Hejîr: Kürt İnciri ve İnsanlık Tarihinin En Eski Yetiştirilen Meyvesi
Serinin önceki yazıları, zeytinin Kürt Bakur’unda güney Toros Dağları’nda, buğdayın Amed yakınında Karacadağ’da ilk kültüre alındığını ortaya koydu. İkisi olağanüstü, ikisi de hakem değerlendirmesinden geçmiş iddialardır. Ancak kültüre alınması ikisinden eski meyve vardır: İnsan türünün bütün tarihinde yetiştirilen en eski ürün olabilecek, yabani biçimi Kürdistan’da kendiliğinden yetişen meyve. Bu incirdir. Orta Kürtçede hejîr (هەنجیری) denir. Yeryüzünün en eski yiyeceklerinden biridir; yabani yetiştiği yerler Kürt dağlarını içerir. Dünyanın başlıca botanik otoritesi Kew Gardens’a göre incir, Ficus carica, on bir bin yılı aşkın önce insanlık tarihinde muhtemelen ilk yetiştirilen meyve oldu. Kültüre alınmasına ilişkin kanıt, tahıl tarımından yaklaşık bin yıl eskidir. Yabani incir, Yakın Doğu boyunca ve batı Asya’ya doğru kendiliğinden yetişir; Encyclopaedia Iranica, yabani Ficus carica’nın doğal hâliyle yetiştiği bölgeler arasında özellikle Kürdistan’ı anar. Kürt Bakur dağlık alanlarını içeren Anadolu ve Suriye, kadim dünyaya taşındığı incir ağacının doğal yaşam alanları olarak belirtilir. Mezopotamya’da ilk şehirler yükseldiğinde incir, zaten yerleşmiş üründü. Sümerler, Kürt dağlarının altındaki ovalarda Babil ve Uruk’ta ilk tabletlerini yazarken incir zaten kadim yiyecekti. Bu, serinin yüz otuz ikinci yazısıdır. Zeytin ve buğdayın köken yazıları vardı. Şimdi ikisinden eski incirin kendi yazısı var.
Öne Çıkan Noktalar
• Hejîr (هەنجیری), incirin Orta Kürtçe adıdır; bölgenin en eski ve kutsal meyvelerinden biri
• Kew Gardens, inciri 11.000 yılı aşkın önce insanlık tarihinde muhtemelen ilk yetiştirilen meyve olarak tanımlar
• Yabani incir Kürdistan’da kendiliğinden yetişir (Encyclopaedia Iranica); Suriye ve Anadolu, ilk doğal yaşam alanlarıdır
• Yaz sonunda taze yenir, kış için kurutulur; Kur’an’da zeytin yanında kutsal meyve olarak anılır
Kısa Bilgiler
Kürtçe Adı: Hejîr / henjîr (Orta Kürtçede هەنجیری); incir (Türkçe); anjir (Farsça/Arapça انجیر)
Yabani Yayılımı: Kürdistan, Suriye, Anadolu, daha geniş Yakın Doğu ve batı Asya’da kendiliğinden yetişir
Yenmesi: Yaz sonunda taze (mor-siyah veya yeşil, yoğun tatlı); kış için kurutulmuş; incir reçelinde; tatlı atıştırmalık olarak
Tarihsel Özelliği: Muhtemelen dünyanın ilk yetiştirilen meyvesi (Kew); Sümer tabletlerinde (MÖ 2500) ve Kur’an’da (Tin Suresi) anılır
Kürt Mutfağında İncir
İncir ağacı, meyvesi mor-siyah veya kehribar-yeşil, dalda ağır olduğunda yaz sonunda mevsimine ulaşır. Taze yenildiğinde olağanüstüdür: Yoğun tatlı, ballı derinlikli; içteki tohumlardan aynı anda yumuşak ve hafif taneli dokulu. Kürt mutfağı, olgunluğunun birkaç haftasında taze incir yer, sonra saklar. Kuru incir, hejîr hûr veya anjir-e khoshk, şekerler yoğunlaşana, eti koyulaşıp yoğun, çiğnenebilir tatlılığa kuruyana kadar güneşte bez üstüne serilir. Kış boyunca kuru yerde tutulur; çayla, peynir ve ekmekle veya olduğu gibi yenir. Bütün kuru meyvelerin en tatlılarından, işlem olmadan doğal şekerlidir. İncir reçeli, taze incirin şeker veya üzüm pekmeziyle yumuşak, mücevher gibi saklama ürününe kadar pişirilmesiyle yapılır. Kürt mutfağında kuru incir, pilavlarda ve ağır pişen yahnilerde de görülür. Özellikle tatlı-tuzlu pişirmenin Fars etkisinin bulunduğu, incir dolgulu kuzu veya kuru meyveli pilavın bayram geleneği olduğu Rojhelat’ta, İran Kürdistanı’nda. Daha düşük rakımlarda kaya çatlakları ve vadi duvarlarında incir ağaçlarının yetiştiği dağda toplayıcı, tarım olmadan bulur onları: Yetiştirilen çeşitten küçük ve daha çekirdekli, dalından yenebilecek kadar tatlı yabani incirler.
En Eski Yetiştirilen Meyve
Seri, Kürt dağlarının dünya tarımının kökenlerindeki rolü hakkında giderek büyüyen iddialar yaptı. Zeytin, altı bin yıl önce Bakur’un güney Toros Dağları’nda ilk kültüre alındı. Buğday, on-on bir bin yıl önce Amed yakınında Karacadağ’da ilk yetiştirildi; zeytinden binyıllar eskidir. İncir daha da ileri gider. Kew Gardens botanik otoritesine göre on bir bin yılı aşkın önce insanlık tarihinde muhtemelen ilk yetiştirilen meyve oldu. Ürdün Vadisi’ndeki bir alandan erken tarım kanıtı, tahıl kültüre alınmasından yaklaşık bin yıl eskidir. İncir çeşitlerinin başlıca otoritesi araştırmacı Ira Condit, Suriye ve Anadolu’yu incir ağacının doğal yaşam alanları olarak tanımladı. Anadolu bu bağlamda, zeytin ve buğdayın geldiği aynı dağları, Kürt Bakur dağlık alanlarını içerir. Encyclopaedia Iranica, batı İran ve Hazar ormanları yanında yabani Ficus carica’nın bugün doğal hâliyle kendiliğinden yetiştiği bölgelerden biri olarak özellikle Kürdistan’ı anar. Bu marjinal iddia değildir. İncir herhangi bir yerde yetiştirilmeden çok önce Kürdistan’da yabani büyüyordu. Dürüst not: Bugün birçok araştırmacı, incirin kültüre alınmasının Kürdistan’ın güneyinde, bugünkü Filistin’de Ürdün Vadisi’nde gerçekleştiğini düşünür. Kürt dağları, incirin doğal yabani yayılımı ve tarihsel yaşam alanının parçasıdır; mutlaka başlıca kültüre alınma yeri değildir. Ancak yabani incir, Kürt dağ bitkisidir; zeytin ve buğdayı üreten aynı coğrafya, dünyanın en eski yetiştirilen meyvesini de üretmiştir. Kur’an, Tin Suresi’nde inciri ve zeytini birlikte anar; bütün Müslüman geleneğinin en kutsal eşleşmesi. Şimdi seri ikisini ele aldı, ikisini aynı dağlık bölgeye izledi.
Sık Sorulan Sorular
Kürt kültüründe hejîr nedir?
Hejîr (henjîr), bölgenin en eski ve yaygın yenen meyvelerinden incirin, Ficus carica’nın Orta Kürtçe adıdır. Yaz sonunda taze yenir, kış için kurutulur, incir reçeli olarak saklanır. Kürt dağlarında yabani incir doğal yetişir; incir, kadim Mezopotamya Sümer metinlerinde, Kur’an’da ve Yakın Doğu’nun ilk tarım kayıtlarında anılan ilk meyvelerdendir.
İncir gerçekten dünyanın en eski yetiştirilen meyvesi mi?
Kew Gardens’a göre incir, on bir bin yılı aşkın önce insanlık tarihinde yetiştirilmiş muhtemelen ilk meyvedir. Tarımına ilişkin kanıt, tahılların kültüre alınmasından yaklaşık bin yıl eskidir. Bilimsel görüş birliği, ilk kültüre alınmayı Yakın Doğu’ya yerleştirir; yabani ağaçlar Suriye, Anadolu ve Kürdistan boyunca büyür. Bazı araştırmacılar ilk yetiştirme yerini Ürdün Vadisi’ne, Filistin’e yerleştirir; diğerleri Suriye ve Kürt Bakur’unu içeren Anadolu’yu tarımın yayıldığı başlıca doğal yaşam alanı tanımlar.
İncir ve zeytin Kur’an’da neden birlikte anılır?
Tin, İncir Suresi, incir ve zeytin üzerine birlikte yeminle açılır; onları en yüksek önemi taşıyan iki kutsal meyve olarak eşler. İkisi Yakın Doğu’nun en kadim yetiştirilen bitkilerindendir; ikisinin Kürt dağlarında büyüyen yabani biçimi vardır. İkisi, seride kökeni aynı Bakur ve Bereketli Hilal dağ coğrafyasına uzanan bitkiler olarak belgelenmiştir. İslam geleneğinde incir, hiçbir tür sert çekirdek taşımayan kusursuz meyve; zeytin ise dağın mübarek ağacı diye tanımlanır.
Sonuç
Hejîr, serinin yüz otuz ikinci yazısı ve şimdiye kadarki en eski iddiasıdır. Serinin en eski yiyeceği değil; rûn kadim, savar dört bin yıllık, keskê daha eskidir. En eski köken iddiasıdır: Kürt dağlarını içeren coğrafyada on bir bin yılı aşkın tarım, inciri herhangi bir insanın bilerek yetiştirdiği muhtemelen ilk ürün yapar. Zeytin kutsaldı. Buğday şehirler kurdu. İncir ikisinden önce geldi. Yüz otuz iki yazının ardından Kürt dağları, dünyaya yağını, ekmeğini ve en eski tatlılığını verdi. Kürdistan’da yaz sonu öğleden sonra dalından taze yenen hejîr, burada yeryüzünün diğer her yerinden daha uzun zamandır yenmiş meyvedir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Kurdish-History.com — Genim: Amed yakınında ilk yetiştirilen, incirden bin yıl genç buğday