Giriş
24 Aralık 1922’de mandater Irak’taki Britanya yetkilileri, Noel Bildirisi diye bilinecek açıklamayı yayımladı. Yeni kurulmuş Irak devletinde Kürt özerkliğinin ilk resmî Britanya tanınmasıydı. Ortak İngiliz-Irak Bildirisi, Kürt halkının kendi bölgelerini yönetme hakkını açıkça tanıyor ve Kürtlere yerel yönetimleri üzerinde yetki veriyordu. Kâğıt üzerinde, Güney Kürdistan’ın, bugünkü Irak Kürdistanı’nın, Kürt halkının kendine özgü kimliğinin ve meşru özyönetim taleplerinin tarihî kabulüydü.
Ancak Kürt halkına verilen birçok söz gibi Noel Bildirisi de uygulamada hiç yerine getirilmedi. Britanya ve Irak Arap yetkilileri, açıklanan Kürt özerkliğini hiç uygulamadı. Bunun yerine bildiri, Çaldıran’dan (1514) Sevr’e (1920) uzanıp günümüze devam eden uzun Kürtlere ihanet tarihinin bir başka tutulmayan sözü oldu. Bildirinin başarısızlığı, sonraki yüzyıl Irak-Kürt ilişkilerini belirleyecek bir dizi Kürt ayaklanmasına doğrudan yol açtı.
İçindekiler
Ortak İngiliz-Irak Bildirisi Neydi?
Ortak İngiliz-Irak Bildirisi Neydi?
Noel Bildirisi olarak da bilinen Ortak İngiliz-Irak Bildirisi, 24 Aralık 1922’de Irak’taki Britanya manda yetkililerince yayımlandı. Yeni kurulmuş Irak Krallığı içinde Kürt özerkliğinin Britanya hükümeti tarafından ilk resmî tanınmasıydı. Bildiri, Kuzey Irak’taki Kürtlerin kendi bölgelerini yönetme hakkını açıkça kabul ediyor ve yerel yönetim üzerinde yetki veriyordu.
Bildiri çalkantılı anda geldi. Ekim 1922 İngiliz-Irak Antlaşması, I. Faysal’ın hükümdar olarak yerleştirildiği manda altında Britanya-Irak ilişkilerinin çerçevesini kurmuştu. Ancak Kuzey Irak’taki Kürt nüfusu, Arap egemen Irak devletine katılmaya hiç razı olmamıştı. Kürt önderler, özellikle Süleymaniyeli Şeyh Mahmud Berzenci, hem Britanya hem Irak otoritesine karşı açık ayaklanmadaydı. Noel Bildirisi, Kürt topraklarını Britanya denetimli Irak’ın sınırları içinde tutarken özyönetim vaat ederek Kürt direnişini yatıştırma girişimiydi.
Öne Çıkan Noktalar
• Noel Bildirisi, Kürtlerin kendi bölgelerini yönetme hakkını kabul ederek Irak içinde Kürt özerkliğinin ilk resmî Britanya tanınması oldu.
• Bildiri uygulamada hiç hayata geçirilmedi. Hem Britanya hem Irak Arap yetkilileri, Kürt özyönetimi sözüne uymadı; doğrudan bir dizi Kürt ayaklanmasına yol açtı.
• Şeyh Mahmud Berzenci, Kasım 1922’de Süleymaniye’den Kürdistan Krallığı’nı zaten ilan etmişti. Bildiri kısmen, Kürt bağımsızlık hedeflerini Irak çerçevesi içinde tutma girişimiydi.
• Bildiri, on yılların mücadelesinden sonra 2005 Irak Anayasası ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde sonunda gerçekleşecek temel ilkeyi kurdu: Irak içinde Kürt özerkliği.
Kısa Bilgiler
Bildiri: Ortak İngiliz-Irak Bildirisi (Noel Bildirisi) Tarih: 24 Aralık 1922 Yayımlayan: Irak’taki Britanya manda yetkilileri Türü: Irak içinde Kürt özerkliğini tanıyan bildiri Temel Hüküm: Kuzey Irak’ta Kürtlerin kendi bölgelerini yönetme hakkını tanıdı. Bağlam: Ekim 1922 İngiliz-Irak Antlaşması; Şeyh Mahmud Berzenci’nin ilan ettiği Kürdistan Krallığı (Kasım 1922); Britanya ve Irak otoritesine karşı Kürt ayaklanmaları Sonuç: Uygulamada hiç hayata geçirilmedi; devam eden Kürt ayaklanmalarına yol açtı. Uzun Vadeli Miras: Irak içinde Kürt özerkliği ilkesi, sonunda 2005 Irak Anayasası’nda gerçekleşti.
Tarihsel Bağlam: Yeni Devlet, Eski Sorun
Irak Krallığı, Britanya tarafından 1921’de kuruldu. Irak’la bağı olmayan Hicazlı Haşimi prens Faysal bin Hüseyin, ilk kral olarak yerleştirildi. Winston Churchill’in başkanlık ettiği 1921 Kahire Konferansı çerçeveyi belirledi: Irak, Britanya çıkarlarına hizmet eden, görünürde bağımsız monarşi aracılığıyla yönetilen Britanya mandası olacaktı. Milletler Cemiyeti mandası, Irak’ın Britanya gözetiminde kendi kendini yönetime hazırlanmasını belirtmişti. Britanya, bu ilişkiyi Ekim 1922 İngiliz-Irak Antlaşması’yla ifade etmeyi seçti.
Ancak Kuzey Irak Kürtleri, bu düzenlemenin parçası olmayı hiç kabul etmemişti. Sevr Antlaşması’nın (1920) bağımsız Kürdistan’a olası katılımını öngörmesine rağmen Kürt nüfuslu Musul vilayeti Britanya Irakı’na dâhil edilmişti. Kürt önderler, yeni Irak devletini Britanya’nın dayattığı ve Kürtlerin gözünde meşruiyeti olmayan Arap siyasal projesi olarak görüyordu. Britanya’nın başlangıçta Süleymaniye valisi atadığı Şeyh Mahmud Berzenci, 1919’da bir ayaklanmaya zaten önderlik etmişti; Kasım 1922’de kendisini Kürdistan kralı ilan edecekti.
Aralık 1922 Noel Bildirisi, Britanya’nın bu krize yanıtıydı. Bütün mandanın istikrarını tehdit eden Kürt direnişiyle karşılaşan Britanya, Kürt ayrılıkçılığını birleşik Irak çerçevesinde tutma umuduyla Kürt özerkliğini tanıyan bildiri yayımladı. Kürt özyönetimine ilkeli bağlılık değil, taktik ödündü.
Bildirinin Koşulları: Kâğıt Üzerinde Özerklik
Noel Bildirisi, Kürt özerkliğini açıkça tanıdı ve Kürtlere Irak devleti çerçevesinde bölgelerini yönetme yetkisi verdi. Kuzey Irak’taki Kürt bölgelerinin farklı idari ihtiyaçları bulunduğunu ve Kürt halkının kendi topraklarının yönetiminde söz sahibi olması gerektiğini kabul etti. Bildiri, Kürt önderlere haklarına Irak içinde saygı duyulacağı mesajını vermeyi amaçlıyordu.
Ancak bildiri, uygulama mekanizmalarından, hukuki kesinlikten ve gerçek siyasal iradeden yoksundu. Britanya’nın Kürt köylerini boyun eğdirmek için Kraliyet Hava Kuvvetleri’ni (RAF) kullanarak bombaladığı sırada yayımlandı. Bu taktik, Britanya’nın Kürt Irakı’ndaki politikasının belirleyici özelliği olacaktı. Bildirinin özerklik vaatleriyle RAF’ın Kürt topluluklarına karşı gerçek operasyonları arasındaki çelişki, Britanya politikasının merkezindeki sinizmi gösterir: Özerklik havuç olarak sunulurken hava bombardımanı sopa olarak hizmet ediyordu.
Bildiri Neden Başarısız Oldu?
Noel Bildirisi, bütün Kürt özerkliği vaatlerinin başarısız olduğu aynı nedenle başarısız oldu: Sözü veren yetkililerin tutmaya niyeti yoktu. Britanya’nın Irak’taki önceliği Kürt özyönetimi değil, Britanya petrol çıkarlarının ve Ortadoğu’daki stratejik konumunun güvenliğiydi. Kürt özerkliğine ancak Britanya denetimini tehdit etmediği ölçüde tahammül edilebilirdi. Şeyh Mahmud’un Kürdistan Krallığı’nda yaptığı gibi Kürt önderler gerçek bağımsızlık istediği anda Britanya askerî kuvvetle karşılık verdi.
Irak Arap yönetici çevreleri de Kürt özerkliğine aynı ölçüde düşmandı. Kral Faysal ve Sünni Arap siyasal seçkinler, Irak’ı üniter Arap devleti olarak görüyor, Kürt özyönetimini ulusal bütünlüğe tehdit sayıyordu. Kürt bölgeleri giderek merkezî Irak yönetimine alındı; Kürt dili, kültürü ve siyasal ifadesi bastırıldı. Bildirinin Kürt özyönetimi vaadi hiç kurumsal gerçekliğe dönüşmedi.
Sonuç bir yüzyıllık çatışmaydı. Şeyh Mahmud’un 1920’lerdeki ayaklanmalarından Mustafa Barzani’nin 1960’lar ve 1970’lerdeki savaşlarına, Enfal soykırımından 1991 ayaklanmasına, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nden 2017 bağımsızlık referandumuna kadar Kürt-Irak ilişkilerinin bütün tarihini Noel Bildirisi’nin yerine getirilmeyen vaadi biçimlendirdi: Kürtlerin Irak içinde kendi kendilerini yönetmesine izin verileceği vaadi.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
1920 — Sevr Antlaşması Kürt özerkliği ve bağımsızlığa yol vaat eder; hiç uygulanmaz.
1921 — Kahire Konferansı; I. Faysal Britanya mandasında Irak kralı olarak yerleştirilir.
Ekim 1922 — İngiliz-Irak Antlaşması imzalanır; Britanya-Irak manda ilişkilerinin çerçevesi kurulur.
Kasım 1922 — Şeyh Mahmud Berzenci, Süleymaniye’den Kürdistan Krallığı’nı ilan eder.
24 Aralık 1922 — Ortak İngiliz-Irak Bildirisi, Noel Bildirisi, Kürt özerkliğini tanır.
Temmuz 1923 — Lozan Antlaşması Kürdistan’ı hiç anmaz; Kürt devlet olma hedefi uluslararası hukuktan silinir.
1924 — Britanya kuvvetleri Şeyh Mahmud’un Kürdistan Krallığı’nı yener; Kürt toprakları Irak’a katılır.
2005 — Irak Anayasası sonunda Kürdistan Bölgesi’ni özerk yapı olarak tanır; Noel Bildirisi’nden 83 yıl sonra.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
1922 Noel Bildirisi önemlidir; çünkü sonunda Kürt-Irak ilişkilerini tanımlayacak ilkeyi kurmuştur: Birleşik Irak içinde Kürt özerkliği. Bu ilke 1922’de dile getirildi, seksen yıl boyunca tekrar tekrar bozuldu ve İngiliz-Amerikan işgaliyle Saddam Hüseyin’in devrilmesinin ardından sonunda 2005 Irak Anayasası’na yerleştirildi. Dünyada hukukla yetkilendirilmiş tek özerk Kürt bölgesi olan Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY), çok gerçek anlamda 1922 Noel Günü’nde verilen sözün gerçekleşmesidir.
Ancak bildiri ibret hikâyesi olarak da durur. Noel Bildirisi’yle 2005 Anayasası arasındaki seksen üç yıl, Kürt ayaklanmaları, hükümet baskısı, kimyasal saldırılar, soykırım ve ölçülemez acılarla doluydu. Ders açıktır: Uygulaması olmayan bildirinin değeri yoktur. Kürt özerkliği 1922’de tanındı; ancak yalnızca Kürtlerin kendileri fedakârlık, direniş ve siyasal ısrarla Saddam’ın düşüşünden sonra meseleyi dayattığında gerçek oldu.
Noel Bildirisi, Kürt haklarının tarih boyunca tekrar tekrar kabul edildiğini de hatırlatır: Çaldıran’da, Sevr’de, Erzurum’da, Noel Bildirisi’nde, 1970 Özerklik Anlaşması’nda ve 2005 Anayasası’nda. Kürt halkı haklarının uluslararası tanınmasından hiç yoksun olmamıştır. Yoksun olduğu, söz veren hükümetler sözlerini bozmayı seçtiğinde bu hakları uygulatma gücüdür.
Sık Sorulan Sorular
1922 Ortak İngiliz-Irak Bildirisi neydi?
Noel Bildirisi (24 Aralık 1922) olarak da bilinir. Irak içinde Kürt özerkliğinin ilk resmî Britanya tanınmasıydı. Kuzey Irak’taki Kürtlerin kendi bölgelerini yönetme hakkını kabul etti; ancak uygulamada hiç hayata geçirilmedi.
Noel Bildirisi neden hiç uygulanmadı?
Britanya, gerçek Kürt özyönetimi yerine petrol çıkarlarını ve stratejik denetimi önceliklendirdi. Irak Arap siyasal çevreleri, Kürt özerkliğini ulusal birliğe tehdit saydı. Britanya aynı anda Kürt özerkliği vaat etti ve Kürt topluluklarına karşı RAF bombardımanını kullandı. Bildiri ilkeli bağlılık değil, taktik ödündü.
1922 bildirisiyle günümüzdeki Kürt özerkliği arasındaki bağlantı nedir?
Irak içinde Kürt özerkliği ilkesi, ilk kez 1922 bildirisinde resmen tanındı. Mücadele, ayaklanma ve acılarla 83 yıl geçti; ardından ilke, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni Irak’ın hukukla yetkilendirilmiş tek özerk bölgesi olarak kuran 2005 Irak Anayasası’na sonunda yerleştirildi.
Kaynakça ve İleri Okumalar
ABD Dışişleri Bakanlığı — ABD’nin Dış İlişkileri: Irak’ta Kürt Özerkliği
Vikipedi — 1922 İngiliz-Irak Antlaşması
Marr, P., Irak’ın Modern Tarihi, Westview Press, 2012.
McDowall, D., Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.