Giriş
Hanekin (Kürtçe: Xaneqîn), Irak’ın uzak doğusunda, Elvend Nehri üzerinde, İran sınırından yalnızca birkaç kilometre uzakta bulunan bir Kürt şehridir. İdari olarak Kürdistan Bölgesi yerine Diyala vilayetinde yer alır; bu da onu hem Erbil’in hem Bağdat’ın hak iddia ettiği “ihtilaflı bölgelerin” doğrudan içine yerleştirir.
Bu tartışmalı statü, Hanekin’in modern tarihini her şeyden çok şekillendirmiştir: Saddam Hüseyin döneminde Araplaştırmaya maruz kalmış, bunun 2003’ten sonra kısmen tersine çevrildiği ve hâlâ Kürdistan Bölgesi ile Irak devleti arasında sıkışmış Kürt çoğunluklu bir şehir. Bu tanıtım, konumuna, halkına ve şehrin kime ait olduğu üzerindeki uzun mücadeleye bakar.
Öne Çıkan Noktalar
• Hanekin (Kürtçe: Xaneqîn), Doğu Irak’ta, Diyala vilayetinde, İran sınırına yakın, Kürt çoğunluklu bir şehirdir.
• Anayasanın 140. maddesi kapsamında hem Kürdistan Bölgesi’nin hem federal hükûmetin hak iddia ettiği Kuzey Irak’ın ihtilaflı bölgelerinden biridir.
• Halkı ağırlıklı olarak Güney Kürtçesi lehçesini konuşur; şehir uzun zamandır Arap, Türkmen ve Hristiyan topluluklarına da ev sahipliği yapmaktadır.
• Hanekin, Saddam Hüseyin’in Araplaştırma harekâtlarının hedefiydi; bu harekâtların etkileri 2003’ten sonra büyük ölçüde tersine çevrildi.
• Elvend Nehri şehri böler ve tarihî köprüsüyle birlikte yerel halk tarafından Hanekin’in birliğinin ve Kürt kimliğinin simgesi olarak görülür.
Kısa Bilgiler
Adı (Kürtçe): Xaneqîn
Ülke / Bölge: Irak (ihtilaflı bölge; Başûr’a ait olduğu ileri sürülür)
Vilayet: Diyala
Nehir: Elvend (Diyala’nın kolu)
Rakım: yaklaşık 183 m
Nüfus: Şehir ~175.000; ilçe ~350.000
Dil: Ağırlıklı olarak Güney Kürtçesi
Topluluklar: Kürt çoğunluk; Arap, Türkmen, Hristiyan azınlıklar
Bilinen Özellikleri: İhtilaflı bölge statüsü, petrol, Elvend Köprüsü
Sınır: İran’dan yaklaşık 8 km uzakta
İçindekiler
İhtilaflı Bölgelerde Bir Kürt Şehri
Araplaştırma ve Tersine Çevrilmesi
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Hanekin Nerede?
Hanekin, Doğu Irak’ta, Diyala vilayetinin kuzeydoğusunda, İran sınırından yaklaşık sekiz kilometre, Bağdat’ın yaklaşık 150 kilometre kuzeydoğusunda yer alır. İran’daki Zagros Dağları’ndan aşağı akan Diyala Nehri’nin bir kolu olan Elvend üzerinde, yoğun tarım yapılan verimli bir alanda, yaklaşık 183 metre olan alçak bir rakımda bulunur.
Necef ve Kerbela’daki kutsal şehirlere seyahat eden Şii hacıların kullandığı ana yol üzerindeki konumu, onu Osmanlı ve Fars dünyaları arasında önemli bir sınır ve gümrük kasabası yaptı; on dokuzuncu yüzyıldan beri bu işlevi çeşitli biçimlerde sürdürmüştür.
İhtilaflı Bölgelerde Bir Kürt Şehri
Hanekin, Kuzey Irak’ın ihtilaflı bölgelerinden biridir — Hanekin’den Kerkük üzerinden Şengal’e uzanan, Kürdistan Bölgesi’nin resmî sınırı dışında kalan ama Bölge tarafından üzerinde hak iddia edilen, Kürt nüfuslu ilçeler kuşağı. 140. madde, 2005 Irak Anayasası’nda, bu bölgelerin statüsünü belirlemek için normalleştirme, nüfus sayımı ve referandumdan oluşan üç aşamalı bir süreç öngördü; ancak bu hiç uygulanmadı ve bu alanları uzun süreli bir belirsizlik içinde bıraktı.
Sahadaki denetim defalarca değişti. Kürt Peşmergeleri Hanekin’i ve ihtilaflı kuşağın büyük bölümünü Ekim 2017’ye kadar elinde tuttu; Kürdistan bağımsızlık referandumunun ardından Irak federal kuvvetleri ilerleyerek denetimi devraldı. Şehrin nihai statüsü çözümsüz kalmaktadır.
Araplaştırma ve Tersine Çevrilmesi
Saddam Hüseyin döneminde Hanekin, Kürtlerin zorla çıkarılıp yerlerine Arap yerleşimcilerin getirildiği Baasçı Araplaştırma politikasının hedefiydi. Demografik değişim çarpıcıydı: 1965 nüfus sayımında ilçenin yaklaşık yüzde 72’sini Kürtler, yüzde 26’sını Araplar oluşturuyordu; 1977 nüfus sayımına gelindiğinde bu oranlar yaklaşık yüzde 45 Kürt ve yüzde 48 Arap olacak şekilde değiştirilmişti.
Rejimin 2003’te çökmesinden sonra yerinden edilmiş on binlerce Kürt geri döndü ve şehrin nüfusu arttı. Ancak tersine dönüş hiçbir zaman güvence altına alınmadı: Peşmergelerin 2017’de çekilmesinden beri gözlemciler, ilçede yeniden başlayan demografik baskı konusunda uyarıda bulunuyor.
Elvend ve Eski Köprü
Elvend Nehri Hanekin’i tam ortasından geçerek ikiye böler; bu iki yarıyı, yerel olarak Kopri adıyla bilinen tarihî Elvend Köprüsü birleştirir. Hanekin halkı için nehir bir su kaynağından fazlasıdır: Şehrin birliğinin ve Kürt kimliğinin simgesi olarak kabul edilir. Çevredeki bölge petrol bakımından da zengindir; Irak’ın en eski rafinerilerinden ve boru hatlarından biri 1927’de yakınlarda inşa edilmiştir.
Günümüzde Hanekin
Modern Hanekin, idaresi ve güvenliği Kürdistan Bölgesi ile Bağdat arasında defalarca çekişme konusu olan, çözümsüz bir siyasi statüyle yaşayan Kürt çoğunluklu bir şehir olmayı sürdürüyor. Çevredeki tarım alanlarının ticaret merkezi, İranlı hacıların geçiş noktası ve on yılların çalkantıları boyunca güçlü Kürt kimliğini korumuş bir topluluktur; Kürdistan’ın sınırlarının nereden geçtiğine ilişkin daha geniş sorunun küçük ama simgesel olarak önemli bir parçasıdır.
Zaman Çizelgesi
yaklaşık 1045 — İbrahim Yınal Hanekin’i ele geçirir; bölge daha önce Beni Ukayl ve Annazilerin yönetimindeydi.
1850’lere kadar — Hanekin, Kürt Baban Beyliği’nin parçasıdır.
1847 — Erzurum Antlaşması Hanekin’i önemli bir Osmanlı–Fars sınır kasabasına dönüştürür.
1927 — Irak’ın ilk petrol rafinerilerinden ve boru hatlarından biri Hanekin yakınında inşa edilir.
1965–1977 — Saddam dönemi Araplaştırması, nüfustaki Kürt payını keskin biçimde azaltır.
2003 — Rejimin çöküşünden sonra yerinden edilmiş Kürtler geri döner ve nüfus büyür.
2005 — 140. madde, ihtilaflı bölgeleri çözüme kavuşturmak için hiçbir zaman tam uygulanmayan bir süreç öngörür.
2017 — Kürdistan bağımsızlık referandumunun ardından Irak federal kuvvetleri Hanekin’in denetimini ele geçirir.
Sık Sorulan Sorular
Hanekin, Kürdistan Bölgesi’nin parçası mı?
Hayır — idari olarak Diyala vilayetinde, resmî Kürdistan Bölgesi’nin dışındadır; ancak Bölge’nin ihtilaflı bölgelerden biri olarak üzerinde hak iddia ettiği, Kürt çoğunluklu bir şehirdir.
Hanekin’in Kürtçe adı nedir?
Şehrin Kürtçe adı Xaneqîn’dir. Halkı ağırlıklı olarak Güney Kürtçesi lehçesini konuşur.
140. madde nedir?
Irak’ın 2005 Anayasası’nda, Hanekin, Kerkük ve Şengal gibi ihtilaflı bölgelerin statüsünü belirlemek için normalleştirme, nüfus sayımı ve referandum öngören bir hükümdür. Tam olarak uygulanmamıştır.
Saddam Hüseyin döneminde Hanekin’de ne yaşandı?
Hanekin Araplaştırmaya maruz kaldı — Kürtler zorla çıkarıldı ve Arap yerleşimciler getirildi — bu da politika 2003’ten sonra büyük ölçüde tersine çevrilene kadar nüfustaki Kürt payını keskin biçimde azalttı.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Kuzey Irak’ın ihtilaflı bölgeleri · Kerkük · Şengal · 140. madde · Elvend Nehri · Diyala · Baban Beyliği · Başûr (Irak Kürdistanı).
Kaynakça ve İleri Okumalar
Hanekin — Encyclopædia Britannica