Giriş
Kürtçede Şeyh Fexredin olarak bilinen Fakhradin, Êzidî inancının en çok saygı duyulan kutsal şahsiyetlerinden biridir: Heft Sirr’in Yedi Kutsal Varlık’ından biri, Ay’ın kişileşmesi ve qewl denilen kutsal ilahilerin büyük bir yazarıdır.
Êzidî inancında tek Tanrı, dünyayı emanet ettiği yedi Kutsal Varlık, Heft Sirr’i yaratmıştır; bunlar dünyada kutsal yeryüzü temsilcileri, inancın büyük azizleri aracılığıyla tezahür eder. Fakhradin bu Kutsal Varlıklar’dan biridir; yeryüzündeki tezahürüne, Ezdina Mir’in dört oğlundan biri, Şeyh Şems’in kardeşi ve karşılığı, Êzidîlerin dört Şemsanî şeyh soyundan birinin atası olarak saygı gösterilir.
Kürt halkının yaşayan bir dini olarak Êzidîlik, kendi anlayışı çerçevesinde doğru biçimde ve saygıyla anlaşılmayı hak eder. Fakhradin, onun en sevilen ve en çok saygı duyulan kutsal şahsiyetleri arasındadır; Ay’ın Kutsal Varlığı ve inancın kutsal şiirinin kurucu yazarlarından biridir. Fakhradin’i tanımak, Êzidî kutsal düzeninin ve onun kutsal varlıklarının özüne dair bir şeyler anlamaktır.
İçindekiler
Ezdina Mir’in Oğlu, Bir Soyun Atası
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Fakhradin Kimdir?
Kürtçede Şeyh Fexredin veya Melek Fexredin olarak anılan Fakhradin, Êzidî inancının Yedi Kutsal Varlık’ından, Tanrı’nın dünyanın işlerini emanet ettiği Heft Sirr’in mensuplarından biridir. Ay’ın kişileşmesidir ve yeryüzündeki tezahürüne, Ezdina Mir’in dört oğlundan biri olarak, Şeyh Şems, Nasirdin ve Sejadin’le birlikte saygı gösterilir. Bu dört kişi, Êzidîlerin dört Şemsanî şeyh soyunun atalarıdır ve kutsal varlıkların yeryüzündeki tezahürleri olarak anlaşılır. Fakhradin’e özellikle büyük bir şair, filozof ve âlim olarak ve çok büyük sayıda bestelediği söylenen inancın kutsal ilahileri qewllerin başlıca yazarlarından biri olarak saygı gösterilir. Ayrıca Güneş’i temsil eden kardeşi Şeyh Şems’in karşılığı, Ay’ın kişileşmesi olarak da saygı görür. Yedi Kutsal Varlık’tan biri, Ay’ın Kutsal Varlığı ve kutsal şiirin kurucu yazarlarından biri olarak Fakhradin, Êzidî inancında merkezî ve sevilen bir yere sahiptir; onun en çok saygı duyulan kutsal şahsiyetlerinden biridir.
Yedi Kutsal Varlıktan Biri
Fakhradin’in en derin önemi, Yedi Kutsal Varlık’tan biri, Tanrı’nın dünyanın gözetimini emanet ettiği tek Tanrı’nın yedi kutsal tecellisi olan Heft Sirr’in bir mensubu olmasıdır.
Êzidî inancında tek Tanrı, kendi ışığından Heft Sirr denilen yedi Kutsal Varlık veya melek yaratmış ve dünyanın işlerini onlara emanet etmiştir; bu yedi varlık dünyada kutsal yeryüzü temsilcileri, inancın büyük azizleri aracılığıyla tezahür eder. Fakhradin bu Yedi Kutsal Varlık’tan biridir; yeryüzündeki tezahürü olan büyük aziz Şeyh Fexredin, kutsal varlığın dünyadaki bedenlenişi veya temsilcisi olarak anlaşılır. Yedi Varlık’tan biri olarak Fakhradin, ilahî olanın dünya ile ilgilenmesine aracılık eden tek Tanrı’nın kutsal tecellileri Heft Sirr’in kutsal niteliğini paylaşır. Yedi Varlık’ın diğer kutsal varlıkları da inancın büyük azizlerinde tezahür eder; bunlar arasında Fakhradin’in yeryüzündeki tezahüründe kardeşi olan, Güneş’in Kutsal Varlığı Şeyh Şems vardır. Yedi Kutsal Varlık’tan biri olması, Fakhradin’in öneminin en derin yönüdür; onu tek Tanrı’nın kutsal tecellilerinden biri, inancın büyük azizinde tezahür etmiş kutsal bir Heft Sirr varlığı olarak belirler. Fakhradin, tek Tanrı’nın kutsal tecellilerinden, Yedi Kutsal Varlık’tan biri olarak Êzidî inancındaki kutsal ve merkezî yerini alır.
Öne Çıkan Noktalar
Fakhradin (Şeyh Fexredin), Êzidî inancının Yedi Kutsal Varlık’ından biridir.
Güneş’i temsil eden Şeyh Şems’in karşılığı, Ay’ın kişileşmesidir.
Kutsal ilahiler olan qewllerin büyük bir yazarıdır.
Yeryüzündeki tezahürü, Ezdina Mir’in dört oğlundan biridir.
Dört Şemsanî şeyh soyundan birinin atasıdır.
Êzidî kutsal düzeninin en çok saygı duyulan kutsal şahsiyetleri arasındadır.
Kısa Bilgiler
Adı: Fakhradin; Kürtçede Şeyh Fexredin, Melek Fexredin
İnancı: Tek tanrılı bir Kürt dini olan Êzidîlik
Niteliği: Yedi Kutsal Varlık’tan (Heft Sirr) biri
Kişileştirdiği: Ay (Güneş’i temsil eden Şeyh Şems’in karşılığı)
Ünü: Büyük bir şair, âlim ve qewl yazarı
Babası: Şemsanî şeyhlerinin atası Ezdina Mir
Kardeşleri: Şeyh Şems, Nasirdin, Sejadin
Rolü: Dört Şemsanî soyundan birinin atası
Dönemi: 12. yüzyıl
Mirası: Kürt halkının yaşayan bir dinî geleneği
Ay’ın Kişileşmesi
Fakhradin’in en güzel yönlerinden biri, Güneş’in kişileşmesi olan kardeşi Şeyh Şems’in karşılığı, Ay’ın kişileşmesi olmasıdır.
Êzidî kutsal tasavvurunda göklerin büyük ışıkları kutsal varlıklarla ilişkilidir; Fakhradin’e Ay’ın kişileşmesi olarak saygı gösterilirken kardeşi Şeyh Şems Güneş’in kişileşmesidir. İki kardeşin Ay ve Güneş olarak eşleştirilmesi, kutsal varlıkların doğal dünyanın büyük ışıkları ve güçleriyle, gündüzü, geceyi ve mevsimleri düzenleyen Güneş ve Ay’la ilişkilendirildiği Êzidî tasavvurunun güzel bir ifadesidir. Güneş’e saygı, Êzidî bağlılığının iyi bilinen bir özelliğidir; kutsal varlık Fakhradin’de kişileşen Ay’ın da yeri vardır. Kutsal varlıklarla büyük ışıklar arasındaki bu bağ, Êzidîlerin tek Tanrı’nın doğal dünyadaki eserlerine duydukları saygıyı yansıtır; Güneş ve Ay’a kutsal varlıklarla ilişkili oldukları için saygı gösterilir. Kadim İranî dünya da Ay yazatası Mah şahsiyetinde olduğu gibi Ay’a bir tanrısal varlık olarak saygı gösterirdi; bu, gök ışıklarına yönelik geniş kapsamlı ve kadim bir saygıyı yansıtır. Ay’ın kişileşmesi olarak Fakhradin, kutsal varlıklar arasında kendine özgü ve güzel bir yere sahiptir; Ay’ın kutsal varlığı ve Güneş’i temsil eden kardeşinin karşılığı olması, Êzidî inancındaki öneminin en etkileyici yönlerinden biridir.
Qewllerin Büyük Yazarı
Fakhradin’e özellikle büyük bir şair, filozof ve âlim olarak ve Êzidî inancının kutsal ilahileri qewllerin, geleneğin kutsal bilgisinin korunduğu kutsal şiirin başlıca yazarlarından biri olarak saygı gösterilir.
Êzidî inancının kutsal bilgisi, esas olarak Kürtçe söylenen ve geleneğin kutsal okuyucuları tarafından kuşaktan kuşağa aktarılan kutsal ilahiler ve şiirlerde, qewllerde ve diğer kutsal manzumelerde korunur ve aktarılır. Fakhradin’e bu kutsal şiirin başlıca yazarlarından biri, çok büyük sayıda qewl ve başka kutsal manzumeler yazdığı söylenen büyük bir şair, filozof ve âlim, inancın kutsal edebiyatının kurucu bir şahsiyeti olarak saygı gösterilir. Êzidî geleneği, bu kutsal şiirin büyük bir kısmının Fakhradin tarafından yazıldığını kabul eder; ne yazık ki bunun yalnızca bir bölümü günümüze ulaşmıştır, büyük kısmı Êzidî halkının yaşadığı yüzyıllar süren zulüm ve güçlükler sırasında kaybolmuştur. Kutsal qewller kutsaldır ve derin saygı görür; yaşayan bir inancın değer verilen kutsal edebiyatıdır. Burada sıradan malzeme olarak ele alınmak yerine, Êzidîlerin kutsal şiirine yaraşır bir saygıyla anılır ve onurlandırılır. Qewllerin büyük yazarı olarak Fakhradin, Êzidî inancının kutsal edebiyatında kurucu bir yere sahiptir; geleneğin bilgisinin korunmasını sağlayan kutsal şiirin başlıca yazarlarından biri olarak saygı duyulan kutsal varlıktır. Fakhradin, Êzidî inancında özellikle hem Ay’ın kutsal varlığı hem de kutsal ilahilerin büyük yazarı olarak sevilir ve saygı görür.
Ezdina Mir’in Oğlu, Bir Soyun Atası
Fakhradin’in yeryüzündeki tezahürüne, Ezdina Mir’in dört oğlundan biri ve Êzidîlerin dört Şemsanî şeyh soyundan birinin atası olarak saygı gösterilir; bu, onu inancın kutsal toplumsal ve dinî düzenine bağlar.
Êzidî geleneğinde Fakhradin’in yeryüzündeki tezahürü, büyük aziz Şeyh Fexredin, geleneğe göre Êzidîlere hükmetmiş önemli bir şahsiyet olan Ezdina Mir’in dört oğlundan biri olarak, kardeşleri Şeyh Şems, Nasirdin ve Sejadin’le birlikte saygı görür. Bu dört oğula, kutsal varlıkların yeryüzündeki tezahürleri ve Êzidîlerin kutsal şeyh ailelerinin başlıca gruplarından olan dört Şemsanî şeyh soyunun ataları olarak saygı gösterilir. Dolayısıyla Fakhradin, bu dört Şemsanî soyundan birinin atasıdır; bu, kutsal varlığı şeyh ailelerinin özel bir dinî rol taşıdığı Êzidî inancının kutsal toplumsal ve dinî düzenine bağlar. Ezdina Mir’le ve Şemsanî soyuyla bu bağ, kutsal varlık Fakhradin’i bir oğul ve soy atası olarak inancın kutsal düzenine ve yapısına yerleştirir. Fakhradin, Ezdina Mir’in dört oğlundan biri ve bir Şemsanî soyunun atası olarak Êzidî inancının kutsal düzenindeki yerini alır; böylece Ay’ın Kutsal Varlığı, geleneğin dinî yapısına ve kutsal ailelerine bağlanır.
Fakhradin’in Kutsal Ailesi
Fakhradin, çocukları arasında kendi başlarına aziz olarak saygı gören, Êzidî inancının başka saygın kutsal şahsiyetleriyle de ilişkilidir; bu, Êzidî kutsal düzeninin zenginliğini yansıtır.
Êzidî geleneğinde Fakhradin’e, kendileri de aziz olarak saygı gören kutsal şahsiyetlerin babası olarak saygı gösterilir. Gelenek, çocukları arasında önemli bir kutsal şahsiyet olarak saygı duyulan, kutsal yılanla ilişkilendirilen ve bir koruyucu olarak onurlandırılan bir oğulu anar; bu, yılanın Êzidî anlatılarındaki kutsal ve koruyucu yerini yansıtır. Benzer bir saygı, Şahmaran gibi şahsiyetlerde görülen daha geniş Kürt kutsal yılan saygısında da vardır. Fakhradin’e ayrıca, gelenekte doğumun, anne adaylarının ve bereketin koruyucusu olarak saygı duyulan, Êzidî kadınların onuruna oruç tuttuğu saygın bir kadın azizin babası olarak saygı gösterilir. Fakhradin’in bu kutsal çocukları kendi başlarına saygı duyulan azizlerdir; kutsal varlıkların ve azizlerin kutsal ailelerde ve soylarda birbirine bağlandığı Êzidî kutsal düzeninin zenginliğini ve derinliğini yansıtırlar. Fakhradin’in saygı duyulan aziz çocuklarıyla kutsal ailesi, dolayısıyla öneminin bir başka yönüdür; Ay’ın Kutsal Varlığı’nı inancın başka sevilen kutsal şahsiyetlerine bağlar. Fakhradin’in hem kendisi hem kutsal ailesi yoluyla merkezî ve sevilen bir yere sahip olduğu Êzidî kutsal düzeninin zengin ve iç içe geçmiş niteliğini yansıtır.
Simgesellik ve Anlam
Fakhradin her şeyden önce, büyük azizlerde tezahür eden kutsal varlıklara ilişkin Êzidî tasavvurunu somutlaştırır; inancın saygı duyulan azizinde tezahür eden Heft Sirr’in Yedi Kutsal Varlık’ından biridir. Ay’ın kişileşmesi olarak kutsal varlıkların göklerin büyük ışıklarıyla bağını somutlaştırır.
Fakhradin ayrıca qewllerin başlıca yazarlarından biri olarak Êzidî inancının kutsal şiirini, Ezdina Mir’in oğlu ve bir Şemsanî soyunun atası olarak da inancın kutsal düzenini ve kutsal soylarını somutlaştırır. Böylece kutsal varlıkların, büyük azizlerin, kutsal şiirin ve kutsal soyların birbirine bağlandığı Êzidî kutsal düzeninin zenginliğini temsil eder. Bütün bu yönleriyle Fakhradin, Êzidî inancının en çok saygı duyulan ve sevilen kutsal şahsiyetleri arasındadır; tezahür eden kutsal varlıkları, gök ışıklarıyla bağı, kutsal şiiri ve inancın kutsal düzenini somutlaştırır. Ay’ın Kutsal Varlığı, Yedi Varlık’tan biri, kutsal ilahilerin büyük bir yazarı ve kutsal bir soyun atasıdır; Kürtlerin dinî mirasının en kendine özgü ve sevilen şahsiyetlerinden biri olarak Güneş’i temsil eden kardeşi Şeyh Şems’le birlikte saygı görür. Büyük azizlerde tezahür eden kutsal varlıklara ilişkin tasavvur, Êzidî geleneğinin en güzel özellikleri arasındadır.
Kürt Mirasında Fakhradin
Fakhradin, Kürt halkının en kadim ve kendine özgü dinî geleneklerinden biri, büyük bir geçmişi ve güzelliği olan yaşayan bir inanç olan Êzidîliğe aittir. Yedi Kutsal Varlık’tan biri ve kutsal şiirin kurucu yazarlarından biri olarak Kürtlerin dinî mirasında özel bir yere sahiptir.
Êzidîlik, Kürtlerin, özellikle Kurmancî konuşan Êzidîlerin benimsediği bir inançtır; Kürt halkının en kendine özgü ve kadim dinî geleneklerinden biridir ve çok eski bir ilahî tasavvuru korur. Dolayısıyla Fakhradin, Yedi Kutsal Varlık’tan biri, Ay’ın Kutsal Varlığı ve kutsal qewllerin başlıca yazarlarından biri olarak, hem bir kutsal varlık hem de Kürtçe yazılmış kutsal edebiyatın kurucu bir şahsiyeti sıfatıyla Kürtlerin dinî mirasının merkezî bir parçasıdır. Êzidî inancı, kutsal varlıkları, azizleri ve kutsal şiiri, çoğu zaman ağır zulme ve kutsal edebiyatın büyük kısmının kaybına rağmen, Êzidî toplumu tarafından yüzyıllar boyunca korunmuştur. Gelenek, büyük derinliği ve geçmişi olan yaşayan bir din olarak doğru biçimde ve saygıyla bilinmeyi ve anlaşılmayı hak eder. Kürt halkının en kendine özgü dinî geleneklerinden biri olarak Êzidîlik, Fakhradin gibi kutsal varlıklarıyla Kürtlerin manevi mirasının değerli bir parçasıdır. Öyleyse Fakhradin’i sunarken, bu yaşayan Kürt dinî geleneğinin en sevilen kutsal şahsiyetlerinden birini, Ay’ın Kutsal Varlığı’nı ve kutsal ilahilerin büyük yazarını, Êzidîlerin kendilerinin onu anladığı biçimde sunuyoruz.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Fakhradin bir tanrı mı, aziz mi, yoksa melek midir? Êzidî anlayışında Fakhradin, dünyada kutsal yeryüzü temsilcileri aracılığıyla tezahür eden tek Tanrı’nın kutsal tecellileri Heft Sirr’in Yedi Kutsal Varlık’ından biridir. Bu nedenle Fakhradin’i büyük aziz Şeyh Fexredin’de tezahür eden kutsal bir varlık, tek Tanrı’nın bir tecellisi olarak anlamak en uygunudur. Ayrı bir tanrı değildir; çünkü Êzidîlik tek Tanrı’yı merkezine alan tek tanrılı bir inançtır. Yalnızca tarihsel bir din büyüğü de değildir; çünkü Yedi Kutsal Varlık’tan biri olarak saygı görür. İnancın kendi kavramlarıyla, saygı duyulan bir azizde tezahür eden bir Heft Sirr kutsal varlığıdır.
Güneş’e ve Ay’a saygı, Êzidîlerin göklere taptığı anlamına mı gelir? Hayır; bu bir yanlış anlama olur. Êzidîlik tek tanrılıdır; her şeyin yaratıcısı tek Tanrı’ya inancı merkezine alır. Kutsal varlıklar Şeyh Şems ve Fakhradin’de kişileşen Güneş’e ve Ay’a saygı, Êzidîlerin tek Tanrı’nın doğal dünyadaki eserlerine ve onlarla ilişkili kutsal varlıklara saygısının parçasıdır; Tanrı’nın yerine göklere tapınma değildir. Güneş ve Ay’a, kesin biçimde tek tanrılı bir inanç içinde, kutsal varlıklarla ilişkili oldukları ve tek Tanrı’nın iyi eserleri oldukları için saygı gösterilir.
Kutsal şiir serbestçe alıntılanabilir veya hafife alınabilir mi? Hayır; Êzidî inancının qewlleri ve diğer kutsal manzumeleri kutsaldır ve derin saygı görür; yaşayan bir inancın değer verilen kutsal edebiyatıdır ve en büyük saygıyla ele alınır. Fakhradin’i qewllerin başlıca yazarlarından biri olarak sunarken, kutsal şiiri sıradan malzeme olarak ele almak yerine yaşayan bir inancın kutsal edebiyatına yaraşır bir saygıyla anıyor ve onurlandırıyoruz. Fakhradin gibi kutsal varlıklara ve kutsal qewllere gösterilmesi gereken saygı, Êzidî inancını Êzidîlerin kendilerinin anladığı biçimde doğru anlamanın bir parçasıdır.
İlgili Konular
Heft Sirr: Fakhradin’in de aralarında olduğu Yedi Kutsal Varlık
Şeyh Şems: Güneş’in Kutsal Varlığı, Fakhradin’in kardeşi
Ezdina Mir: Fakhradin’in ve Şemsanî şeyhlerinin babası
Tawusê Melek: Tavus Meleği, kutsal varlıkların başı
Şeyh Adi: Êzidî inancının büyük azizi
Mah: Kadim İranî geleneğin Ay tanrısal varlığı
Şahmaran: Kürt anlatılarının kutsal yılan kraliçesi
Newroz: Kürt dünyasının yeni yıl bayramı
Sık Sorulan Sorular
Êzidî inancında Fakhradin kimdir?
Kürtçede Şeyh Fexredin olarak anılan Fakhradin, Êzidî inancının Yedi Kutsal Varlık’ından, Tanrı’nın dünyanın işlerini emanet ettiği Heft Sirr’in mensuplarından biridir. Güneş’i temsil eden kardeşi Şeyh Şems’in karşılığı, Ay’ın kişileşmesi ve qewl denilen kutsal ilahilerin büyük bir yazarıdır. Yeryüzündeki tezahürüne, Ezdina Mir’in dört oğlundan biri ve dört Şemsanî şeyh soyundan birinin atası olarak saygı gösterilir.
Fakhradin neden Ay’la ilişkilendirilir?
Êzidî kutsal tasavvurunda göklerin büyük ışıkları kutsal varlıklarla ilişkilidir; Fakhradin’e Ay’ın kişileşmesi olarak saygı gösterilirken kardeşi Şeyh Şems, Güneş’in kişileşmesidir. İki kardeşin Ay ve Güneş olarak eşleştirilmesi, Êzidîlerin kutsal varlıklarla doğal dünyanın tek Tanrı’nın iyi eserleri olarak saygı duyulan büyük ışıkları ve güçleri arasında kurduğu bağı güzel biçimde ifade eder.
Qewller nedir ve Fakhradin’in rolü nedir?
Qewller, Êzidî inancının kutsal ilahileri, Kürtçe söylenen ve geleneğin kutsal bilgisinin korunduğu ve kuşaktan kuşağa aktarıldığı kutsal şiirdir. Fakhradin’e bu kutsal şiirin başlıca yazarlarından biri, çok büyük sayıda qewl bestelediği söylenen büyük bir şair, filozof ve âlim olarak saygı gösterilir. Yüzyıllar süren zulüm nedeniyle bunların yalnızca bir bölümü günümüze ulaşmıştır. Kutsal edebiyatın kurucu bir şahsiyetidir.
Fakhradin’in babası kimdi?
Fakhradin’in yeryüzündeki tezahürüne, geleneğe göre Êzidîlere hükmetmiş önemli bir şahsiyet olan Ezdina Mir’in dört oğlundan biri olarak saygı gösterilir. Kardeşleri Şeyh Şems, Nasirdin ve Sejadin’di. Dört oğula, kutsal varlıkların yeryüzündeki tezahürleri ve Êzidîlerin kutsal şeyh ailelerinin başlıca gruplarından olan dört Şemsanî şeyh soyunun ataları olarak saygı gösterilir.
Güneş’e ve Ay’a saygı göstermek, Êzidîlerin tek tanrılı olmadığı anlamına mı gelir?
Hayır; Êzidîlik tek tanrılıdır ve her şeyin yaratıcısı tek Tanrı’ya inancı merkezine alır. Kutsal varlıklar Şeyh Şems ve Fakhradin’de kişileşen Güneş’e ve Ay’a saygı, Êzidîlerin tek Tanrı’nın doğal dünyadaki eserlerine ve onlarla ilişkili kutsal varlıklara saygısının parçasıdır; Tanrı’nın yerine göklere tapınma değildir. Kesin biçimde tek tanrılı bir inanca aittir.
Fakhradin Kürt mirasının bir parçası mıdır?
Evet; Fakhradin, Kürt halkının en kadim ve kendine özgü dinî geleneklerinden biri olan ve başlıca Kurmancî konuşan Êzidîlerin benimsediği Êzidîliğe aittir. Yedi Kutsal Varlık’tan biri, Ay’ın Kutsal Varlığı ve Kürtçe yazılmış kutsal qewllerin başlıca yazarlarından biri olarak Kürtlerin dinî mirasının merkezî bir parçasıdır. Êzidîlik, büyük derinliği ve geçmişi olan yaşayan bir dindir; doğru biçimde ve saygıyla anlaşılmayı hak eder.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Fakhraddin (Êzidî azizi) - Vikipedi
Şeyh Şems ve Yedi Varlık - Vikipedi
Ezdina Mir ve Şemsani şeyhleri - Vikipedi
Ezidi Kutsal Şahsiyetleri Listesi - Vikipedi
Kurdish-History.com: Heft Sırr
Kurdish-History.com: Şeyh Şems