پێشەکی
لە نێو پیرۆزترین کەسایەتییەکانی باوەڕی ئێزدیدا شێخ فەخرەدین هەیە، کە لە کوردیدا شێخ فەخرەدین ناودەبرێت؛ پیرۆزی مانگ و شاعیری وشە پیرۆزەکە. لە نێو حەوت بوونەوەرە خوداییەکاندا دادەنرێت؛ ئەو بەرجەستەبوونە فریشتەییە مەزنانەی کە، لە باوەڕی ئێزدیدا، خودای تاک چاودێریی جیهانی پێ سپاردوون. وەک یەکێک لە کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی ئایینەکە ڕێزی لێدەگیرێت. بەڵام پێش هەموو شتێک بەهۆی بەخشینێکەوە خۆشەویستە کە دەگاتە ژیانی ڕۆژانەی هەر ئێزدییەک: وەک فەیلەسوف و شاعیرێک یاد دەکرێتەوە کە قەولەکانی داناوە؛ ئەو سروودە پیرۆزانەی باوەڕەکە لە ڕێگەیانەوە بە گۆرانی دەگوترێت و دەپارێزرێت.
شێخ فەخرەدین سەر بە جیهانە پڕڕووناکییەکەی ئێزدایەتیی سەدەی دوازدەیە؛ ئەو سەردەمەی باوەڕەکە لە دەوری کەسایەتیی شێخ عەدی و بنەماڵە پیرۆزەکانی بازنەکەی شێوەی کلاسیکیی خۆی وەرگرت. لەو جیهانەدا فەخرەدین کەسایەتییەکی ڕووناک بوو: بەرجەستەکەری مانگ، برای پیرۆزی خۆر، کوڕی میرێک و نەوەی مەزنترین پیرۆز، باوکی منداڵە پیرۆزەکان و دانەری کۆمەڵەیەکی ئەوەندە فراوانی شیعری پیرۆز کە ونبوون و مانەوەکەی پێکەوە بەشێکن لە چیرۆکی ئێزدییەکان. لە نزیک خودی ناوەڕۆکی باوەڕەکە دەوەستێت، لەو شوێنەی خوازانی، شیعر و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانی پێک دەگەن.
ناسینی شێخ فەخرەدین دەرچەیەکە بۆ بینینی قووڵایی و جوانیی ئایینی ئێزدی: باوەڕێکی زۆر کۆنی یەکتاپەرستانە، بە فریشتەناسییەکی دەوڵەمەند، دیدێکی قووڵی گەردوونی و نەریتێکی شیعری پیرۆز کە فێرکردنەکانی بە تەنها هێزی دەنگی مرۆڤ بە درێژایی سەدەکان گواستووەتەوە. لە ئەودا خودایی و شیعر یەکن.
ناوەڕۆک
مانگ لە بەرامبەر خۆری براکەیدا
شێخ فەخرەدین کێ بوو؟
شێخ فەخرەدین، کە لە کوردیدا شێخ فەخرەدینە و هەروەها مەلک فەخرەدین ناودەبرێت، پیرۆز، شاعیر و فەیلەسوفێکی ئێزدیی سەدەی دوازدە بوو. لە باوەڕەکەدا وەک بەرجەستەکەری مانگ ڕێزی لێدەگیرێت و لە نێو حەوت بوونەوەرە خوداییەکان دادەنرێت. کوڕی میر ئێزدینە میر و یەکێک لەو چوار کوڕە بوو کە بوون بە نیای ڕەچەڵەکە شێخایەتییە شەمسانییەکان. وەک دانەری بەشێکی زۆری شیعرە پیرۆزەکان، قەولەکان، ڕێزی لێدەگیرێت کە ئێزدییەکان هێشتا ئەمڕۆش دەیانخوێننەوە. لە نێو گرنگترین و خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی ئایینی ئێزدیدایە.
یەکێک لە حەوتەکە
لە ناوەڕۆکی باوەڕی ئێزدیدا کۆمەڵەی حەوت بوونەوەرە خوداییەکە هەیە؛ هەروەها بە حەفت سڕ، واتە حەوت نهێنی، ناودەبرێن. لە فێرکردنی ئێزدیدا خودای تاک پێش دروستکردنی جیهان ئەم حەوت بوونەوەرە پیرۆزەی لە ڕووناکیی خۆی دروست کردووە و چاودێریی هەموو کاروباری جیهانی پێ سپاردوون. پێشەنگی ئەوان سەرکردەکەیانە، فریشتەی تاووس؛ حەوتەکە خودای ڕکابەر نین، بەڵکو بەرجەستەبوونی خودای تاکن و هەر یەکێکیان بەشێک لە نهێنیی خودایی لە خۆیدا هەڵدەگرێت.
شێخ فەخرەدین یەکێکە لە ئەم حەوتانە. لە تێگەیشتنی ئێزدیدا بوونەوەرە فریشتەییە مەزنەکان شێوەی زەویینی وەردەگرن و لە کەسانی پیرۆزدا بەرجەستە دەبن. فەخرەدین دەربڕینی زەویینی یەکێک لە حەوتەکەیە، هەروەک براکانی شێخ شەمس، ناسردین و سجادین. بوون بە یەکێک لە حەوتەکە واتای گەیشتنە بە لووتکەی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدیدا، لە نێو ئەوانەی خودی خودا چاودێریی جیهانی پێ سپاردوون. دانانی شێخ فەخرەدین لە نێویاندا بەرزیی پلەی پیرۆزیی ئەو لە چاوی باوەڕداراندا نیشان دەدات و دەیخاتە نێو ئەو کەسایەتییە بنەڕەتییانەی تەواوی پێکهاتەی ئایینەکە پشتیان پێ دەبەستێت.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ فەخرەدین یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکانی باوەڕی ئێزدی.
وەک بەرجەستەکەری مانگ ڕێزی لێدەگیرێت.
براکەی، شێخ شەمس، بەرجەستەکەری خۆرە.
شاعیر، فەیلەسوف و زانایەکی سەدەی ١٢ بوو.
زۆرێک لە قەولەکان، سروودە پیرۆزەکانی ئێزدایەتی، ئەو دایناون.
کوڕی ئێزدینە میر و باوکی شێخ مەند و خاتونا فەخرا بوو.
زانیارییە کورتەکان
ناو: شێخ فەخرەدین (لە کوردیدا: شێخ فەخرەدین)؛ هەروەها مەلک فەخرەدین
سەردەمی ژیان: سەدەی ١٢
جۆر: پیرۆزێکی ئێزدی، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان
هێما: مانگ، هاوتای براکەی شێخ شەمس، خۆر
ڕۆڵەکان: شاعیر، فەیلەسوف و زانای باوەڕی ئێزدی
ناسراو بە: دانانی زۆرێک لە سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان
باوک: ئێزدینە میر، میرێک و نیای شێخە شەمسانییەکان
دایک: سیتیا زین، پیرۆزێک و کچی شێخ عەدی
منداڵەکان: شێخ مەند، خاتونا فەخرا، شێخ بەدر و شێخ عەقووب
ڕەچەڵەک: نیای لقی فەخرەدینی شێخە شەمسانییەکان
مانگ لە بەرامبەر خۆری براکەیدا
یەکێک لە جوانترین لایەنەکانی ناسنامە پیرۆزەکەی شێخ فەخرەدین پەیوەندییەکەی بە مانگەوەیە. لە هێماکانی باوەڕی ئێزدیدا فەخرەدین بەرجەستەکەری مانگە، لە کاتێکدا براکەی شێخ شەمس، کە خودی ناوەکەی واتای خۆرە، بەرجەستەکەری ئەو ڕووناکییە گەورەترەیە. دوو برا پیرۆزەکە پێکەوە دوو ڕووناکییە گەورەکەی ئاسمان بەرجەستە دەکەن، خۆر و مانگ، فەرمانڕەواکانی ڕۆژ و شەو، لە جووتێکدا بە جوانی و قووڵایییەکی بەرچاوەوە.
ئەم هێمایە ئاسمانییە ڕەگی قووڵی لە ئێزدایەتیدا هەیە؛ باوەڕێک کە ڕووناکی تێیدا شوێنێکی ناوەندی و پیرۆزی هەیە و باوەڕداران لە نوێژدا ڕوو لە خۆر دەکەن. ئەگەر شێخ شەمس ڕووناکیی گەشی ڕۆژ و سەرچاوەی گەرمی و ژیان بێت، ئەوا شێخ فەخرەدین ڕووناکیی نەرمترەکەی شەوە؛ ئەو مانگەی بە تیشکێکی ناسکتر و ڕەنگدانەوە تاریکی ڕوون دەکاتەوە. جووتبوونی دوو براکە وەک خۆر و مانگ هەستێک بە هاوسەنگی و تەواویەتیی گەردوون دەردەبڕێت و شێخ فەخرەدین دەخاتە نێو هێما ڕووناکە مەزنەکانی ناوەڕۆکی دیدی ئێزدی بۆ جیهان.
بنەماڵە پیرۆزەکە
شێخ فەخرەدین لە پلەبەرزترین بنەماڵەی مێژووی پیرۆزی ئێزدیدا لەدایک بوو. باوکی میر ئێزدینە میر بوو، فەرمانڕەوایەکی دیاری ئێزدییەکان لە سەدەی دوازدەدا، کە وەک نیای هەموو شێخە شەمسانییەکان ڕێزی لێدەگیرێت. دایکی سیتیا زینی ڕێزلێگیراو بوو، کە خۆیشی پیرۆزە ژنێکی گرنگ بوو و بەپێی نەریتی ئێزدی کچی پیرۆزە باڵاکە بوو، شێخ عەدی؛ بەمە فەخرەدین دەبێتە نەوەی مەزنترین کەسایەتیی پیرۆزی ئێزدی.
فەخرەدین یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینە میر بوو، لەگەڵ شێخ شەمس، شێخ ناسردین و شێخ سجادین. ئەم چوارانە بوون بە نیا و سەرۆکی چوار ڕەچەڵەکە شێخایەتییە شەمسانییەکان، بنەماڵە کاهینە مەزنەکانی ئێزدایەتی. لەدایکبوون لە نێویاندا واتای بوون بوو لە سەرچاوەی ڕێکخستنی پیرۆز، لەو بنەماڵەیەی زۆربەی سەرکردایەتیی ئایینیی ئێزدییەکان لە نەوەکانیانەوە دەهات. بە تایبەتی لە شێخ فەخرەدینەوە لقی فەخرەدینی شێخە شەمسانییەکان هاتووە؛ ڕەچەڵەکێک کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
فەیلەسوفی باوەڕەکە
لە دەرەوەی شوێنەکەی لە نێو حەوتەکەدا، شێخ فەخرەدین وەک بیرمەندی مەزنی نەریتی ئێزدی یاد دەکرێتەوە؛ شاعیر، فەیلەسوف و زانایەک کە لە سەدەی دوازدەدا ژیا و بەشێکی زۆری ناوەڕۆکە فکری و شیعرییەکەی بە باوەڕەکە بەخشی. لە کاتێکدا براکەی، شێخ شەمس، ڕووناکیی گەشی خۆر بەرجەستە دەکات، فەخرەدین جۆرێکی دیکەی ڕوونکردنەوە بەرجەستە دەکات: ڕووناکیی دانایی، فێربوون و وشەی تێڕامان. بە تەواوترین مانای وشەکە فەیلەسوفی باوەڕەکەیە.
بەرهەمێکی هاوچەرخ کە تایبەت بە ئەوە، لە کوردیدا بە فەیلەسوف و پیرۆزی ئایینی ئێزدی ناوی دەبات؛ وەسفێک کە دوو پلەکەی وەک پیرۆزێک و بیرمەندێک دەردەخات. لە نەریتێکدا کە فێرکردنەکانی لە شیعری پیرۆز و داناییی زارەکیدا پاراستووە، نە لە ڕیسالە ڕێکخراوەکاندا، ڕۆڵی کەسێکی لەو جۆرە زۆر مەزنە، چونکە زۆرێک لە قووڵترین ماناکانی باوەڕەکە بە وشەکانی ئەو گواستراونەتەوە. بۆ ئێزدییەکان فەخرەدین تەنها بوونەوەرێکی پیرۆز نییە کە ڕێزی لێ بگیرێت، بەڵکو مامۆستایەکە کە شیعرەکەی فێر دەکات و دانایییەکەی ڕووناکی دەبەخشێت.
شاعیری قەولەکان
بەخشینە هەرە بەردەوامەکەی شێخ فەخرەدین بۆ گەلەکەی کۆمەڵە شیعرە پیرۆزەکەیە کە باوەڕ وایە ئەو دایناوە. ئەدەبی ئایینیی ناوەندیی ئێزدایەتی پێک دێت لە قەولەکان، ئەو سروودە پیرۆزانەی خوازانی، گەردوونناسی و فێرکردنە ڕۆحییەکانی باوەڕەکەیان تێدایە و خوێنەرەوە ڕاهێنراوەکان، ناسراو بە قەوال، دەیانڵێن و دەیانخوێننەوە. بەشێکی زۆری ئەم شیعرە پیرۆزە کە هێشتا ئەمڕۆ لە ناو ئێزدییەکاندا دەخوێنرێتەوە، دەدرێتە پاڵ شێخ فەخرەدین. لە نەریتدا ئەو شاعیری هەرە مەزنی قەولەکانە.
قەبارەی ئەو بەرهەمانەی دەدرێنە پاڵ ئەو سەرسوڕهێنەرە. بەپێی دەسەڵاتدارە ئایینییەکانی ئێزدی، دەگوترێت شێخ فەخرەدین نزیکەی یازدە هەزار قەول، بەیت و قەسیدەی داناوە؛ جۆرە جیاوازەکانی شیعری پیرۆز، ڕژانێکی پابەندی و دانایی کە نزیکە لە سنووری خەیاڵ تێپەڕێت. دانانی کۆمەڵەیەکی ئەوەندە فراوانی شیعری پیرۆز بە ناوی یەک پیرۆزەوە، شوێنە ناوەندییەکەی وەک دەنگی باوەڕەکە دەردەخات؛ ئەو کەسەی کە وشە خوداییەکە لە ڕێگەیەوە شێوەی شیعریی وەرگرت. فەخرەدین بە دانانی قەولەکان تەنها شیعری نەنووسی؛ خودی دەقی پیرۆزی بە ئێزدییەکان بەخشی کە ژیانیان لەسەر بنیات دەنێن، ئەو سروودانەی باوەڕەکەیان تێدا دەپارێزرێت و لە هەر نەوەیەکدا نوێ دەبێتەوە.
میراتێکی ونبوو و پارێزراو
خەمێکی قووڵ لە چیرۆکی شیعری شێخ فەخرەدیندا چنینراوە، چونکە لەو یازدە هەزار دانراوە پیرۆزەی دەدرێنە پاڵ ئەو، دەگوترێت ئەمڕۆ تەنها نزیکەی دوو سەدیان ماونەتەوە. ئەوانی دیکە بە درێژایی سەدەکان ون بوون؛ قوربانیی مێژوویەکی درێژی چەوساندنەوە، ئاوارەبوون و توندوتیژی کە گەلی ئێزدی بەسەری بردووە. هەر قەولێکی ونبوو پارچەیەکی داناییی پیرۆزە کە لە جیهان ون بووە؛ جیاوازیی نێوان نەریتە فراوانە لەبیرهێنراوەکە و ئەو بەشە بچووکەی پارێزراوە، پێوانەیەکی بێدەنگە بۆ هەموو ئەوەی ئێزدییەکان چێشتوویانە.
بەڵام ئەوەی ماوەتەوە بێئەندازە بەنرخە و مانەوەکەی خۆیشی جۆرێک لە پەرجووە. چونکە ئێزدایەتی دەقە پیرۆزەکەی لە بیرەوەری و دەنگی خوێنەرەوەکانیدا پاراست، نە لە کتێبدا، قەولەکانی شێخ فەخرەدین بە نەریتە زیندووەکەی قەوالەکان بە نەوەکاندا گوازرانەوە؛ لە سەردەمەکانی چەوساندنەوەدا لە دڵێکەوە بۆ دڵێک دەگوتران. مانەوەی هەر بەشێک لەم شیعرە پیرۆزە بەڵگەی پابەندیی ئەوانەیە کە زیندوویان هێشتەوە. سروودە ماوەکانی فەخرەدین وەک یەکێک لە میراتە مەزنەکانی باوەڕەکە بەنرخ دەگیرێن؛ ئەو وشانەی کە بەرامبەر بە هەموو دژوارییەکان پارێزراون، دەربارەی ئەم بابەتانەن: ئافراندن و گەردوون .
باوکی پیرۆزەکان
شێخ فەخرەدین تەنها پیرۆز و شاعیر نەبوو، بەڵکو باوکی پیرۆزەکانیش بوو. کوڕە گەورەکەی ئەوە بوو کە ناوی شێخ مەندە، خاوەنە پیرۆزەکەی مارەکان و دامەزرێنەری میرنشینی کوردیی کلیس، یەکێک لە تایبەتترین کەسایەتییەکانی ئێزدایەتی. کچەکەشی ئەوە بوو کە ناوی خاتونا فەخرایە، کە وەک یەکێک لە گرنگترین پیرۆزە ژنەکانی باوەڕەکە ڕێزی لێدەگیرێت؛ پارێزەری منداڵبوون، ژنانی دووگیان و بەپیتی، کە ژنانی ئێزدی هەموو ساڵێک بۆ ڕێزگرتن لە ئەو ڕۆژوو دەگرن. کوڕەکانی دیکەی شێخ بەدر و شێخ عەقووب بوون.
لە ڕێگەی ئەم منداڵە پیرۆزانەوە ڕەچەڵەکی شێخ فەخرەدین کاریگەریی پیرۆزی خۆی لە سەرانسەری جیهانی ئێزدیدا بڵاو کردەوە؛ لە هێزی پارێزەری شێخ مەند و نەوە چاککەرەوەکانی گەزی مار، لە چاودێریی ناسکی خاتونا فەخرا بەسەر دایک و منداڵاندا و لە ڕەچەڵەکی شێخەکانی فەخرەدیندا کە ناوی ئەو هەڵدەگرن. بنەماڵەیەکی تەواوی پیرۆزەکان لە ئەوەوە هاتووە؛ هەر یەکێکیان چاودێریی بوارێکی ژیان و باوەڕ دەکات، بەمە بنەماڵەی فەخرەدین بوو بە یەکێک لە سەرچاوە مەزنەکانی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدی. لە ئەودا پیرۆزی بەخشینێکی تاکەکەسی نەبوو، بەڵکو میراتێک بوو کە دەگوازرایەوە بۆ منداڵ و نەوەکانی.
دیدە گەردوونییەکە
ئەو قەولانەی باوەڕ وایە شێخ فەخرەدین دایناون، یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین دیدە گەردوونییەکانی باوەڕەکانی ناوچەکە دەردەبڕن. لە نەریتی ئێزدی بۆ ئافراندندا، گەردوون بە مروارییەکی سپیی ڕووناک دەست پێ دەکات کە لە ئەزەلدا هەموو شتەکانی تێدایە؛ خودا حەوت بوونەوەرە خوداییەکە لە ڕووناکیی خۆی دەهێنێتە بوون و لە تەقینەوەی مروارییەکەوە گەردوونە ماددییەکە سەر هەڵدەدات، بە خۆشەویستی وەک بناغەکەی. دیدێکە بە جوانی و قووڵایییەکی مەزن، جیاواز لە گەردوونناسییەکانی باوەڕە ئیبراهیمییەکان؛ زۆر توێژەر باوەڕیان وایە ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ جیهانە ئایینییە کۆنەکەی میزۆپۆتامیا و خاکە ئێرانییەکان.
شێخ فەخرەدین پەیوەندییەکی تایبەتی بە ئەم دیدەوە هەیە، چونکە لە هەمان کاتدا هەم کەسایەتییەکی ناو ئەوە و هەم شاعیرەکەیەتی. وەک یەکێک لە حەوتەکە کە لە ڕووناکیی خوداییەوە هاتوونەتە بوون، سەر بە خودی ئەو چیرۆکی ئافراندنەیە کە قەولەکان وەسفی دەکەن؛ و وەک دانەری هەمان قەولەکان، ئەو دەنگەیە کە چیرۆکەکە دەڵێت و دەیگوازێتەوە. لە ئەودا گەردوونی و شیعر پێک دەگەن: ئەو پیرۆزەی لە دامەزراندنی جیهاندا ئامادە بوو، هەمان ئەو شاعیرەیە کە چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە. کەم کەسایەتی لە هەر نەریتێکدا ئەم ڕۆڵانە بەوەندە تەواوی پێکەوە کۆدەکاتەوە؛ ئەمەش بەشێکە لەوەی شێخ فەخرەدین دەخاتە ناوەڕۆکی خەیاڵی ئێزدی.
هێما و مانا
کەسایەتیی شێخ فەخرەدین چەند دەزوویەکی دەوڵەمەندی مانا کۆدەکاتەوە. وەک مانگ ڕووناکیی نەرمتر و ڕەنگدانەوە بەرجەستە دەکات؛ ئەو دانایییەی تاریکی ڕوون دەکاتەوە، هاوسەنگیی تێڕامان لە بەرامبەر زیندووییەتیی گەشی خۆردا. جووتبوونی لەگەڵ براکەی، شێخ شەمس، گونجان و تەواویەتیی گەردوون لە دوو ڕووناکییە گەورەکەی ئاسماندا دەردەبڕێت. وەک فەیلەسوف و شاعیری قەولەکان هێزی وشە پیرۆزەکە بەرجەستە دەکات؛ ئەو ڕاستییەی لە شیعردا دەژی و دەنگ دەیگوازێتەوە، و ئەو باوەڕە ناوەندییەی ئێزدی کە قووڵترین شتەکان بە باشترین شێوە لە سروود و شیعردا دەردەبڕدرێن.
وەک یەکێک لە حەوتەکە کە مرۆڤێکی گۆشت و خوێنیش بوو، پیرۆزێک کە زاناش بوو و بوونەوەرێکی خودایی کە باوکیش بوو، شێخ فەخرەدین ئەو هەستە تایبەتەی ئێزدی بەرجەستە دەکات کە پیرۆزی لە ناو مرۆییدا چنینراوە؛ نهێنییە فریشتەییە مەزنەکان لە کەس و بنەماڵەی ڕاستەقینەدا شێوە وەردەگرن و وشە خوداییەکە لە ڕێگەی شاعیرە مرۆڤەکانەوە دەبەخشرێت. تێڕامان لە شێخ فەخرەدین چوونە ناو دیدێکی جیهانە کە تێیدا ئاسمان و زەوی، گەردوونی و نزیکی، هەمیشەیی و مێژوویی، پێکەوە بە یەک گشتیی ڕووناک دەبەسترێنەوە.
شێخ فەخرەدین و کوردەکان
شێخ فەخرەدین لە ناو ئێزدییەکاندا، شوێنێکی پڕڕێزی هەیە؛ ئەوان شوێنکەوتەی یەکێک لە کۆنترین باوەڕەکانی جیهانی کوردن. لە ڕێگەی ئەوانەوە سەر بە میراتی فراوانتری کوردەکانە. وەک یەکێک لەو کۆمەڵەیەی ناسراوە بە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان، لە بناغەی باوەڕی ئێزدیدا دەوەستێت؛ وەک شاعیری قەولەکان هەر جارێک سروودە پیرۆزەکان دەگوترێن، لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگاکەدا ئامادەیە؛ و وەک نیای ڕەچەڵەکێکی مەزنی شێخایەتی لە ناو پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ڕۆحیی گەلی ئێزدیدا چنینراوە.
بۆ کۆمەڵگایەک کە چەوساندنەوەی سەختی چێشتووە و باوەڕەکەی بە سەرەکی لە ڕێگەی وشەی گوتراو و بە گۆرانی گوتراوەوە پاراستووە، کەسایەتییەکی وەک شێخ فەخرەدین گرنگییەکی بێئەندازەی هەیە، چونکە خودی سەرچاوەی بەشێکی زۆری ئەو شیعرە پشتگیرەیە. ڕێزگرتن لە ئەو ڕێزگرتنە لە دڵە زیندووەکەی نەریتی ئێزدی و دانپێدانانە بە قووڵایی و پێشکەوتوویی باوەڕێک کە زۆرجار دەرەکییەکان بە هەڵە تێی گەیشتوون و خراپیان پێ گوتووە. لە پیرۆزی مانگ و شاعیری قەولەکاندا ئێزدییەکان خاوەنی یەکێک لە گەنجینە ڕۆحییە مەزنەکانی جیهانی کوردن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا حەوت بوونەوەرە خوداییەکان خودای جیاوازن؟ نەخێر، و ئەمە بۆ تێگەیشتنی دروست لە ئێزدایەتی بنەڕەتییە. ئێزدایەتی باوەڕێکی یەکتاپەرستانەیە، لەسەر باوەڕ بە خودایەکی تاک دامەزراوە کە جیهانی دروست کردووە و چاودێریی بە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە سپاردووە؛ ئەوان بەرجەستەبوونی ئەون، لە ڕووناکیی خۆیەوە هاتوونەتە بوون و خودای سەربەخۆ نین. شێخ فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوتەکە، دەربڕینی چاودێریی خودای تاکە بۆ جیهان، لەگەڵ فریشتەی تاووس و ئەوانی دیکە. دەبێت باوەڕەکە لە چوارچێوەی یەکتاپەرستیی خۆیدا لێک بدرێتەوە، نە لە ڕێگەی ئەو شێواندنانەی زۆرجار بەسەریدا سەپێنراون.
ئایا شێخ فەخرەدین پیرۆزێک بوو، فریشتەیەک یان شاعیرێکی مێژوویی؟ لە تێگەیشتنی ئێزدیدا لە هەمان کاتدا هەموو ئەمانەیە و ئەو چینانە بە دژبەیەک هەست پێ ناکرێن. یەکێکە لە حەوتە هەمیشەییەکە؛ بەرجەستەکەری مانگە و کەسایەتییەکی مێژوویی سەدەی دوازدەیە، شاعیر، فەیلەسوف و زانایەکی ڕاستەقینە کە شیعری پیرۆزی داناوە. پیرۆز و مێژوویی لە ئەودا بە یەکەوە گرێدراون، هەروەک زۆرجار لە بنەماڵە پیرۆزە ئێزدییەکەدا؛ وێنەی تەواو هەردووکیان پێکەوە دەگرێت.
وردەکارییەکان و قەبارەی شیعرەکەی چەندە دڵنیان؟ ئەو نەریتانەی شێخ فەخرەدین دەوریان داوە وەک نەریتی ئایینیی پیرۆز دەگیرێن، نە مێژووی بەڵگەنامەیی. ژمارەیەکی وەک یازدە هەزار دانراو کە دەدرێتە پاڵ ئەو، باشترە وەک دەربڕینی گرنگیی ناوەندیی ئەو وەک شاعیری باوەڕەکە لێک بدرێتەوە، نە ژماردنێکی ورد. لەبەر زیانە مەزنانەی نەریتی ئێزدی بە درێژایی سەدەکانی چەوساندنەوە چێشتوویەتی، زۆر شت تەنها لە ڕێگەی نەریتی زارەکییەوە ناسراوە و نزیکەییە. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک باوەڕە خۆشەویستەکانی ئایینێکی زیندوو وەریان بگرین، لەگەڵ دانپێدانان بە ناوەڕۆکە مێژووییە چەسپاوەکەی پیرۆز و شاعیرێکی سەدەی دوازدە کە ئێزدییەکان هێشتا سروودەکانی دەڵێن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
حەوت فریشتەکە: حەفت سڕ، حەوت بوونەوەرە خوداییەکە کە شێخ فەخرەدین لە نێویاندایە
شێخ شەمس: پیرۆزی خۆر، برای فەخرەدین و هاوتا ئاسمانییەکەی
شێخ مەند: خاوەنی مارەکان، کوڕە پیرۆزەکەی شێخ فەخرەدین
شێخ عەدی: پیرۆزە باڵاکەی ئێزدی، باپیری فەخرەدین بەپێی نەریت
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، سەرکردەی حەوت بوونەوەرە خوداییەکان
قەولەکان: سروودە پیرۆزە ئێزدییەکان کە باوەڕ وایە شێخ فەخرەدین دایناون
پرسیارە باوەکان
شێخ فەخرەدین کێ بوو؟
شێخ فەخرەدین، کە لە کوردیدا شێخ فەخرەدینە، پیرۆز، شاعیر و فەیلەسوفێکی ئێزدیی سەدەی دوازدە بوو کە وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکانی باوەڕەکە و بەرجەستەکەری مانگ ڕێزی لێدەگیرێت. کوڕی میر ئێزدینە میر بوو و پێش هەموو شتێک وەک دانەری بەشێکی زۆری شیعرە پیرۆزەکان، قەولەکان، ڕێزی لێدەگیرێت کە ئێزدییەکان هێشتا ئەمڕۆ دەیانخوێننەوە. لە نێو گرنگترین کەسایەتییەکانی ئایینەکەدایە.
بۆچی شێخ فەخرەدین بە مانگەوە پەیوەستە؟
لە هێماکانی ئێزدیدا شێخ فەخرەدین بەرجەستەکەری مانگە، لە کاتێکدا براکەی شێخ شەمس، کە ناوەکەی واتای خۆرە، ئەو ڕووناکییە گەورەترە بەرجەستە دەکات. دوو برا پیرۆزەکە پێکەوە دوو ڕووناکییە گەورەکەی ئاسمان، ڕۆژ و شەو، بەرجەستە دەکەن، لە جووتێکدا کە هاوسەنگیی گەردوون دەردەبڕێت. فەخرەدین ڕووناکیی نەرمتر و ڕەنگدانەوەی مانگ دەنوێنێت کە بە دانایی و وشەی تێڕامانەوە پەیوەستە.
قەولەکان چین و پەیوەندیی شێخ فەخرەدین بەوانەوە چییە؟
قەولەکان سروودە پیرۆزەکانی ئێزدایەتین، شیعرە ئایینییە ناوەندییەکە کە خوازانی و گەردوونناسیی باوەڕەکەی تێدایە و خوێنەرەوە ڕاهێنراوەکان بە ناوی قەوال دەیانخوێننەوە. بەشێکی زۆری ئەم شیعرە پیرۆزە دەدرێتە پاڵ شێخ فەخرەدین، کە وەک شاعیری هەرە مەزنی قەولەکان یاد دەکرێتەوە. نەریت پێی وایە هەزاران دانراوی پیرۆزی لەم جۆرەی داناوە، کە ئەمڕۆ تەنها بەشێکیان ماوەتەوە.
ئایا بەهۆی حەوت بوونەوەرە خوداییەکانەوە ئێزدایەتی فرەخوداپەرستییە؟
نەخێر. ئێزدایەتی باوەڕێکی یەکتاپەرستانەیە لەسەر باوەڕ بە خودایەکی تاک، کە جیهانی دروست کردووە و چاودێریی بە کۆمەڵەیەکی حەوت بوونەوەری پیرۆز سپاردووە کە فریشتەی تاووس سەرکردەیانە. حەوتەکە خودای جیاواز نین، بەڵکو بەرجەستەبوونی خودای تاکن، لە ڕووناکیی خۆیەوە هاتوونەتە بوون. شێخ فەخرەدین وەک یەکێک لە حەوتەکە دەربڕینی چاودێریی خودای تاکە بۆ جیهان و دەبێت باوەڕەکە لە چوارچێوەی یەکتاپەرستیی خۆیدا لێک بدرێتەوە.
بنەماڵەی شێخ فەخرەدین کێ بوون؟
شێخ فەخرەدین کوڕی میر ئێزدینە میر و پیرۆزەکە سیتیا زین بوو؛ ئەو ژنەی بەپێی نەریت کچی شێخ عەدی بوو و بەمە فەخرەدین دەبێتە نەوەی ئەو. براکانی شێخ شەمس، ناسردین و سجادین بوون. منداڵەکانی بریتی بوون لە شێخ مەند، خاوەنی مارەکان، خاتونا فەخرا، پارێزەری منداڵبوون، هەروەها شێخ بەدر و شێخ عەقووب؛ بنەماڵەیەکی تەواوی پیرۆزەکان لە ئەوەوە هاتووە.
بۆچی شێخ فەخرەدین بۆ ئێزدییەکان گرنگە؟
وەک یەکێک لە کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی باوەڕەکە گرنگە: ئەندامێکی حەوت بوونەوەرە خوداییەکە، پیرۆزی مانگ و پێش هەموو شتێک ئەو شاعیرەی بەشێکی زۆری دەقە پیرۆزەکانی بە شێوەی قەول بە ئێزدییەکان بەخشی. هەر جارێک سروودە پیرۆزەکان دەگوترێن، ئامادەبوونی لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگاکەدا هەست پێ دەکرێت و وەک نیای ڕەچەڵەکێکی مەزنی شێخایەتی لە خودی پێکهاتەی گەلی ئێزدیدا چنینراوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
فەخرەدین (شێخ فەخرەدین) ـ ویکیپیدیا