Destpêk
Khanaqin (bi kurdî: Xaneqîn) bajarekî kurdî li dûrtirîn rojhilatê Iraqê ye, li ser Çemê Elwendê tenê çend kîlometre ji sînorê Îranê. Ji aliyê rêveberî ve ew li Parêzgeha Dîyalayê ye ne Herêma Kurdistanê — ku wê bi temamî dixe nav “herêmên nakok” ên hem Hewlêr hem Bexda daxwaz dikin.
Ew rewşa nakok ji her tiştî zêdetir dîroka nû ya Xaneqînê şêwe daye: bajarekî bi piraniya kurd ku di bin Saddam Huseyn de hat erebkirin, piştî 2003 ev bi qismî hat berevajîkirin, û ew hîn di navbera Herêma Kurdistanê û dewleta Iraqê de maye. Ev nasandin li cihê wê, gelê wê û têkoşîna dirêj a li ser gelo bajar yê kê ye dinêre.
Xalên Sereke
• Khanaqin (bi kurdî: Xaneqîn) bajarekî bi piraniya kurd li Parêzgeha Dîyalayê, rojhilatê Iraqê, nêzî sînorê Îranê ye.
• Ew yek ji herêmên nakok ên bakurê Iraqê ye, ku hem Herêma Kurdistanê hem hikûmeta federal di bin Xala 140 a destûrê de daxwaz dikin.
• Gelê wê bi piranî zaravayê kurdiya başûr diaxive; bajar ji demeke dirêj ve cihê ereb, tirkmen û komelên xiristiyan jî ye.
• Xaneqîn armanca kampanyayên erebkirinê yên Saddam Huseyn bû, ku piştî 2003 bi awayekî girîng hatin berevajîkirin.
• Çemê Elwendê bajar parve dike û, bi pira xwe ya dîrokî re, li herêmê wek sembola yekîtiya Xaneqînê û nasnameya wê ya kurdî tê dîtin.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Xaneqîn
Welat / Herêm: Iraq (herêma nakok; ji bo Başûr tê daxwazkirin)
Parêzgeh: Dîyala
Çem: Elwend (şaxê Dîyalayê)
Bilindahî: Nêzî 183 m
Nifûs: Bajar ~175,000; navçe ~350,000
Ziman: Bi piranî kurdiya başûr
Komel: Piraniya kurd; hindikahiyên ereb, tirkmen û xiristiyan
Bi van navdar e: Rewşa herêma nakok, petrol, Pira Elwendê
Sînor: Nêzî 8 km ji Îranê
Naverok
Bajarekî Kurdî li Herêmên Nakok
Xaneqîn li Ku ye?
Xaneqîn li rojhilatê Iraqê, li bakurê rojhilatê Parêzgeha Dîyalayê, nêzî heşt kîlometre ji sînorê Îranê û nêzî 150 kîlometre li bakurê rojhilatê Bexdayê ye. Ew li ser Elwendê ye, şaxekî Çemê Dîyalayê ku ji Çiyayên Zagrosê li Îranê dadiherike, li herêmeke bereketdar a bi awayekî gir çandinî lê tê kirin, li bilindahiyeke nizm a nêzî 183 metreyan.
Cihê wê yê li ser rêya sereke ya ziyaretvanên şîe ber bi bajarên pîroz ên Necef û Kerbelayê ve bikar tînin ew kir bajarekî girîng ê sînor û gumrikê di navbera cîhanên osmanî û farisî de, rolek ku ji sedsala nozdehem ve bi şêweyên cuda parastiye.
Bajarekî Kurdî li Herêmên Nakok
Xaneqîn yek ji herêmên nakok ên bakurê Iraqê ye — kemera navçeyên kurdnişîn, ku ji Xaneqînê di Kerkûkê re heta Şingalê dirêj dibe, li derveyî sînorê fermî yê Herêma Kurdistanê ne lê herêm wan daxwaz dike. Xala 140 a destûra Iraqê ya 2005 pêvajoyeke sêqonaxî — asayîkirin, serjimêrî û referandûm — ji bo biryardana rewşa wan diyar kir, lê ew qet nehatiye pêkanîn û van herêman di bendewariyeke dirêj de hiştiye.
Kontrola li erdê gelek caran guheriye. Pêşmergeyên kurd Xaneqîn û beşeke mezin a kemera nakok heta Cotmeha 2017 girtibûn, dema, li pey referandûma serxwebûnê ya Kurdistanê, hêzên federal ên Iraqê ketinê û kontrol girtin. Rewşa dawî ya bajêr hîn neçareserkirî ye.
Erebkirin û Berevajîkirina Wê
Di bin Saddam Huseyn de Xaneqîn armanca siyaseta beisî ya erebkirinê bû — derxistina kurdan bi zorê û danîna niştecihên ereb li şûna wan. Guhertina nifûsê gelek mezin bû: di serjimêriya 1965 de kurd nêzî ji sedî 72 û ereb ji sedî 26 ê navçeyê bûn; heta serjimêriya 1977 ew hejmar bi nêzî ji sedî 45 kurd û ji sedî 48 ereb hatibûn guherandin.
Piştî hilweşîna rejîmê di 2003 de, dehhezaran kurdên derbider vegeriyan û nifûsa bajêr zêde bû. Lê berevajîkirin qet piştrast nebûye: ji vekişîna Pêşmerge di 2017 de ve, çavdêran li ser zexta nû ya nifûsê li navçeyê hişyarî dane.
Elwend û Pira Kevn
Çemê Elwendê rasterast di nav Xaneqînê re derbas dibe û wê dike du nîvên ku Pira dîrokî ya Elwendê — li herêmê wek Kopri tê naskirin — bi hev ve girê dide. Ji bo gelê Xaneqînê çem ji çavkaniyeke avê zêdetir e: ew wek sembola yekîtiya bajêr û nasnameya wê ya kurdî tê dîtin. Herêma dorê bi petrolê jî dewlemend e, û yek ji rafînerî û boriyên petrolê yên herî zû yên Iraqê di 1927 de li nêzîkê hat avakirin.
Xaneqîna Îro
Xaneqîna nû hîn bajarekî bi piraniya kurd e ku bi rewşeke siyasî ya neçareserkirî dijî, rêveberî û ewlehiya wê gelek caran di navbera Herêma Kurdistanê û Bexdayê de nakok in. Ew navenda bazirganî ya erdên çandiniyê yên dorê, deriyê derbasbûna ziyaretvanên Îranê û komelek e ku di dirêjahiya dehsalên aloz de nasnameyeke bihêz a kurdî parastiye — parçeyeke biçûk lê ji aliyê sembolîk ve girîng a pirsa firehtir a li ku sînorên Kurdistanê ne.
Demrêz
Nêzî 1045 — Îbrahîm Înal Xaneqînê digire; herêm di bin Benû Uqeyl û enaziyan de bû.
Heta salên 1850î — Xaneqîn beşeke mîrektiya kurdî ya Babanê ye.
1847 — Peymana Erzurumê Xaneqînê dike bajarekî girîng ê sînorê osmanî–farisî.
1927 — Yek ji yekem rafînerî û boriyên petrolê yên Iraqê li nêzî Xaneqînê tê avakirin.
1965–1977 — Erebkirina serdema Saddam beşa kurdî ya nifûsê bi tundî kêm dike.
2003 — Piştî hilweşîna rejîmê kurdên derbider vedigerin û nifûs zêde dibe.
2005 — Xala 140 pêvajoyeke çareserkirina herêmên nakok diyar dike — qet bi temamî nehatiye pêkanîn.
2017 — Hêzên federal ên Iraqê piştî referandûma serxwebûnê ya Kurdistanê kontrola Xaneqînê digirin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Xaneqîn beşeke Herêma Kurdistanê ye?
Na — ji aliyê rêveberî ve ew li Parêzgeha Dîyalayê, li derveyî Herêma Kurdistanê ya fermî ye, lê bajarekî bi piraniya kurd e ku herêm wek yek ji herêmên nakok daxwaz dike.
Navê kurdî yê Khanaqin çi ye?
Bi kurdî bajar Xaneqîn tê gotin. Gelê wê bi piranî zaravayê kurdiya başûr diaxive.
Xala 140 çi ye?
Xaleke destûra Iraqê ya 2005 ku asayîkirin, serjimêrî û referandûm ji bo biryardana rewşa herêmên nakok ên wek Xaneqîn, Kerkûk û Şingalê diyar kir. Ew bi temamî nehatiye pêkanîn.
Di bin Saddam Huseyn de çi li Xaneqînê hat?
Xaneqîn hat erebkirin — kurd bi zorê hatin derxistin û niştecihên ereb hatin anîn — ku beşa kurdî ya nifûsê bi tundî kêm kir heta ku piştî 2003 siyaset bi piranî hat berevajîkirin.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Herêmên nakok ên bakurê Iraqê · Kerkûk · Şingal · Xala 140 · Çemê Elwendê · Dîyala · mîrektiya Babanê · Başûr (Kurdistana Iraqê).
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Xaneqîn — Encyclopædia Britannica