekariyê navend bû ku çiyayên dorê bi xweseriya rastîn rêve dibir heta ku osmaniyan di sedsala nozdehem de ew betal kir.
Aşûriyên Hekariyê kî bûn?
Eşîretên çiyayî yên serbixwe yên Dêra Aşûrî ya Rojhilat ku bi sedsalan li bilindahiyên Hekariyê dijiyan heta ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de hatin kuştin an derxistin.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Mîrektiya Hekariyê · çiyayên Cîlo · Cizîr · Wan · Dêra Aşûrî ya Rojhilat · Bakur (Kurdistana Bakur).
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Parêzgeha Hekariyê — Wikipedia