پێشەکی
لە بنەڕەتی بنەماڵە پیرۆزە مەزنەکەی ئێزدایەتیدا میرێک هەیە. ئێزدینە میر، کە لە کوردیدا ئێزدینێ میرە، فەرمانڕەوای ئێزدییەکان بوو لە سەدەی دوازدەدا، لە سەردەمی پێش هاتنی پیرۆزە مەزنەکە شێخ عەدی؛ وەک باوکی ئەو چوار پیرۆزە ڕێزی لێدەگیرێت کە شێخە شەمسانییەکان، یەکێک لە ڕەچەڵەکە کاهینە مەزنەکانی باوەڕەکە، لە نەوەکانیانن. لە بنەماڵەکەی ئەوەوە برا پیرۆزەکانی خۆر و مانگ هاتن و لە ڕەچەڵەکەکەیەوە تا ئەمڕۆش سەرکردایەتیی ڕۆحیی ئێزدییەکان دێت.
ئێزدینە میر سەر بە ساتێکی چارەنووسساز لە مێژووی پیرۆزی ئێزدیدایە: پێکگەیشتنی باوەڕە کۆنەکەی کورد لەگەڵ کەسایەتیی شێخ عەدی، کە هاتنی بۆ دۆڵە پیرۆزەکە لالش ئایینەکەی دووبارە شێوە دا و لە نوێوە دایمەزراندەوە. وەک ئەو میرەی پێش ئەو هاتنە فەرمانڕەواییی دەکرد و وەک ئەو پیاوەی هاوسەرگیریی لەگەڵ خودی کچی شێخ عەدی کرد، ئێزدینە میر خاڵی پەیوەندیی نێوان دوو سەردەمە؛ ئەو پردەی نەریتی کۆنی ئێزدی بە پیرۆزیی نوێ دەبەستێتەوە کە شێخ عەدی هێنای. لە ئەودا کۆن و نوێکراوە پێکەوە گرێدراون.
چیرۆکی ئەو چیرۆکی یەک کردەوەی دراماتیکی نییە، بەڵکو چیرۆکی بناغەیەکە: گرنگیی بێدەنگ و زۆر مەزنی نیایەک کە ڕەچەڵەکی تەواوی پیرۆز و شێخەکان لە ئەوەوە هاتوون. تێگەیشتن لە ئێزدینە میر تێگەیشتنە لە خودی پێکهاتەی بنەماڵە پیرۆزە ئێزدییەکان و بینینی کۆنیی باوەڕێک کە ڕەگەکانی لە سەردەمی دووبارە دامەزرێنەرە مەزنەکەی تێدەپەڕن و دەگەنە جیهانێکی هێشتا کۆنتر.
ناوەڕۆک
ئێزدینە میر کێ بوو؟
ئێزدینە میر، کە لە کوردیدا ئێزدینێ میرە و میر واتای فەرمانڕەوایە، فەرمانڕەوا و کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدیی سەدەی دوازدە بوو. وەک ئەو میرە یاد دەکرێتەوە کە لە لالشدا پێش هاتنی شێخ عەدی فەرمانڕەواییی ئێزدییەکانی دەکرد. باوکی چوار پیرۆزەکە بوو: شێخ شەمس، شێخ فەخرەدین، شێخ ناسردین و شێخ سجادین. ئەوان بوون بە نیای ڕەچەڵەکە شێخایەتییە شەمسانییەکان و بەمە ئێزدینە میر دەبێتە نیای هەموو شێخە شەمسانییەکان. بەپێی نەریت هاوسەرگیریی لەگەڵ سیتیا زین، کچی شێخ عەدی، کرد و گۆڕخانەکەی لە نێو پیرۆزترین مەزارەکانی لالشدایە.
دوایین میر پێش شێخ عەدی
ئێزدینە میر لە سەدەی دوازدەدا ژیا، لە کۆتایی سەردەمی عەبباسیدا، و وەک میرێکی دیار یاد دەکرێتەوە کە بەسەر ئێزدییەکاندا فەرمانڕەواییی کرد. لە مێژووی پیرۆزی باوەڕەکەدا شوێنێکی تایبەت و گرنگی هەیە: ئەو فەرمانڕەوایەیە کە لە سەردەمی ڕاست پێش هاتنی شێخ عەدیی کوڕی موسافیر فەرمانڕەواییی دەکرد؛ ئەو عارف و پیرۆزە مەزنەی نیشتەجێبوونی لە لالشدا ئایینی ئێزدی دووبارە شێوە دەدا و بەشێکی زۆری شێوە کلاسیکییەکەی پێ دەبەخشی. بە واتایەکی دیکە، ئێزدینە میر میری سیستەمی کۆنە؛ سەرکردەی ئێزدییەکان بەو شێوەیەی پێش ئەو دووبارە دامەزراندنە مەزنە هەبوون.
بەپێی نەریتی زارەکیی ئێزدی، کاتێک شێخ عەدی بۆ یەکەم جار هاتە دۆڵە پیرۆزەکە لالش، ئێزدینە میری بینی، میری فەرمانڕەوای کۆمەڵگاکە. ئەم پێکگەیشتنەی پیرۆزە تازەهاتووەکە و فەرمانڕەوایە جێگیرەکە ساتێکی زۆر پڕمانای چیرۆکی ئێزدییە، چونکە ئەو خاڵە دەستنیشان دەکات کە نەریتە کۆنەکە و پیرۆزیی نوێ ڕووبەڕوو بوونەوە. ئەوەی دوای ئەوە هات ململانێ نەبوو، بەڵکو یەکگرتن بوو؛ دوو ڕەچەڵەکەکە، میری و پیرۆز، پێکەوە بەسترانەوە و لەو یەکگرتنەوە بەشێکی زۆری ڕێکخستنی پیرۆزی باوەڕەکە هات کە ئەمڕۆ هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئێزدینە میر ئەو میرە ئێزدییە بوو کە پێش هاتنی شێخ عەدی فەرمانڕەواییی دەکرد.
باوکی چوار پیرۆزەکەی ڕەچەڵەکی شەمسانی بوو.
لە نێو کوڕەکانیدا شێخ شەمس، خۆر، و شێخ فەخرەدین، مانگ، هەبوون.
هاوسەرگیریی لەگەڵ سیتیا زین، کچی شێخ عەدی، کرد.
نیای هەموو شێخە شەمسانییەکانی ئێزدایەتییە.
گۆڕخانەکەی لە نێو پیرۆزترین مەزارەکانی لالشدایە.
زانیارییە کورتەکان
ناو: ئێزدینە میر (لە کوردیدا: ئێزدینێ میر)؛ میر واتای فەرمانڕەوایە
سەردەمی ژیان: سەدەی ١٢، کۆتایی سەردەمی عەبباسی
جۆر: میر و کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدی
ڕۆڵ: فەرمانڕەوای ئێزدییەکان پێش هاتنی شێخ عەدی
منداڵەکان: چوار پیرۆزە شەمسانییەکە: شێخ شەمس، فەخرەدین، ناسردین و سجادین
هاوسەرەکان: سیتیا زین، کچی شێخ عەدی، و سیتیا عەرەب
گرنگی: نیای هەموو شێخە شەمسانییەکان
ڕەچەڵەکەکەی: بابە شێخ، سەرکردە ڕۆحییەکە، لە شەمسانییەکانەوە دێت
مەزار: گۆڕخانەکەی لە لالش، تەنیشت مەزارەکەی شێخ عەدییە
نەریت: دەگوترێت شێخ عەدیی بینیوە کاتێک هاتووەتە لالش
باوکی چوار پیرۆزەکە
گرنگیی بەردەوامی ئێزدینە میر پێش هەموو شتێک لە منداڵەکانیدایە. باوکی چوار کوڕ بوو کە هەر چوارەکەیان لە ڕێزلێگیراوترین پیرۆزەکانی ئێزدایەتیدان: شێخ شەمس، بەرجەستەکەری خۆر؛ شێخ فەخرەدین، بەرجەستەکەری مانگ و شاعیری سروودە پیرۆزەکان؛ شێخ ناسردین و شێخ سجادین. ئەم چوارانە نیا و سەرۆکی چوار لقی ڕەچەڵەکی شێخایەتیی شەمسانین و لە باوەڕی ئێزدیدا بە بەرجەستەبوونی زەویینی بوونەوەرە فریشتەییەکان دادەنرێن.
گرنگیی ئێزدینە میر لەوەدایە کە یەک باوک سەرچاوەی ئەوەندە پیرۆزە مەزنی باوەڕەکە بێت. لە ڕێگەی کوڕەکانیەوە، بنەماڵەکەی بوو بە سەرچاوەی یەکێک لە سێ ڕەچەڵەکە کاهینە مەزنەکانی ئێزدایەتی؛ خەسڵەتە پیرۆزەکانی پەیوەست بە خۆر و مانگ، شیعری پیرۆز و پاراستنی خودایی، هەموویان لە ڕەچەڵەکەکەیەوە دێن. بە ڕاستەوخۆترین مانای وشەکە باوکی پیرۆزەکانە و دارە ڕەچەڵەکییەکەی شێخە شەمسانییەکان لە ئەودا ڕەگی هەیە.
هاوسەرگیری لەگەڵ سیتیا زین
یەکێک لە گرنگترین ڕاستییەکان دەربارەی ئێزدینە میر ئەو هاوسەرگیرییەیە کە بە پیرۆزترین کەسایەتیی ئێزدییەوە بەستییەوە. دوو جار هاوسەرگیریی کرد و هاوسەری یەکەمی سیتیا زین بوو، کە ناوەکەی واتای خاتونی نەجیب زینە و خۆیشی وەک پیرۆزە ژنێکی گرنگی ئێزدی ڕێزی لێدەگیرێت. بەپێی نەریتی ئێزدی، سیتیا زین کچی خودی پیرۆزەکە بوو، شێخ عەدی ؛ هاوسەری دووەمی سیتیا عەرەب بوو.
ئەم هاوسەرگیرییە مانایەکی قووڵی هەیە، چونکە دوو مەزنترین کوڕەکەی ئێزدینە میر بریتی بوون لە شێخ شەمس و شێخ فەخرەدین؛ ئەوان منداڵی سیتیا زین بوون و بەمە لە لای دایکەوە نەوەی شێخ عەدی بوون. ڕەچەڵەکی میریی ئێزدینە میر و ڕەچەڵەکی پیرۆزی شێخ عەدی بەمە لە یەک بنەماڵەدا یەکیان گرت. پیرۆزەکانی خۆر و مانگ لە خوێنیاندا هەم میرییەتیی کۆنی ئێزدییەکان و هەم پیرۆزیی دووبارە دامەزرێنەرە مەزنەکەی باوەڕەکەیان هەڵگرت. هاوپەیمانیی هاوسەرگیری بوو بە هاوپەیمانیی خودی ڕێکخستنی پیرۆز.
پێکگەیشتنی دوو جیهان
پێکگەیشتنی ئێزدینە میر و شێخ عەدی بە مانایەک پێکگەیشتنی دوو جیهانە و لە ناوەڕۆکی ئەو شێوەیەدایە کە نەریتی ئێزدی مێژووی خۆی پێ تێدەگات. لە لایەکەوە ئێزدینە میر هەبوو، میری کۆمەڵگای ئێزدیی ئەو سەردەمە، میراتگری باوەڕێکی کۆن کە ڕەگەکانی زۆر دوور دەگەڕێنەوە بۆ جیهانە ئایینییەکەی ناوچەکە. لە لایەکی دیکەوە شێخ عەدی هەبوو، عارف و چاکسازە مەزنەکە کە هاتە لالش و ئایینەکە لە دەوریدا شێوەی کلاسیکیی خۆی وەرگرت. لە کەسایەتیی ئێزدینە میر و هاوپەیمانیی هاوسەرگیرییەکەیدا، ئەم دووانە پێکەوە دەهێنرێن.
هەر ئەم یەکگرتنەیە کە ئێزدینە میر بۆ پێکهاتەی باوەڕەکە ئەوەندە گرنگ دەکات. بەردەوامیی نەریتی ئێزدیی کۆنتر لە ناو ئەو جیهانەدا دەنوێنێت کە شێخ عەدی لە نوێوە شێوەی دا. یەکگرتنی بنەماڵە میرییەکەی لەگەڵ بنەماڵە پیرۆزەکەی شێخ عەدی مسۆگەری کرد کە کۆن و نوێکراوە ڕکابەر نەبن، بەڵکو یەک بن. ئایینی ئێزدیی دەرکەوتوو بەمە، بە مانایەکی زۆر ڕاستەوخۆ، هاوسەرگیریی ڕەگە کۆنەکان و گوڵکردنی نوێ بوو؛ ئێزدینە میر لە خودی خاڵی ئەو هاوسەرگیرییەدا دەوەستێت. ئەو نیایەیە کە قووڵایی کۆنیی نەریتەکە لە ئەودا دەپارێزرێت.
نیای شەمسانییەکان
کۆمەڵگای ئایینیی ئێزدی بەپێی نەریتێکی درێژ بە سیستەمێکی چینە میراتییەکان ڕێکخراوە، کە بۆ بەستنەوەی کۆمەڵگاکە و پاراستنی ڕێکخستنەکەی دامەزراوە. لە ناو ئەمانەدا شێخە کاهینەکان بۆ سێ گرووپی مەزن دابەش دەبن و هەر یەکێکیان ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ نیایەکی پیرۆزی جیاواز: شەمسانییەکان، کە لە نەوەکانی ئێزدینە میرن؛ عەدانییەکان، کە لە نەوەکانی شێخ حەسەنن؛ قەتانییەکان، کە لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدییەوە هاتوون. هەر یەک لەم گرووپانە بەرپرسیارێتیی تایبەتی لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگاکەدا هەڵدەگرێت.
ئێزدینە میر نیای شەمسانییەکانە و ئەمە شوێنێکی زیندوو و ناوەندیی لە باوەڕەکەدا پێ دەبەخشێت. چونکە بابە شێخ، سەرکردەی ڕۆحیی هەموو ئێزدییەکان و بەرزترین دەسەڵاتی ئایینیی کۆمەڵگاکە، لە ڕەچەڵەکی شەمسانییەوە دێت. ئەو ڕەچەڵەکەی بە ئێزدینە میر دەستی پێ کرد، هێشتا سەرکردە ڕۆحییەکەی باوەڕەکە دابین دەکات. بەمە گرنگیی ئەو تەنها پرسی ڕەچەڵەکی کۆن نییە، بەڵکو سەرکردایەتیی ئێستای ئایینەکەیە. بەدواداچوونی ڕەچەڵەکی شەمسانی بۆ ڕەگی خۆی دەگاتە ئێزدینە میر، ئەو میرەی هەموویان لە نەوەکانی ئەون.
ڕەچەڵەکی خۆر
خودی ناوی ڕەچەڵەکی شەمسانیی هاتوو لە ئێزدینە میر زانیاریمان پێ دەبەخشێت، چونکە بە خۆرەوە پەیوەستە؛ ئەو خۆرەی لە کوڕەکەیدا بەرجەستە دەبێت، شێخ شەمس، کە ناوەکەی واتای خۆرە. زۆر توێژەر شەمسانییەکان بە نوێنەری چینێکی بە تایبەتی کۆنی نەریتی ئێزدی دەزانن؛ چینێک پەیوەست بە ڕێزگرتن لە خۆر و ڕووناکی کە لە ناوەڕۆکی باوەڕەکەدایە و ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ جیهانە ئایینییە کۆنترەکەی ناوچەکە پێش سەردەمی شێخ عەدی.
ئەگەر ئەم تێگەیشتنە دروست بێت، ئەوا ئێزدینە میر و ڕەچەڵەکەکەی شتێکی بەڕاستی زۆر کۆن دەپارێزن: ناوەڕۆکە خۆری و ڕووناکە کۆنەکەی نەریتی ئێزدی، ڕێزگرتن لە خۆر کە باوەڕداران هێشتا لە نوێژدا ڕووی تێدەکەن و لە نێو حەوت بوونەوەرە خوداییەکان و لە مەزارە مەزنەکانی لالشدا ڕێزی لێدەگیرێت. لە ڕووناکیی ئەم تێگەیشتنەدا ئێزدینە میر تەنها باوکی هەندێک پیرۆزی دیاریکراو نییە، بەڵکو پارێزەری نیاییی یەکێک لە قووڵترین و کۆنترین ڕەوتەکانی باوەڕەکەیە، ڕەچەڵەکی خۆر، کە لە جیهانێکی زۆر کۆنەوە بۆ ئایینە زیندووەکەی ئەمڕۆ گوازراوەتەوە.
مەزارەکەی لە لالش
ئەو ڕێزەی ئێزدینە میر لێ دەگیرێت لە خودی جوگرافیای پیرۆزی ئەو دۆڵەدا بەرجەستە بووە، لالش ؛ ئەو دۆڵە پیرۆزەی ناوەندی ڕۆحیی جیهانی ئێزدییە. گۆڕخانەکەی لە نێو پیرۆزترین یادگارەکانی شوێنە پیرۆزەکەدایە، نزیک گۆڕی شێخ عەدی، ناوەندی هەموو زیارەتەکانی ئێزدی. لە ڕۆژاوای شوێنە پیرۆزەکەی شێخ عەدی کانیی سپیی پیرۆز و گۆڕخانەکانی ئێزدینە میر و کوڕەکەی، شێخ شەمس، هەن؛ بەمە میرەکە لە خودی ناوەڕۆکی پیرۆزترین شوێنی باوەڕەکەیدا حەساوەتەوە.
لە نزیکیدا، لەسەر گردێک، گۆڕخانەی ئەو پیرۆزە هەیە کە ناوی شێخ شەمسە؛ لەوێ ئێزدییەکان خۆرە خوداییەکە دەپەرستن و باوەڕیان وایە یەکەم تیشکەکانی خۆری هەڵاتوو دەکەونە سەر گومبەدە قووچەکە. ئەوەی گۆڕەکانی ئێزدینە میر و کوڕە ڕووناکەکەی پێکەوە نزیک شوێنە پیرۆزەکەی شێخ عەدی بن، تەواوی ئەم بنەماڵە پیرۆزەیە دەخاتە ناوەڕۆکی لالش و مەزارەکەی میرەکە دەکاتە وێستگەیەک لە ڕێگای هەر زیارەتکارێکدا. لە بیناسازیی دۆڵە پیرۆزەکەدا شوێنە بنەڕەتییەکەی ئێزدینە میر لە بەرددا بینراو دەکرێت.
ڕەچەڵەکێکی زیندوو
ڕەچەڵەکی ئێزدینە میر لە ڕابردووی دووردا کۆتایی نەهات، بەڵکو بە زیندوویی و شوێنێکی ناوەندییەوە تا ئێستا بەردەوامە. لە نێو نەوەکانیدا هەندێک لە خۆشەویستترین پیرۆزەکانی باوەڕەکە هەبوون، لەوانە شێخ مەند، خاوەنە پیرۆزەکەی مارەکان، و خاتونا فەخرا، پارێزەری منداڵبوون؛ هەردووکیان منداڵی کوڕەکەی، شێخ فەخرەدین، بوون. لە ڕێگەی نەوەکانی لەم جۆرەوە کاریگەریی بنەماڵەکەی بە سەرانسەری جیهانی ئێزدیدا بڵاو بووەوە و چاودێریی زۆر بوارەکانی ژیان و باوەڕی کرد.
ئەو شێخە شەمسانییانەش کە لە نەوەکانی ئەون، تا ئەمڕۆ یەکێک لە کۆڵەکەکانی کۆمەڵگای ئایینیی ئێزدی ماونەتەوە و بە کەسایەتیی بابە شێخ سەرکردایەتیی ڕۆحیی کۆمەڵگاکە دابین دەکەن. بەم شێوەیە ئێزدینە میر لە زیندووترین نیاکانە: کەسایەتییەک نییە تەنها لە ئەفسانەدا مابێتەوە، بەڵکو ڕەگی بنەماڵە و پلەکانە کە ئەمڕۆش لە ژیانی ئایینیی ئێزدییەکاندا بەردەوام و چالاکن. ئەو میرەی لە سەدەی دوازدەدا فەرمانڕەواییی کرد، هێشتا ئامادەیە؛ لە ڕەچەڵەکەکانی نەوەکانی و لە سەرکردایەتیی هاتوو لە ڕەچەڵەکەکەی.
هێما و مانا
کەسایەتیی ئێزدینە میر چەند چینێکی مانا کۆدەکاتەوە. ئەو کەسایەتییەیە کە لە مێژووی پیرۆزی ئێزدیدا ڕۆڵی پرد دەگێڕێت؛ ئەو میرەی نەریتە کۆنەکە و کاری دووبارە دامەزراندنەوەی شێخ عەدی لە ئەودا پێک دەگەن. بەمە بەردەوامیی باوەڕەکە لە یەکێک لە خاڵە وەرچەرخانە مەزنەکانیدا بەرجەستە دەکات. باوکی پیرۆزەکانە، نیایەک کە ڕەچەڵەکێکی تەواوی کەسایەتییە پیرۆزەکان لە ئەوەوە هاتووە؛ بەمە هەستی ئێزدی بەرجەستە دەکات کە پیرۆزی لە بنەماڵە پیرۆزەکاندا دەڕوات و بە نەوەکاندا دەگوازرێتەوە.
پێش هەموو شتێک، وەک نیای شەمسانییەکان، ڕەچەڵەکی خۆر، ئێزدینە میر کۆنی و ڕەگداکوتاوی ئایینی ئێزدی بەرجەستە دەکات؛ گەڕانەوەکەی بۆ جیهانێکی کۆنتر لە دووبارە دامەزرێنەرە مەزنەکەی و پاراستنی ڕێزگرتنێکی کۆن لە ڕووناکی. ئەو بناغە بێدەنگەیە لە ژێر پیرۆزە بەناوبانگترەکاندا؛ ئەو ڕەگەی کەمتر لە گوڵەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت، بەڵام بەبێ ئەو گوڵەکە نابێت. ڕێزگرتن لە ئێزدینە میر ڕێزگرتنە لە ڕەگە قووڵەکانی باوەڕەکە و خودی بنەمای بەردەوامیی پیرۆز.
ئێزدینە میر و کوردەکان
ئێزدینە میر لە میراتی کوردەکاندا شوێنێکی ڕێزلێگیراوی هەیە، بە تایبەتی لە ناو ئێزدییەکاندا، شوێنکەوتەکانی یەکێک لە کۆنترین باوەڕەکانی جیهانی کورد. وەک ئەو میرەی پێش شێخ عەدی فەرمانڕەواییی دەکرد، باوکی چوار پیرۆزە شەمسانییەکە و نیای ئەو ڕەچەڵەکەی لێیەوە دێت سەرکردایەتیی ڕۆحیی ئێزدییەکان ، لە خودی بناغەکانی باوەڕەکە و ڕێکخستنە پیرۆزەکەیدا چنینراوە.
بۆ کۆمەڵگایەک کە ناسنامە و باوەڕەکەی بە درێژایی سەدەکانی دژواری پاراستووە، نیا بنەڕەتییەکانی بنەماڵە پیرۆزەکان کەسایەتیی زۆر گرنگن؛ ئێستا بە ڕابردوویەکی پڕکەرامەت و کۆنەوە دەبەستنەوە. ئێزدینە میر ئێزدییەکانی ئەمڕۆ بە ڕەگە قووڵەکانی نەریتەکەیانەوە دەبەستێتەوە، بە جیهانی پێش هاتن و سەردەمی هاتنی شێخ عەدی و بە کۆنیی ئایینێک کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆنترین چینەکانی ژیانی ڕۆحیی ناوچەکە. یادکردنەوەی ئەو یادکردنەوەی ئەوەیە کە میراتی ئێزدی چەندە کۆن و چەندە ڕەگداکوتاوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئێزدینە میر پیرۆزێک، میرێک یان کەسایەتییەکی مێژوویی بوو؟ لە تێگەیشتنی ئێزدیدا هەم میرێکە و هەم نیایەکی پیرۆزە و ئەم دووانە لە ناکۆکیدا نین. نەریتە پیرۆزەکە وەک فەرمانڕەوای ئێزدییەکان و باوکی پیرۆزە شەمسانییەکان دەیناسێنێت، لە کاتێکدا ئەو کەسایەتییەی دەگوترێت بینیویەتی، شێخ عەدی، عارفێکی مێژوویی سەدەی دوازدەیە کە بەڵگەی لەسەرە. هەروەک زۆرجار لە مێژووی پیرۆزی ئێزدیدا بیرەوەریی نەریتی و ڕاستیی مێژوویی بە یەکەوە گرێدراون؛ باشترە ئێزدینە میر وەک نیایەکی بنەڕەتیی باوەڕەکە لێک بدرێتەوە کە لە ڕێگەی نەریتە پیرۆزەکەیەوە یاد دەکرێتەوە.
شوێنەکەی لە سەرەوەی شەمسانییەکان چیمان پێ دەڵێت؟ زۆر توێژەر ئەو ڕەچەڵەکە شەمسانییەی لە ئەوەوە هاتووە بە نوێنەری چینێکی بە تایبەتی کۆنی نەریتی ئێزدی دەبینن؛ پەیوەست بە ڕێزگرتن لە خۆر و گەڕانەوە بۆ پێش کاری دووبارە دامەزراندنەوەی شێخ عەدی. بەپێی ئەم تێگەیشتنە، یەکگرتنی ڕەچەڵەکە میرییەکەی ئێزدینە میر لەگەڵ بنەماڵە پیرۆزەکەی شێخ عەدی، نوێنەری پێکگەیشتنی چینێکی کۆنترە لە باوەڕەکە لەگەڵ ئەو شێوە نوێیەی شێخ عەدی پێی بەخشی. ئەمە لێکدانەوەی توێژەرانە لە تەنیشت نەریتی ئێزدی و بە هەمان شێوەش پێشکەش دەکرێت، بەڵام ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی ئێزدینە میر ئەوەندە گرنگە.
وردەکارییەکانی ژیانی چەندە دڵنیان؟ وەک زۆربەی کەسایەتییەکانی ئەو سەردەمە دوورە، و لەبەر ئەوەی نەریتی ئێزدی ماوەیەکی درێژ بە زارەکی پارێزرا و بە درێژایی سەدەکانی چەوساندنەوە زیانی مەزنی بینی، زۆر شت تەنها لە ڕێگەی نەریتە پیرۆزەکەوە ناسراوە و نزیکەییە. بەروارەکان لە سەدەی دوازدەدان و ڕەچەڵەکەکە وەک نەریتی ئایینی دەگیرێت، نە بەڵگەی بەڵگەنامەیی. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک نەریتە خۆشەویستەکانی باوەڕێکی زیندوو وەریان بگرین، لەگەڵ دانپێدانان بە پشتبەستە مێژووییە چەسپاوەکەی سەردەمی شێخ عەدی کە نەریتەکە ئەوی تێدا دادەنێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
شێخ عەدی: پیرۆزە مەزنەکەی هاتە لالش و ئێزدینە میر هاوسەرگیریی لەگەڵ کچەکەی کرد
شێخ شەمس: پیرۆزی خۆر، کوڕی ئێزدینە میر و سیتیا زین
شێخ فەخرەدین: پیرۆزی مانگ و شاعیری قەولەکان، کوڕی ئێزدینە میر
شێخ مەند: خاوەنی مارەکان، نەوەی ئێزدینە میر لە ڕێگەی فەخرەدینەوە
لالش: دۆڵە پیرۆزەکەی گۆڕخانەی ئێزدینە میری تێدایە
حەوت فریشتەکە: حەوت بوونەوەرە خوداییەکە کە لە پیرۆزەکانی ڕەچەڵەکی ئێزدینە میردا بەرجەستە بوون
پرسیارە باوەکان
ئێزدینە میر کێ بوو؟
ئێزدینە میر، کە لە کوردیدا ئێزدینێ میرە، میر و کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدیی سەدەی دوازدە بوو، کە وەک ئەو فەرمانڕەوایە یاد دەکرێتەوە کە پێش هاتنی شێخ عەدی بۆ لالش فەرمانڕەواییی ئێزدییەکانی دەکرد. باوکی چوار پیرۆزەکەی ڕەچەڵەکی شەمسانی، هاوسەری سیتیا زین کە کچی شێخ عەدی بوو، و نیای هەموو شێخە شەمسانییەکان بوو.
بۆچی ئێزدینە میر لە ئێزدایەتیدا گرنگە؟
وەک نیایەکی بنەڕەتیی باوەڕەکە گرنگە. باوکی چوار پیرۆزە شەمسانییەکە بوو، لەوانە شێخ شەمس و شێخ فەخرەدین، و نیای ڕەچەڵەکی شێخایەتیی شەمسانییە کە بابە شێخ، سەرکردە ڕۆحیی هەموو ئێزدییەکان، لێیەوە دێت. هەروەها پەیوەندیی نێوان نەریتی کۆنی ئێزدی و کاری دووبارە دامەزراندنەوەی شێخ عەدی دەنوێنێت.
منداڵەکانی ئێزدینە میر کێ بوون؟
ئێزدینە میر باوکی چوار کوڕ بوو کە بوون بە پیرۆزی مەزن: شێخ شەمس، بەرجەستەکەری خۆر؛ شێخ فەخرەدین، بەرجەستەکەری مانگ و شاعیری سروودە پیرۆزەکان؛ شێخ ناسردین و شێخ سجادین. ئەم چوارانە نیای چوار لقی ڕەچەڵەکی شێخایەتیی شەمسانین و شێخ شەمس و شێخ فەخرەدین منداڵەکانی هاوسەرەکەی، سیتیا زین، بوون.
پەیوەندیی ئێزدینە میر بە شێخ عەدییەوە چی بوو؟
بەپێی نەریتی ئێزدی ئێزدینە میر هاوسەرگیریی لەگەڵ سیتیا زین، کچی شێخ عەدی، کرد و بەمە دوو مەزنترین کوڕەکەی بوون بە نەوەی شێخ عەدی. هەروەها دەگوترێت شێخ عەدیی بینیوە کاتێک پیرۆزەکە بۆ یەکەم جار هاتە لالش. هاوسەرگیرییەکە ڕەچەڵەکە میرییە کۆنەکەی ئێزدییەکانی بە ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەی شێخ عەدییەوە بەستەوە و نەریتە کۆنەکەی بە دووبارە دامەزرێنەرە مەزنەکەی باوەڕەکە گرێ دا.
ڕەچەڵەکی شەمسانی چییە؟
شەمسانییەکان یەکێکن لە سێ ڕەچەڵەکە شێخایەتییە کاهینەکانی ئێزدایەتی و لە نەوەکانی چوار کوڕەکەی ئێزدینە میرن؛ دووانەکەی دیکە عەدانی و قەتانین. ناوەکە بە خۆرەوە پەیوەستە کە لە شێخ شەمسدا بەرجەستە دەبێت و زۆرجار توێژەران شەمسانییەکان بە نوێنەری چینێکی بە تایبەتی کۆنی باوەڕەکە دەبینن. بابە شێخ، سەرکردە ڕۆحیی ئێزدییەکان، لە شەمسانییەکانەوە دێت.
ئێزدینە میر لە کوێ نێژراوە؟
گۆڕخانەکەی لە لالشە، دۆڵە پیرۆزەکەی ناوەندی ڕۆحیی ئێزدایەتی، لە نێو پیرۆزترین یادگارەکانیدا. لە ڕۆژاوای شوێنە پیرۆزەکەی شێخ عەدی کانیی سپیی پیرۆز و گۆڕخانەکانی ئێزدینە میر و کوڕەکەی، شێخ شەمس، هەن؛ بەمە مەزارەکەی میرەکە لە خودی ناوەڕۆکی پیرۆزترین شوێنی باوەڕەکەیدایە، لە ڕێگای هەر زیارەتکارێکدا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی ئێزدی ـ ویکیپیدیا
کۆمەڵگا ـ میراتی کولتووری ئێزدی
ناوەندی ڕۆحیی لالش و گۆڕخانەی شێخ عەدی ـ میراتی میزۆپۆتامیا