پێشەکی
فەخرەدین، کە بە کوردی بە شێخ فەخرەدین ناسراوە، یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدی: یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی هەفت سڕ، بەرجەستەبوونی مانگ و هۆنەرێکی گەورەی سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان.
لە ئایینی ئێزیدیدا خودای تاک حەوت بوونەوەرە پیرۆزی ئافراند، هەفت سڕ، و جیهانی بەوان سپارد؛ ئەمانە لە جیهاندا لە ڕێگەی نوێنەرە پیرۆزە زەمینییەکانیان، پیاوپیرۆزە گەورەکانی ئایینەکە، بەرجەستە دەبن. فەخرەدین یەکێکە لەم بوونەوەرە پیرۆزانە، و بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر، برا و هاوتای شێخ شەمس، و باوباپیری یەکێک لە چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکانی ئێزیدییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت.
ئێزیدیەتی وەک ئایینێکی زیندووی گەلی کورد شایانی ئەوەیە بە دروستی و ڕێزەوە و بەپێی تێگەیشتنی خۆی بناسرێت. فەخرەدین یەکێکە لە خۆشەویستترین و ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و هۆنەرێکی بنەڕەتیی شیعرە پیرۆزەکانی ئایینەکە. ناسینی فەخرەدین تێگەیشتنە لە بەشێک لە دڵی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی و بوونەوەرە پیرۆزەکانی.
ناوەڕۆک
یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە
کوڕی ئێزدینا میر، باوباپیری بنەماڵەیەک
فەخرەدین کێیە؟
فەخرەدین، بە کوردی شێخ فەخرەدین یان مەلەک فەخرەدین، یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی ئێزیدی، ئەندامانی هەفت سڕ کە خودا کاروباری جیهانی بەوان سپاردووە. ئەو بەرجەستەبوونی مانگە، و بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر ڕێزی لێ دەگیرێت، لە تەنیشت شێخ شەمس و ناسردین و سەجادین؛ ئەو چوارەی باوباپیری چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکانی ئێزیدییەکانن و وەک بەرجەستەبوونە زەمینییەکانی بوونەوەرە پیرۆزەکان لێک دەدرێنەوە. بە تایبەتی ڕێز لە فەخرەدین وەک شاعیر و فەیلەسوف و زانایەکی گەورە و یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی سروودە پیرۆزەکانی ئایینەکە، قەولەکان، دەگیرێت؛ دەوترێت ژمارەیەکی زۆر زۆری لێ هۆنیوەتەوە. هەروەها وەک بەرجەستەبوونی مانگ ڕێزی لێ دەگیرێت، هاوتای براکەی شێخ شەمس، خۆر. فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و هۆنەرێکی بنەڕەتیی شیعرە پیرۆزەکان، پێگەیەکی ناوەندی و خۆشەویست لە ئایینی ئێزیدیدا دەگرێت، یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی.
یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە
قووڵترین گرنگیی فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەیە، ئەندامێکی هەفت سڕ، حەوت هەڵقوڵاوە پیرۆزەکەی خودای تاک کە خودا چاودێریی جیهانی بەوان سپاردووە.
لە ئایینی ئێزیدیدا خودای تاک لە ڕووناکیی خۆی حەوت بوونەوەرە پیرۆز یان فریشتەی ئافراند، هەفت سڕ، و کاروباری جیهانی بەوان سپارد؛ ئەم حەوتە لە جیهاندا لە ڕێگەی نوێنەرە پیرۆزە زەمینییەکانیان، پیاوپیرۆزە گەورەکانی ئایینەکە، بەرجەستە دەبن. فەخرەدین یەکێکە لەم حەوت بوونەوەرە پیرۆزە، و بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی، پیاوپیرۆزە گەورەکە شێخ فەخرەدین، وەک جەستەگرتن یان نوێنەری بوونەوەرە پیرۆزەکە لە جیهاندا لێک دەدرێتەوە. فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوتەکە بەشدارە لە سروشتی پیرۆزی هەفت سڕ، هەڵقوڵاوە پیرۆزەکانی خودای تاک کە خودا لە ڕێگەیانەوە چاودێریی جیهان دەکات. بوونەوەرە پیرۆزەکانی دیکەی حەوتەکەش بە هەمان شێوە لە پیاوپیرۆزە گەورەکانی ئایینەکەدا بەرجەستەن، لە ناویاندا شێخ شەمس، بوونەوەرە پیرۆزەکەی خۆر، کە لە بەرجەستەبوونە زەمینییەکەدا برای فەخرەدینە. ئەم پێگەیە وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە قووڵترین لایەنی گرنگیی فەخرەدینە، کە وەک یەکێک لە هەڵقوڵاوە پیرۆزەکانی خودای تاک دەیناسێنێت، بوونەوەرێکی پیرۆزی هەفت سڕ کە لە پیاوپیرۆزە گەورەکەی ئایینەکەدا بەرجەستە بووە. فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە پێگە پیرۆز و ناوەندییەکەی لە ئایینی ئێزیدیدا دەگرێت، یەکێک لە هەڵقوڵاوە پیرۆزەکانی خودای تاک.
خاڵە سەرەکییەکان
فەخرەدین (شێخ فەخرەدین) یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی ئێزیدی.
بەرجەستەبوونی مانگە، هاوتای شێخ شەمس، خۆر.
هۆنەرێکی گەورەی سروودە پیرۆزەکانە، قەولەکان.
بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی یەکێکە لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر.
باوباپیری یەکێکە لە چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکان.
یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی.
زانیارییە خێراکان
ناو: فەخرەدین؛ بە کوردی شێخ فەخرەدین، مەلەک فەخرەدین
ئایین: ئێزیدیەتی، ئایینێکی کوردیی یەکتاپەرست
سروشت: یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە (هەفت سڕ)
بەرجەستە دەکات: مانگ (هاوتای شێخ شەمس، خۆر)
ناسراوە وەک: شاعیر و زانا و هۆنەرێکی گەورەی قەولەکان
باوک: ئێزدینا میر، باوباپیری شێخە شەمسەنییەکان
براکان: شێخ شەمس، ناسردین، سەجادین
ڕۆڵ: باوباپیری یەکێک لە چوار بنەماڵە شەمسەنییەکە
سەردەم: سەدەی 12
میرات: نەریتێکی ئایینیی زیندووی گەلی کورد
بەرجەستەبوونی مانگ
یەکێک لە جوانترین لایەنەکانی فەخرەدین ئەوەیە کە بەرجەستەبوونی مانگە، هاوتای براکەی شێخ شەمس کە بەرجەستەبوونی خۆرە.
لە دیدە پیرۆزەکەی ئێزیدیدا ڕووناکییە گەورەکانی ئاسمان بە بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە بەستراونەتەوە، و ڕێز لە فەخرەدین وەک بەرجەستەبوونی مانگ دەگیرێت، لە کاتێکدا براکەی شێخ شەمس بەرجەستەبوونی خۆرە. هاوتاکردنی دوو براکە وەک مانگ و خۆر دەربڕینێکی جوانی دیدی ئێزیدییە، کە بوونەوەرە پیرۆزەکان تێیدا بە ڕووناکییە گەورەکان و هێزەکانی جیهانی سروشتییەوە پەیوەستن، خۆر و مانگ کە ڕۆژ و شەو و وەرزەکان ڕێک دەخەن. ڕێزگرتن لە خۆر تایبەتمەندییەکی ناسراوی خواپەرستیی ئێزیدییە، و مانگیش پێگەی خۆی هەیە، لە بوونەوەرە پیرۆزەکە فەخرەدیندا بەرجەستە بووە. ئەم پەیوەندییەی بوونەوەرە پیرۆزەکان بە ڕووناکییە گەورەکانەوە ڕێزگرتنی ئێزیدییەکان لە کارەکانی خودای تاک لە جیهانی سروشتدا دەنوێنێت، خۆر و مانگ وەک پەیوەست بە بوونەوەرە پیرۆزەکان ڕێزیان لێ دەگیرێت. جیهانی ئێرانیی کۆنیش وەک خوداوەند ڕێزی لە مانگ دەگرت، وەک لە کەسایەتیی ماهدا، یەزاتای مانگ، کە ڕێزگرتنێکی فراوان و کۆن لە ڕووناکییە ئاسمانییەکان دەنوێنێت. فەخرەدین وەک بەرجەستەبوونی مانگ پێگەیەکی جیاواز و جوان لە ناو بوونەوەرە پیرۆزەکاندا دەگرێت، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و هاوتای براکەی خۆر، یەکێک لە لایەنە هەرە هەستبزوێنەکانی گرنگیی ئەو لە ئایینی ئێزیدیدا.
هۆنەرە گەورەکەی قەولەکان
بە تایبەتی ڕێز لە فەخرەدین وەک شاعیر و فەیلەسوف و زانایەکی گەورە و یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی سروودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدی، قەولەکان، دەگیرێت؛ شیعرە پیرۆزەکە کە زانیارییە پیرۆزەکانی نەریتەکە تێدا پارێزراون.
زانیارییە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدی بە تایبەتی لە سروود و شیعرە پیرۆزەکاندا دەپارێزرێن و دەگوازرێنەوە، قەولەکان و شیعری پیرۆزی دیکە کە بە زمانی کوردی دەوترێن و لە لایەن خوێنەرە پیرۆزەکانی نەریتەکەوە نەوە بە نەوە دەگوازرێنەوە. ڕێز لە فەخرەدین وەک یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی ئەم شیعرە پیرۆزە دەگیرێت، شاعیر و فەیلەسوف و زانایەکی گەورە کە دەوترێت ژمارەیەکی زۆر زۆر لە قەولەکان و شیعری پیرۆزی دیکەی هۆنیوەتەوە، کەسایەتییەکی بنەڕەتیی ئەدەبی پیرۆزی ئایینەکە. نەریتی ئێزیدی پێی وایە کۆمەڵێکی گەورە لەم شیعرە پیرۆزە فەخرەدین هۆنیوەتەوە، کە بەداخەوە تەنها بەشێکی ماوەتەوە، زۆرێکی بە درێژایی سەدەکانی چەوساندنەوە و سەختییەکانی گەلی ئێزیدی لەناو چووە. قەولە پیرۆزەکان پیرۆزن و بە قووڵی ڕێزیان لێ دەگیرێت، ئەدەبە پیرۆزە بەهادارەکەی ئایینێکی زیندوو، و لێرەدا بەو ڕێزەی شایانی شیعرە پیرۆزەکانی ئێزیدییەکانە ناویان دەبرێت و ڕێزیان لێ دەگیرێت، لە جیاتی ئەوەی تەنها وەک ماددەیەک مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. فەخرەدین وەک هۆنەرە گەورەکەی قەولەکان پێگەیەکی بنەڕەتی لە ئەدەبی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیدا دەگرێت، بوونەوەرە پیرۆزەکە کە وەک یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی شیعرە پیرۆزەکە ڕێزی لێ دەگیرێت، ئەو شیعرەی زانیارییەکانی نەریتەکە لە ڕێگەیەوە دەپارێزرێن. فەخرەدین وەک هۆنەرە گەورەکەی سروودە پیرۆزەکان و هەروەها بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ بە تایبەتی لە ئایینی ئێزیدیدا خۆشەویستە و ڕێزی لێ دەگیرێت.
کوڕی ئێزدینا میر، باوباپیری بنەماڵەیەک
بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی فەخرەدین وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر و باوباپیری یەکێک لە چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکانی ئێزیدییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ئەمە بە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ئایینیی پیرۆزی ئایینەکەوە دەیبەستێتەوە.
لە نەریتی ئێزیدیدا بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی فەخرەدین، پیاوپیرۆزە گەورەکە شێخ فەخرەدین، وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر ڕێزی لێ دەگیرێت، کەسایەتییەکی دیار کە لە نەریتەکەدا بەسەر ئێزیدییەکاندا فەرمانڕەوایی کردووە، لە تەنیشت براکانی شێخ شەمس و ناسردین و سەجادین. ڕێز لەم چوار کوڕە وەک بەرجەستەبوونە زەمینییەکانی بوونەوەرە پیرۆزەکان و باوباپیر و سەرچاوەی ڕەچەڵەکی چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکان دەگیرێت، یەکێک لە گرووپە سەرەکییەکانی خێزانە پیرۆزەکانی شێخە ئێزیدییەکان. فەخرەدین کەواتە باوباپیر و سەرچاوەی ڕەچەڵەکی یەکێک لەم چوار بنەماڵە شەمسەنییەیە؛ بوونەوەرە پیرۆزەکە بە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ئایینیی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیەوە دەبەستێتەوە، کە خێزانەکانی شێخ تێیدا ڕۆڵێکی ئایینیی تایبەت دەگرن. ئەم پەیوەندییە بە ئێزدینا میر و بنەماڵە شەمسەنییەکەوە ڕەگی بوونەوەرە پیرۆزەکە فەخرەدین لە ڕێکخستن و پێکهاتەی پیرۆزی ئایینەکەدا دادەکوتێت، وەک کوڕ و باوباپیر و سەرچاوەی ڕەچەڵەک. فەخرەدین وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر و باوباپیری بنەماڵەیەکی شەمسەنی پێگەکەی لە ڕێکخستنی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیدا دەگرێت، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ بە پێکهاتەی ئایینی و خێزانە پیرۆزەکانی نەریتەکەوە دەبەستێتەوە.
خێزانە پیرۆزەکەی فەخرەدین
فەخرەدین هەروەها بە کەسایەتییە پیرۆزە ڕێزلێگیراوەکانی دیکەی ئایینی ئێزیدیەوە پەیوەستە، لە ناو منداڵەکانی، کە خودشیان وەک پیاوپیرۆز و ژنپیرۆز ڕێزیان لێ دەگیرێت؛ ئەمە دەوڵەمەندیی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی دەنوێنێت.
لە نەریتی ئێزیدیدا ڕێز لە فەخرەدین وەک باوکی کەسایەتییە پیرۆزەکان دەگیرێت کە خودشیان وەک پیرۆز ڕێزیان لێ دەگیرێت. لە ناو منداڵەکانیدا نەریتەکە ڕێز لە کوڕێکی دەگرێت کە وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی گرنگ ڕێزی لێ دەگیرێت، لە نەریتەکەدا بە مارە پیرۆزەکەوە پەیوەستە و وەک پارێزەر ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ئەمە پێگە پیرۆز و پارێزەرەکەی مار لە فۆلکلۆری ئێزیدیدا دەنوێنێت، وەک لە ڕێزگرتنی فراوانتری کوردیش لە مارە پیرۆزەکەدا دەبینرێت لە کەسایەتییەکانی وەک شاماران. فەخرەدین هەروەها وەک باوکی ژنپیرۆزێکی ڕێزلێگیراو ڕێزی لێ دەگیرێت، کە لە نەریتەکەدا وەک پارێزەری لەدایکبوون و دایکە دووگیانەکان و پیتداری ڕێزی لێ دەگیرێت، و ژنە ئێزیدییەکان بۆ ڕێزگرتن لەو ڕۆژوو دەگرن. ئەم منداڵە پیرۆزانەی فەخرەدین خودشیان کەسایەتیی پیرۆزی ڕێزلێگیراون، و دەوڵەمەندی و قووڵایی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی دەنوێنن، کە بوونەوەر و کەسایەتییە پیرۆزەکان تێیدا لە خێزان و بنەماڵەی پیرۆزدا بەیەکەوە بەستراونەتەوە. خێزانە پیرۆزەکەی فەخرەدین بە منداڵە پیرۆزە ڕێزلێگیراوەکانیەوە کەواتە لایەنێکی دیکەی گرنگیی ئەوە، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ بە کەسایەتییە پیرۆزە خۆشەویستەکانی دیکەی ئایینەکەوە دەبەستێتەوە. سروشتی دەوڵەمەند و تێکەڵ بەیەکی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی دەنوێنێت، کە فەخرەدین تێیدا پێگەیەکی ناوەندی و خۆشەویست دەگرێت، هەم بە خۆی و هەم لە ڕێگەی خێزانە پیرۆزەکەیەوە.
هێما و واتا
فەخرەدین لە هەموو شتێک زیاتر دیدی ئێزیدی بەرجەستە دەکات بۆ بوونەوەرە پیرۆزەکان کە لە پیاوپیرۆزە گەورەکاندا بەرجەستە دەبن؛ یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی هەفت سڕ کە لە پیاوپیرۆزە ڕێزلێگیراوەکەی ئایینەکەدا بەرجەستە بووە. وەک بەرجەستەبوونی مانگ، پەیوەندیی بوونەوەرە پیرۆزەکان بە ڕووناکییە گەورەکانی ئاسمانەوە بەرجەستە دەکات.
فەخرەدین هەروەها شیعرە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدی بەرجەستە دەکات، وەک یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی قەولەکان، هەروەها ڕێکخستنی پیرۆز و بنەماڵە پیرۆزەکانی ئایینەکە، وەک کوڕی ئێزدینا میر و باوباپیری بنەماڵەیەکی شەمسەنی. لەمەدا دەوڵەمەندیی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزیدی دەنوێنێت، کە بوونەوەرە پیرۆزەکان و پیاوپیرۆزە گەورەکان و شیعرە پیرۆزەکان و بنەماڵە پیرۆزەکان تێیدا بەیەکەوە بەستراونەتەوە. لە هەموو ئەمانەدا فەخرەدین یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین و خۆشەویستترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدی، کە بەرجەستەبوونی بوونەوەرە پیرۆزەکان و پەیوەندییەکە بە ڕووناکییە ئاسمانییەکان و شیعرە پیرۆزەکان و ڕێکخستنی پیرۆزی ئایینەکە بەرجەستە دەکات. ئەو بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگە، یەکێک لە حەوتەکە، هۆنەرێکی گەورەی سروودە پیرۆزەکان و باوباپیری بنەماڵەیەکی پیرۆز؛ یەکێک لە جیاوازترین و خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی میراتی ئایینیی کورد، کە لە تەنیشت براکەی شێخ شەمس، خۆر، ڕێزی لێ دەگیرێت. دیدی بوونەوەرە پیرۆزەکان کە لە پیاوپیرۆزە گەورەکاندا بەرجەستە دەبن یەکێکە لە جوانترین تایبەتمەندییەکانی نەریتی ئێزیدی.
فەخرەدین لە میراتی کوردیدا
فەخرەدین هی ئێزیدیەتییە، یەکێک لە کۆنترین و جیاوازترین نەریتە ئایینییەکانی گەلی کورد، ئایینێکی زیندووی زۆر کۆن و جوان. وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە و هۆنەرێکی بنەڕەتیی شیعرە پیرۆزەکان، پێگەیەکی تایبەت لە میراتی ئایینیی کورددا دەگرێت.
ئێزیدیەتی ئایینێکە کورد پەیڕەوی دەکەن، بە تایبەتی ئێزیدییە کورمانجی‌ئاخێوەکان، و یەکێکە لە جیاوازترین و کۆنترین نەریتە ئایینییەکانی گەلی کورد کە دیدێکی زۆر کۆن بۆ خودا دەپارێزێت. فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی قەولە پیرۆزەکان، کەواتە بەشێکی ناوەندیی میراتی ئایینیی کوردە، هەم وەک بوونەوەرێکی پیرۆز و هەم وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتیی ئەدەبە پیرۆزەکە کە بە زمانی کوردی هۆنراوەتەوە. کۆمەڵگەی ئێزیدی ئایینەکە و بوونەوەرە پیرۆزەکان و کەسایەتییە پیرۆزەکان و شیعرە پیرۆزەکانی بە درێژایی چەندین سەدە پاراستووە، زۆرجار لە ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوەی توند و لەدەستدانی زۆرێک لە ئەدەبە پیرۆزەکەدا؛ نەریتەکە شایانی ئەوەیە بە دروستی و ڕێزەوە، وەک ئایینێکی زیندووی قووڵ و کۆن، بناسرێت و تێی بگەین. ئێزیدیەتی وەک یەکێک لە جیاوازترین نەریتە ئایینییەکانی گەلی کورد، بە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەک فەخرەدین، بەشێکی بەهادارە لە میراتی ڕۆحیی کورد. لە خستنەڕووی فەخرەدیندا کەواتە یەکێک لە خۆشەویستترین کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئەم نەریتە ئایینییە کوردییە زیندووە دەخەینە ڕوو، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و هۆنەرە گەورەکەی سروودە پیرۆزەکان، وەک خودی ئێزیدییەکان لێی تێدەگەن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا فەخرەدین خودایە، پیاوپیرۆزە یان فریشتەیە؟ لە تێگەیشتنی ئێزیدیدا فەخرەدین یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، هەفت سڕ، کە هەڵقوڵاوە پیرۆزەکانی خودای تاکن و لە جیهاندا لە ڕێگەی نوێنەرە پیرۆزە زەمینییەکانیانەوە بەرجەستە دەبن. باشترین تێگەیشتن لە فەخرەدین کەواتە ئەوەیە وەک بوونەوەرێکی پیرۆز لێی تێبگەین، هەڵقوڵاوێک لە خودای تاک کە لە پیاوپیرۆزە گەورەکە شێخ فەخرەدیندا بەرجەستە بووە. خودایەکی جیاواز نییە، چونکە ئێزیدیەتی یەکتاپەرستە و لە دەوری خودای تاک کۆ دەبێتەوە؛ هەروەها تەنها پیاوپیرۆزێکی مێژوویی نییە، چونکە وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە ڕێزی لێ دەگیرێت. بەپێی خودی ئایینەکە، بوونەوەرێکی پیرۆزی هەفت سڕە کە لە پیاوپیرۆزێکی ڕێزلێگیراودا بەرجەستە بووە.
ئایا ڕێزگرتن لە خۆر و مانگ واتای ئەوەیە ئێزیدییەکان ئاسمان دەپەرستن؟ نەخێر؛ ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵە دەبێت. ئێزیدیەتی یەکتاپەرستە کە لە دەوری باوەڕ بە خودای تاک، ئافرێنەری هەموو شتێک، کۆ دەبێتەوە. ڕێزگرتن لە خۆر و مانگ، کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکان شێخ شەمس و فەخرەدیندا بەرجەستە بوون، بەشێکە لە ڕێزگرتنی ئێزیدییەکان لە کارەکانی خودای تاک لە جیهانی سروشتدا و لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی پەیوەست بەوان، نەک پەرستنی ئاسمان لە جیاتی خودا. لە چوارچێوەی ئایینێکی جێگیری یەکتاپەرستدا ڕێز لە خۆر و مانگ وەک پەیوەست بە بوونەوەرە پیرۆزەکان و وەک کارە چاکەکانی خودای تاک دەگیرێت.
ئایا دەکرێت شیعرە پیرۆزەکان بە ئازادی بگوازرێنەوە یان بە سووکی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت؟ نەخێر؛ قەولەکان و شیعرە پیرۆزەکانی دیکەی ئایینی ئێزیدی پیرۆزن و بە قووڵی ڕێزیان لێ دەگیرێت، ئەدەبە پیرۆزە بەهادارەکەی ئایینێکی زیندوو، و بە گەورەترین ڕێزەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. لە خستنەڕووی فەخرەدین وەک یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی قەولەکاندا، بەو ڕێزەی شایانی ئەدەبی پیرۆزی ئایینێکی زیندووە ناوی شیعرە پیرۆزەکان دەبەین و ڕێزیان لێ دەگرین، لە جیاتی ئەوەی تەنها وەک ماددەیەک مامەڵەیان لەگەڵ بکەین. ئەو ڕێزەی شایانی بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەک فەخرەدین و قەولە پیرۆزەکانە بەشێکە لە تێگەیشتنی دروست لە ئایینی ئێزیدی، وەک خودی ئێزیدییەکان لێی تێدەگەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەفت سڕ: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، کە فەخرەدین یەکێکە لەوان
شێخ شەمس: بوونەوەرە پیرۆزەکەی خۆر، برای فەخرەدین
ئێزدینا میر: باوکی فەخرەدین و شێخە شەمسەنییەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، سەرۆکی بوونەوەرە پیرۆزەکان
شێخ عەدی: پیاوپیرۆزە گەورەکەی ئایینی ئێزیدی
ماه: خوداوەندی مانگی نەریتی ئێرانیی کۆن
شاماران: شاژنی مارە پیرۆزەکەی فۆلکلۆری کوردی
نەورۆز: جەژنی ساڵی نوێی جیهانی کوردی
پرسیارە باوەکان
فەخرەدین لە ئایینی ئێزیدیدا کێیە؟
فەخرەدین، بە کوردی شێخ فەخرەدین، یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی ئێزیدی، ئەندامانی هەفت سڕ کە خودا کاروباری جیهانی بەوان سپاردووە. بەرجەستەبوونی مانگە، هاوتای براکەی شێخ شەمس، خۆر، و هۆنەرێکی گەورەی سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان. بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر و باوباپیری یەکێک لە چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت.
بۆچی فەخرەدین بە مانگەوە پەیوەستە؟
لە دیدە پیرۆزەکەی ئێزیدیدا ڕووناکییە گەورەکانی ئاسمان بە بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە بەستراونەتەوە، و ڕێز لە فەخرەدین وەک بەرجەستەبوونی مانگ دەگیرێت، لە کاتێکدا براکەی شێخ شەمس بەرجەستەبوونی خۆرە. هاوتاکردنی دوو براکە وەک مانگ و خۆر بە جوانی پەیوەندیی ئێزیدییەکان دەردەبڕێت لە نێوان بوونەوەرە پیرۆزەکان و ڕووناکییە گەورەکان و هێزەکانی جیهانی سروشتدا، کە وەک کارە چاکەکانی خودای تاک ڕێزیان لێ دەگیرێت.
قەولەکان چین و ڕۆڵی فەخرەدین چییە؟
قەولەکان سروودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدین، شیعرە پیرۆزەکە کە بە زمانی کوردی دەوترێت و زانیارییە پیرۆزەکانی نەریتەکە تێیدا دەپارێزرێن و نەوە بە نەوە دەگوازرێنەوە. ڕێز لە فەخرەدین وەک یەکێک لە هۆنەرە پێشەنگەکانی ئەم شیعرە پیرۆزە دەگیرێت، شاعیر و فەیلەسوف و زانایەکی گەورە کە دەوترێت ژمارەیەکی زۆر زۆر لە قەولەکانی هۆنیوەتەوە، کە بەهۆی چەندین سەدە چەوساندنەوە تەنها بەشێکی ماوەتەوە. کەسایەتییەکی بنەڕەتیی ئەدەبە پیرۆزەکەیە.
باوکی فەخرەدین کێ بوو؟
بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی فەخرەدین وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر ڕێزی لێ دەگیرێت، کەسایەتییەکی دیار کە لە نەریتەکەدا بەسەر ئێزیدییەکاندا فەرمانڕەوایی کردووە. براکانی شێخ شەمس و ناسردین و سەجادین بوون، و ڕێز لە چوار کوڕەکە وەک بەرجەستەبوونە زەمینییەکانی بوونەوەرە پیرۆزەکان و باوباپیر و سەرچاوەی ڕەچەڵەکی چوار بنەماڵەی شێخە شەمسەنییەکان دەگیرێت، یەکێک لە گرووپە سەرەکییەکانی خێزانە پیرۆزەکانی شێخە ئێزیدییەکان.
ئایا ڕێزگرتن لە خۆر و مانگ واتای ئەوەیە ئێزیدییەکان یەکتاپەرست نین؟
نەخێر؛ ئێزیدیەتی یەکتاپەرستە کە لە دەوری باوەڕ بە خودای تاک، ئافرێنەری هەموو شتێک، کۆ دەبێتەوە. ڕێزگرتن لە خۆر و مانگ، کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکان شێخ شەمس و فەخرەدیندا بەرجەستە بوون، بەشێکە لە ڕێزگرتنی ئێزیدییەکان لە کارەکانی خودای تاک لە جیهانی سروشتدا و لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی پەیوەست بەوان، نەک پەرستنی ئاسمان لە جیاتی خودا. لە چوارچێوەی ئایینێکی جێگیری یەکتاپەرستدایە.
ئایا فەخرەدین بەشێکە لە میراتی کوردی؟
بەڵێ؛ فەخرەدین هی ئێزیدیەتییە، یەکێک لە کۆنترین و جیاوازترین نەریتە ئایینییەکانی گەلی کورد کە بە تایبەتی ئێزیدییە کورمانجی‌ئاخێوەکان پەیڕەوی دەکەن. وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، بوونەوەرە پیرۆزەکەی مانگ و هۆنەرێکی پێشەنگی قەولە پیرۆزەکان کە بە زمانی کوردی هۆنراونەتەوە، بەشێکی ناوەندیی میراتی ئایینیی کوردە. ئێزیدیەتی ئایینێکی زیندووی زۆر قووڵ و کۆنە، شایانی ئەوەیە بە دروستی و ڕێزەوە بناسرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
فەخرەدین (پیاوپیرۆزی ئێزیدی) ـ Wikipedia
شێخ شەمس و حەوتەکە ـ Wikipedia
ئێزدینا میر و شێخە شەمسەنییەکان ـ Wikipedia
لیستی کەسایەتییە پیرۆزە ئێزیدییەکان ـ Wikipedia