Destpêk
Cizre (bi kurdî: Cizîr, di dîrokê de Cizîra Botan) bajarekî kurdî li ser Dîcleyê li dûrtirîn başûrê rojhilatê Tirkiyeyê, nêzî sînorên Sûriye û Iraqê ye. Îro ew navçeyeke Parêzgeha Şirnexê ye — lê di bîra kurdî de ew tiştekî gelekî mezintir e: paytexta kevn a Botanê, yek ji bihêztirîn mîrektiyên kurdî, û cihê destana neteweyî Mem û Zîn.
Kêm cih di dîroka çandî û siyasî ya kurdî de ewqas cihekî navendî digirin. Ev nasandin Cizîrê ji rehên wê yên kevnar ên li ser Dîcleyê, di şkoya mîrektiya Botanê û trajediya Mem û Zînê re, heta ketina mîrê wê yê mezin ê dawî û dîroka nû ya dijwar a bajêr dişopîne.
Xalên Sereke
• Cizre (bi kurdî: Cizîr / Cizîra Botan) bajarekî bi piraniya kurd li ser Dîcleyê li Parêzgeha Şirnexê, başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye.
• Ew paytexta mîrektiya Bohtan (Botan), yek ji mezintirîn mîrektiyên kurdî, bû.
• Ew cihê destana Ehmedê Xanî Mem û Zîn e, ku gelek caran destana neteweyî ya kurdî tê gotin; ziyaretgeha Mem û Zîn li bajêr e.
• Hukumdarê wê yê mezin ê dawî, Mîr Bedirxan, Botan rêve bir heta ku osmaniyan di 1847 de mîrektî şikand.
• Li nêzî Cizîrê Çiyayê Cûdî ye, ku kevneşopiya Îslamî wê wek cihê rawestina Keştiya Nûh nas dike.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Cizîr (Cizîra Botan)
Navê dîrokî: Cezîret ibn Umer
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur / Kurdistana Bakur)
Parêzgeh: Şirnex
Çem: Dîcle
Nifûs: Nêzî 130,000 (navçe)
Gel: Piraniya kurd
Rola dîrokî: Paytexta mîrektiya Botanê
Bi van navdar e: Mem û Zîn, mîrektiya Botanê, Dîcle
Naverok
Cizîra Botan: Paytexta Mîrektiyekê
Cizîr li Ku ye?
Cizîr li qeraxa rojava ya Dîcleyê li dûrtirîn başûrê rojhilatê Tirkiyeyê, li Parêzgeha Şirnexê, pir nêzî cihê ku sînorên Tirkiye, Sûriye û Iraqê li hev dicivin ye. Çem li dora bajarê kevn diqewise, ku ji kevnariyê ve ev derbasgeha Dîcleya jorîn parastiye — erebên serdema navîn ew wek Cezîret ibn Umer, “girava Ibn Umer,” nas dikirin, ji ber awayê ku çem hema wê dorpêç dikir.
Hema li bakurê rojhilat Çiyayê Cudi (Cûdî) bilind dibe, ku kevneşopiya Îslamî û herêmî wê wek çiyayê Keştiya Nûh lê rawestiya dibîne — yek ji çend tebeqeyên kûr ên dîroka pîroz ên bi vê beşa Dîcleyê ve girêdayî.
Cizîra Botan: Paytexta Mîrektiyekê
Bi sedsalan Cizîr navenda mîrektiya Bohtan (Botan) bû, ku xanedana Ezîzan rêve dibir — yek ji bihêztirîn û demdirêjtirîn mîrektiyên kurdî yên di bin serweriya nerm a osmanî û farisî de beşeke mezin a Kurdistanê rêve birin. Ji Cizîrê mîrên Botanê beşeke berfireh a Dîcleya jorîn kontrol dikirin, û bajar bû navendeke geş a bazirganî, zanîna olî û çanda edebî ya kurdî, bi abîdeyên wek Mizgefta Mezin û Medreseya Sor xemilandî.
Mem û Zîn û Giyanê Cizîrê
Mezintirîn girêdana Cizîrê bi xeyala kurdî edebî ye. Ew cihê Mem û Zîn e, destana helbestî ku Ehmedê Xanî di 1692 de temam kir — çîroka evîna trajîk a Mem û Zîn li dîwana Cizîra Botan, ku kurdan ji demeke dirêj ve wek alegoriya neteweyî ya gelê ji gihîştina xwe dûr hatî hiştin xwendiye. Ziyaretgeha di kevneşopiyê de wek tirba Mem û Zîn tê nasîn li Cizîrê ye û hîn cihê ziyaretê ye, bajar heta hetayê bi berhema herî hezkirî ya edebiyata kurdî ve girê dide.
Bedirxan û Ketina Botanê
Serdema dawî ya mezinahiya mîrektiyê di bin Mîr Bedirxan (Bedir Khan Beg) de hat, ku di destpêka sedsala nozdehem de Botan kir yek ji bihêztirîn dewletên xweser ên kurdî yên dema xwe. Dema Împaratoriya Osmanî hewl da desthilata xwe navendî bike û mîrektiyên kurdî bişkîne, Bedirxan li ber xwe da — lê di 1847 de hêzên osmanî ew têk birin û Botan hilweşandin. Ketina mîrektiya Cizîrê wek yek ji xalên diyarker ên dawîbûna xwerêveberiya kurdî tê bîranîn, û malbata Bedirxan piştre di tevgera neteweyî ya kurdî de roleke pêşeng lîst.
Cizîra Îro
Cizîra nû bajarekî bi piraniya kurd e ku heta di nav tengasiyê de bi xurtî nasnameya xwe ya dîrokî parastiye. Di 2015 û 2016 de ew yek ji bajarên herî zêde ji şerê nû yê di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgera kurdî de zirar dîtin bû, qedexeyên demdirêj ên derketina derve û hilweşandina giran a taxên kevn derbas kir. Lê Cizîr di çavên kurdan de hîn cihekî bi giraniyeke bêhempa ye — bajarê Mem û Zîn û Botanê, ku edebiyat, dîrok û nasname li qeraxên Dîcleyê li hev dicivin.
Demrêz
Kevnarî — Cihê derbasbûna Dîcleya jorîn, ku piştre ereban wek Cezîret ibn Umer nas kir.
Serdema navîn — Cizîr di bin xanedana Ezîzan de dibe paytexta mîrektiya kurdî ya Botanê.
1692 — Ehmedê Xanî Mem û Zîn, ku li Cizîra Botan diqewime, temam dike.
Destpêka sedsala 19em — Mîr Bedirxan Botan dike mîrektiyeke bihêz a xweser.
1847 — Osmanî Bedirxan têk dikin û mîrektiya Botanê hilweşînin.
2015–2016 — Şerê nû yê tirk–kurd bi giranî bandorê li Cizîrê dike.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Cizîr di dîroka kurdî de çima girîng e?
Cizîr paytexta mîrektiya Botanê, yek ji mezintirîn mîrektiyên kurdî, bû û cihê Mem û Zîn, destana neteweyî ya kurdî, ye.
Navê kurdî yê Cizreyê çi ye?
Bi kurdî ew Cizîr e, û di dîrokê de Cizîra Botan — “Cizîra Botanê.”
Mem û Zîn çi ye?
Destaneke helbestî ku Ehmedê Xanî di 1692 de temam kir, evîna trajîk a Mem û Zîn li dîwana Cizîra Botan vedibêje; ew bi berfirehî wek destana neteweyî ya kurdî tê dîtin.
Mîr Bedirxan kî bû?
Mîrê mezin ê dawî yê Botanê, ku dewleteke xweser a bihêz a kurdî rêve bir heta ku osmaniyan di 1847 de mîrektî şikand.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Mîrektiya Bohtan (Botan) · Mem û Zîn · Ehmedê Xanî · Mîr Bedirxan · Çiyayê Cûdî · Hekarî · Bidlîs · Dîcle.