Destpêk
Di 24ê kanûna 1922 de, desthilatên Brîtanî li Iraq a di bin Mandatê de daxuyaniyek derxistin ku dê wek Daxuyaniya Noelê bê naskirin — yekem naskirina fermî ya Brîtanî ya xweseriya Kurd di nav dewleta nûavakirî ya Iraqê de. Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî bi taybetî mafê gelê Kurd ê rêvebirina herêmên xwe nas kir û desthilat li ser rêvebiriya herêmî da Kurdan. Li ser kaxezê, ev pejirandineke dîrokî bû ku gelê Kurd ê başûrê Kurdistanê (Kurdistana Iraqê ya îro) xwedî nasnameyeke cuda û daxwazên meşrû yên xwerêvebirinê ye.
Lê wek gelek sozên ku ji gelê Kurd re hatine dayîn, Daxuyaniya Noelê qet di pratîkê de nehat parastin. Desthilatên Brîtanî û Ereb ên Iraqî qet xweseriya Kurd bi awayê hatibû ravekirin bi cih neanîn. Li şûna wê, daxuyanî bû sozeke din a şikestî di dîroka dirêj a xiyaneta li Kurd de — şêwazek ku ji Çaldiranê (1514) heta Sevrê (1920) diçe û heta îro berdewam e. Têkçûna daxuyaniyê rasterast bû sedema rêzek serhildanên Kurd ku dê sedsala paşîn têkiliyên Iraq û Kurd teşe bidin.
Naverok
Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî çi bû?
Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî çi bû?
Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî (ku wek Daxuyaniya Noelê jî tê naskirin) di 24ê kanûna 1922 de ji aliyê desthilatên Mandata Brîtanî li Iraqê ve hat derxistin. Ew yekem naskirina fermî ya hukumeta Brîtanî ya xweseriya Kurd di nav Padîşahiya nûavakirî ya Iraqê de bû. Daxuyanî bi taybetî mafê Kurdên herêmên bakurê Iraqê yê rêvebirina herêmên xwe pejirand û desthilat li ser rêvebiriya herêmî da wan.
Daxuyanî di demeke aloziyan de hat. Peymana Brîtanî û Iraqî ya cotmeha 1922 çarçoveya têkiliyên Brîtanî û Iraqî di bin Mandatê de ava kiribû û Padîşah Feyselê I wek serwer hatibû danîn. Lê nifûsa Kurd a bakurê Iraqê qet razî nebûbû ku tevlî dewleteke Iraqî ya di bin serdestiya Ereb de bibe. Rêberên Kurd, bi taybetî Şêx Mehmûd Berzencî yê Silêmaniyê, li dijî desthilata Brîtanî û Iraqî her du bi eşkere serhildan dikirin. Daxuyaniya Noelê hewldaneke aramkirina berxwedana Kurd bi soza xwerêvebirinê bû — dema ku axên Kurd di nav sînorên Iraq a di bin kontrola Brîtanî de dihêşt.
Xalên Sereke
• Daxuyaniya Noelê yekem naskirina fermî ya Brîtanî ya xweseriya Kurd di nav Iraqê de bû — mafê Kurd ê rêvebirina herêmên xwe pejirand.
• Daxuyanî qet di pratîkê de nehat bicihanîn — desthilatên Brîtanî û Ereb ên Iraqî her du di rêzgirtina xwerêvebiriya Kurd de têk çûn û rasterast bûn sedema rêzek serhildanên Kurd.
• Şêx Mehmûd Berzencî berê di mijdara 1922 de ji Silêmaniyê Padîşahiya Kurdistanê ragihandibû — daxuyanî bi beşekê hewldaneke ji bo sînordarkirina hêviyên serxwebûna Kurd di çarçoveyeke Iraqî de bû.
• Daxuyanî prensîba bingehîn — xweseriya Kurd di nav Iraqê de — ava kir ku dê di dawiyê de, piştî dehsalan a têkoşînê, di Destûra Iraqê ya 2005 û Hukumeta Herêma Kurdistanê de bihata pêkanîn.
Agahiyên Kurt
Daxuyanî: Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî (Daxuyaniya Noelê) Dîrok: 24ê kanûna 1922 Derxistî ji aliyê: Desthilatên Mandata Brîtanî li Iraqê Cure: Daxuyaniya naskirina xweseriya Kurd di nav Iraqê de Benda sereke: Mafê Kurd ê rêvebirina herêmên xwe li bakurê Iraqê nas kir Çarçove: Peymana Brîtanî û Iraqî ya cotmeha 1922; Padîşahiya Kurdistanê ji aliyê Şêx Mehmûd Berzencî ve hat ragihandin (mijdara 1922); serhildanên Kurd li dijî desthilata Brîtanî û Iraqî Encam: Qet di pratîkê de nehat bicihanîn; bû sedema serhildanên berdewam ên Kurd Mîrasa demdirêj: Prensîba xweseriya Kurd di nav Iraqê de di dawiyê de di Destûra Iraqê ya 2005 de hat pêkanîn
Çarçoveya dîrokî: dewleteke nû, pirsgirêkeke kevn
Padîşahiya Iraqê di 1921 de ji aliyê Brîtaniyan ve hat avakirin û Feyselê kurê Huseyn — mîrekî Haşimî ji Hîcazê yê bê têkiliya bi Iraqê re — wek yekem padîşahê wê hat danîn. Konferansa Qahîreyê ya 1921, di bin serokatiya Winston Churchill de, çarçove danî: Iraq dê Mandateke Brîtanî bûya, bi padîşahiyeke bi nav serxwe ya ku xizmeta berjewendiyên Brîtanî dike bihata rêvebirin. Mandata Cemiyeta Neteweyan diyar kiribû ku divê Iraq di bin çavdêriya Brîtanî de ji bo xwerêvebirinê bê amadekirin û Brîtaniyan hilbijart ku vê têkiliyê bi Peymana Brîtanî û Iraqî ya cotmeha 1922 nîşan bidin.
Lê Kurdên bakurê Iraqê qet razî nebûbûn ku bibin beşek ji vê rêkûpêkê. Wilayeta Mûsilê ya Kurdnişîn tevlî Iraq a Brîtanî hatibû kirin, tevî ku Peymana Sevrê (1920) tevlîbûna wê ya gengaz di Kurdistaneke serxwe de pêşbînî kiribû. Rêberên Kurd dewleta nû ya Iraqî wek projeyeke siyasî ya Ereb a ku Brîtanî ferz kiribûn û di çavên Kurd de tu meşrûiyet tune bû didîtin. Şêx Mehmûd Berzencî, ku Brîtaniyan di destpêkê de wek walîyê Silêmaniyê tayîn kiribû, berê di 1919 de serhildanek pêşengî kiribû û dê di mijdara 1922 de xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihanda.
Daxuyaniya Noelê ya kanûna 1922 bersiva Brîtanî ya vê qeyranê bû. Li hember berxwedana Kurd a ku aramiya tevahiya Mandatê tehdît dikir, Brîtaniyan daxuyaniyeke naskirina xweseriya Kurd derxistin bi hêviya sînordarkirina cudabûna Kurd di çarçoveya Iraqeke yekgirtî de. Ev tawîzeke taktîkî bû, ne pabendiyeke prensîbî ya xwerêvebiriya Kurd.
Mercên daxuyaniyê: xweserî li ser kaxezê
Daxuyaniya Noelê bi taybetî xweseriya Kurd nas kir û desthilata rêvebirina herêmên wan di çarçoveya dewleta Iraqî de da Kurdan. Wê pejirand ku herêmên Kurd ên bakurê Iraqê hewcedariyên îdarî yên cuda hene û divê gelê Kurd di rêvebiriya axên xwe de xwedî deng be. Armanca daxuyaniyê nîşandayîna vê ji rêberên Kurd re bû ku dê li Iraqê rêz li mafên wan bê girtin.
Lê daxuyanî mekanîzmayên bicihanînê, taybetkirina qanûnî û vîna siyasî ya rastîn tune bû. Ew di heman demê de hat derxistin ku Brîtaniyan Hêza Hewayî ya Padîşahî bi kar dianîn da ku bi bombebarankirina gundên Kurd wan teslîm bikin — taktîkek ku dê bibûya taybetmendiyeke diyarker a siyaseta Brîtanî li Iraq a Kurd. Nakokiya di navbera sozên xweseriyê yên daxuyaniyê û operasyonên rastîn ên RAFê li dijî civatên Kurd de dilreşiya li navenda siyaseta Brîtanî eşkere dike: xweserî wek teşwîq dihat pêşkêşkirin, lê bombebarana hewayî wek zext dihat bikaranîn.
Çima daxuyanî têk çû?
Daxuyaniya Noelê ji ber heman sedema ku her soza xweseriya Kurd têk çûye têk çû: desthilatên ku soz dabûn tu niyeta parastina wê tune bû. Pêşîniya Brîtanî li Iraqê ne xwerêvebiriya Kurd, lê ewlehiya berjewendiyên petrolê yên Brîtanî û pozîsyona stratejîk li Rojhilata Navîn bû. Xweseriya Kurd tenê heta ku kontrola Brîtanî tehdît nedikir dihat tehemulkirin. Hema dema rêberên Kurd serxwebûna rastîn xwestin — wek Şêx Mehmûd bi Padîşahiya xwe ya Kurdistanê kir — Brîtaniyan bi hêza leşkerî bersiv dan.
Sazûmana Ereb a Iraqî bi heman qasî dijberî xweseriya Kurd bû. Padîşah Feysel û elîta siyasî ya Ereb a Sunî Iraq wek dewleteke Ereb a yekparçe didîtin û xwerêvebiriya Kurd wek gef li yekgirtina neteweyî didîtin. Herêmên Kurd gav bi gav ketin bin rêvebiriya navendîkirî ya Iraqî û ziman, çand û vegotina siyasî ya Kurd hatin tepeserkirin. Soza daxuyaniyê ya xwerêvebiriya Kurd qet nebû rastiyeke sazûmanî.
Encam sedsalek nakokî bû. Ji serhildanên Şêx Mehmûd di salên 1920an de heta şerên Mistefa Barzanî di salên 1960an û 1970an de, ji qirkirina Enfalê heta serhildana 1991, ji Hukumeta Herêma Kurdistanê heta referandûma serxwebûnê ya 2017 — tevahiya dîroka têkiliyên Kurd û Iraqê bi soza nehatî bicihanîn a Daxuyaniya Noelê hat teşedayîn: dê destûr ji Kurdan re bê dayîn ku xwe li Iraqê bi rê ve bibin.
Demrêza bûyerên sereke
1920 — Peymana Sevrê soza xweseriya Kurd û rêyeke ber bi serxwebûnê ve dide; qet nayê bicihanîn.
1921 — Konferansa Qahîreyê; Feyselê I wek Padîşahê Iraqê di bin Mandata Brîtanî de tê danîn.
Cotmeha 1922 — Peymana Brîtanî û Iraqî tê îmzekirin; çarçoveya têkiliyên Mandatê yên Brîtanî û Iraqî tê avakirin.
Mijdara 1922 — Şêx Mehmûd Berzencî ji Silêmaniyê Padîşahiya Kurdistanê radigihîne.
24ê kanûna 1922 — Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî (Daxuyaniya Noelê) xweseriya Kurd nas dike.
Tîrmeha 1923 — Peymana Lozanê tu behsa Kurdistanê nake; dewletbûna Kurd ji qanûna navneteweyî tê jêbirin.
1924 — Hêzên Brîtanî Padîşahiya Kurdistanê ya Şêx Mehmûd têk dibin; axên Kurd tevlî Iraqê dibin.
2005 — Destûra Iraqê di dawiyê de Herêma Kurdistanê wek hebûneke xweser nas dike — 83 sal piştî Daxuyaniya Noelê.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Daxuyaniya Noelê ya 1922 giring e ji ber ku wê prensîba ku dê di dawiyê de têkiliyên Kurd û Iraqê diyar bike ava kir: xweseriya Kurd di nav Iraqeke yekgirtî de. Ev prensîb di 1922 de hat vegotin, heşt dehsalan gelek caran hat şikandin û di dawiyê de di Destûra Iraqê ya 2005 de piştî dagirkirina Brîtanî û Amerîkî û hilweşandina Seddam Huseyn hat qanûnîkirin. Hukumeta Herêma Kurdistanê (KRG) — tenê herêma xweser a Kurd a bi qanûnî li cîhanê hatî destûrkirin — bi wateyeke pir rastîn, bicihanîna sozekê ye ku li Roja Noelê ya 1922 hat dayîn.
Lê daxuyanî wek çîrokeke hişyarker jî disekine. Heştê û sê salên di navbera Daxuyaniya Noelê û Destûra 2005 de tijî serhildanên Kurd, tepeserkirina hukumetê, êrîşên kîmyewî, qirkirin û êşa bêpîvan bûn. Ders zelal e: daxuyaniyeke bê bicihanînê bê nirx e. Xweseriya Kurd di 1922 de hat naskirin, lê tenê dema Kurd bixwe — bi qurbankirin, berxwedan û israra siyasî — piştî ketina Seddam pirsgirêk bi zorê xistin rojevê bû rastî.
Daxuyaniya Noelê bîr jî dixe ku mafên Kurd di tevahiya dîrokê de gelek caran hatine pejirandin — li Çaldiranê, li Sevrê, li Erziromê, di Daxuyaniya Noelê de, di Peymana Xweseriyê ya 1970 de û di Destûra 2005 de. Gelê Kurd qet ji naskirina navneteweyî ya mafên xwe bêpar nebûye. Tiştê ku wan tune bûye hêza bicihanîna wan mafan e dema hukumetên ku soz dabûn biryar didan wan bişkînin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Daxuyaniya Hevbeş a Brîtanî û Iraqî ya 1922 çi bû?
Wek Daxuyaniya Noelê jî tê naskirin (24ê kanûna 1922) û yekem naskirina fermî ya Brîtanî ya xweseriya Kurd di nav Iraqê de bû. Wê mafê Kurdên bakurê Iraqê yê rêvebirina herêmên xwe pejirand, lê qet di pratîkê de nehat bicihanîn.
Çima Daxuyaniya Noelê qet nehat parastin?
Brîtaniyan berjewendiyên petrolê û kontrola stratejîk li ser xwerêvebiriya rastîn a Kurd pêş xistin. Sazûmana siyasî ya Ereb a Iraqî xweseriya Kurd wek gef li yekgirtina neteweyî didît. Brîtaniyan di heman demê de soza xweseriya Kurd didan û bombebarana RAFê li dijî civatên Kurd bi kar dianîn — daxuyanî tawîzeke taktîkî bû, ne pabendiyeke prensîbî.
Têkiliya di navbera daxuyaniya 1922 û xweseriya Kurd a îro de çi ye?
Prensîba xweseriya Kurd di nav Iraqê de yekem car di daxuyaniya 1922 de bi fermî hat naskirin. 83 sal têkoşîn, serhildan û êş hewce bûn berî ku ev prensîb di dawiyê de di Destûra Iraqê ya 2005 de bê qanûnîkirin; wê Hukumeta Herêma Kurdistanê wek tenê herêma xweser a bi qanûnî hatî destûrkirin a Iraqê ava kir.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî — Têkiliyên Derve yên Dewletên Yekbûyî: xweseriya Kurd li Iraqê
Wikipedia — Peymana Brîtanî û Iraqî ya 1922
Marr, P., Dîroka nûjen a Iraqê (The Modern History of Iraq), Westview Press, 2012.
McDowall, D., Dîrokeke nûjen a Kurdan (A Modern History of the Kurds), I.B. Tauris, 2004.