پێشەکی
خانەقین (بە کوردی: خانەقین) شارێکی کوردییە لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی عێراق، لەسەر ڕووباری ئەڵوەند و تەنها چەند کیلۆمەترێک لە سنووری ئێران دوورە. لە ڕووی کارگێڕییەوە لەناو پارێزگای دیالایە، نەک هەرێمی کوردستان؛ ئەمە بە تەواوی دەیخاتە ناو «ناوچە جێناکۆکەکان» کە هەولێر و بەغدا هەردووکیان داوایان دەکەن.
ئەم دۆخە جێناکۆکە زیاتر لە هەر شتێکی دیکە مێژووی نوێی خانەقینی داڕشتووە: شارێکی زۆرینەکورد کە لە ژێر دەسەڵاتی سەدام حوسێندا تووشی بەعەرەبکردن بوو، دوای 2003 بەشێک لە ئەنجامەکانی پێچەوانە کرایەوە و هێشتا لە نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی عێراقدا گیر خواردووە. ئەم ناساندنە باس لە شوێنەکەی، خەڵکەکەی و ململانێی درێژەکە دەکات لەسەر ئەوەی شارەکە هی کێیە.
خاڵە سەرەکییەکان
• خانەقین (بە کوردی: خانەقین) شارێکی زۆرینەکوردە لە پارێزگای دیالا لە ڕۆژهەڵاتی عێراق، نزیک سنووری ئێران.
• یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق، کە هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی هەردووکیان لە چوارچێوەی ماددەی 140ی دەستووردا داوای دەکەن.
• خەڵکەکەی بە سەرەکی بە زاراوەی کوردیی باشووری قسە دەکەن؛ شارەکە ماوەیەکی زۆرە ماڵی کۆمەڵگەکانی عەرەب، تورکمان و مەسیحیشە.
• خانەقین ئامانجی هەڵمەتەکانی سەدام حوسێن بۆ بەعەرەبکردن بوو، کە دوای 2003 بە ڕادەیەکی بەرچاو ئەنجامەکانی پێچەوانە کرانەوە.
• ڕووباری ئەڵوەند شارەکە دابەش دەکات و لەگەڵ پردە مێژووییەکەی، لە دیدی خۆجێییەکاندا هێمای یەکگرتوویی خانەقین و ناسنامە کوردییەکەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): خانەقین
وڵات / ناوچە: عێراق (ناوچەی جێناکۆک؛ داوا دەکرێت بخرێتە ناو باشوور)
پارێزگا: دیالا
ڕووبار: ئەڵوەند (لقێکی دیالا)
بەرزی: نزیکەی 183 مەتر
دانیشتووان: شار نزیکەی 175,000؛ قەزا نزیکەی 350,000
زمان: بە سەرەکی کوردیی باشووری
کۆمەڵگەکان: زۆرینەی کورد؛ کەمینەکانی عەرەب، تورکمان و مەسیحی
بە چی ناسراوە: دۆخی ناوچەی جێناکۆک، نەوت، پردی ئەڵوەند
سنوور: نزیکەی 8 کیلۆمەتر لە ئێران دوورە
ناوەڕۆک
شارێکی کوردی لە ناوچە جێناکۆکەکان
بەعەرەبکردن و پێچەوانەکردنەوەی ئەنجامەکانی
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
خانەقین لە کوێیە؟
خانەقین لە ڕۆژهەڵاتی عێراقە، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگای دیالا، نزیکەی هەشت کیلۆمەتر لە سنووری ئێران و نزیکەی 150 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا دوورە. لەسەر ئەڵوەندە، لقێکی ڕووباری دیالا کە لە چیاکانی زاگرۆسی ئێرانەوە بەرەو خوار دەڕوات، لە ناوچەیەکی بەپیت و پڕ لە کشتوکاڵ لە بەرزییەکی نزمی نزیکەی 183 مەتر.
شوێنی شارەکە لەسەر ڕێگا سەرەکییەکەی زیارەتکارە شیعەکان بەرەو شارە پیرۆزەکانی نەجەف و کەربەلا، کردی بە شارێکی گرنگی سنوور و گومرگ لە نێوان جیهانی عوسمانی و ئێراندا؛ ڕۆڵێک کە لە سەدەی نۆزدەیەمەوە بە شێوەی جیاواز گرتوویەتە ئەستۆ.
شارێکی کوردی لە ناوچە جێناکۆکەکان
خانەقین یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق؛ ناوچەیەک پێکهاتوو لە قەزا کوردنشینەکان کە لە خانەقینەوە بە کەرکووکدا تا شەنگال درێژ دەبێتەوە، لە دەرەوەی سنووری فەرمیی هەرێمی کوردستانن بەڵام هەرێم داوایان دەکات. ماددەی 140ی دەستووری عێراقی 2005 پرۆسەیەکی سێ قۆناغیی دیاری کرد؛ ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و ڕاپرسی بۆ بڕیاردان لەسەر دۆخیان، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکراوە و ئەم ناوچانەی لە ناڕوونییەکی درێژخایەندا هێشتووەتەوە.
کۆنترۆڵی مەیدانی چەندین جار گۆڕاوە. خانەقین و بەشێکی زۆری ئەو ناوچە جێناکۆکە لە دەستی پێشمەرگەی کورددا بوو تا تشرینی یەکەمی 2017، کە دوای ڕاپرسیی سەربەخۆیی کوردستان، هێزە فیدراڵییەکانی عێراق هاتنە ناو و کۆنترۆڵیان گرت. دۆخی کۆتایی شارەکە هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە.
بەعەرەبکردن و پێچەوانەکردنەوەی ئەنجامەکانی
لە ژێر دەسەڵاتی سەدام حوسێن، خانەقین ئامانجی سیاسەتی بەعەرەبکردنی بەعس بوو؛ دەرکردنی کوردەکان بە زۆر و جێگرتنەوەیان بە نیشتەجێکەرانی عەرەب. گۆڕانە دیمۆگرافییەکە زۆر گەورە بوو: لە سەرژمێریی 1965، کورد نزیکەی 72 لە سەدی قەزاکە و عەرەب 26 لە سەدیان پێک دەهێنا؛ تا سەرژمێریی 1977 ئەو ڕێژانە گۆڕدرابوون بۆ نزیکەی 45 لە سەد کورد و 48 لە سەد عەرەب.
دوای کەوتنی ڕژێمەکە لە 2003، دەیان هەزار کوردی ئاوارە گەڕانەوە و ژمارەی دانیشتووانی شارەکە زیاد بوو. بەڵام ئەو پێچەوانەکردنەوەیە هەرگیز جێگیر نەبووە: لە پاشەکشەی پێشمەرگە لە 2017ەوە، چاودێران هۆشدارییان لە فشارە دیمۆگرافییە نوێکان لەسەر قەزاکە داوە.
ئەڵوەند و پردە کۆنەکە
ڕووباری ئەڵوەند ڕاست بە ناو خانەقیندا تێدەپەڕێت و دەیکاتە دوو بەش کە پردی مێژوویی ئەڵوەند بە یەکەوە دەیانبەستێتەوە؛ لە ناوخۆدا بە کۆپری ناسراوە. بۆ خەڵکی خانەقین، ڕووبارەکە زیاترە لە سەرچاوەیەکی ئاو: بە هێمای یەکگرتوویی شار و ناسنامە کوردییەکەی دادەنرێت. ناوچەکەی دەوروبەریش دەوڵەمەندە بە نەوت، و یەکێک لە زووترین پاڵاوگە و بۆڕییە نەوتییەکانی عێراق لە 1927 لە نزیکی بنیاتی نرا.
خانەقینی ئەمڕۆ
خانەقینی نوێ هێشتا شارێکی زۆرینەکوردە کە لەگەڵ دۆخێکی سیاسیی یەکلایی‌نەکراو دەژی، و بەڕێوەبردن و ئەمنیەتەکەی چەندین جار لە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا جێی ناکۆکی بووە. ناوەندی بازرگانیی زەوییە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەری، خاڵی تێپەڕینی زیارەتکارە ئێرانییەکان و کۆمەڵگەیەکە کە لە دەیان ساڵ ئاژاوەدا ناسنامەیەکی بەهێزی کوردیی پاراستووە؛ بەشێکی بچووک بەڵام لە ڕووی هێماییەوە گرنگ لە پرسیارە گەورەکەی ئەوەی سنوورەکانی کوردستان لە کوێن.
ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 1045 ــ ئیبراهیم ئیناڵ خانەقین دەگرێت؛ ناوچەکە لە ژێر دەسەڵاتی بەنو عوقەیل و عەننازییەکان بووە.
تا ساڵانی 1850 ــ خانەقین بەشێکە لە میرنشینی کوردیی بابان.
1847 ــ پەیمانی ئەرزڕوم خانەقین دەکاتە شارێکی گرنگی سنووری عوسمانی–ئێران.
1927 ــ یەکێک لە یەکەم پاڵاوگە و بۆڕییە نەوتییەکانی عێراق لە نزیک خانەقین بنیات دەنرێت.
1965–1977 ــ بەعەرەبکردنی سەردەمی سەدام بە توندی ڕێژەی کورد لە دانیشتوواندا کەم دەکاتەوە.
2003 ــ دوای کەوتنی ڕژێمەکە، کوردە ئاوارەکان دەگەڕێنەوە و ژمارەی دانیشتووان زیاد دەبێت.
2005 ــ ماددەی 140 پرۆسەیەک بۆ یەکلاییکردنەوەی ناوچە جێناکۆکەکان دیاری دەکات؛ هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە.
2017 ــ هێزە فیدراڵییەکانی عێراق دوای ڕاپرسیی سەربەخۆیی کوردستان کۆنترۆڵی خانەقین دەگرن.
پرسیارە باوەکان
ئایا خانەقین بەشێکە لە هەرێمی کوردستان؟
نەخێر؛ لە ڕووی کارگێڕییەوە لە پارێزگای دیالا و لە دەرەوەی هەرێمی فەرمیی کوردستانە، بەڵام شارێکی زۆرینەکوردە کە هەرێم وەک یەکێک لە ناوچە جێناکۆکەکان داوای دەکات.
ناوی کوردیی خانەقین چییە؟
بە کوردی شارەکە خانەقین ناو دەبرێت. خەڵکەکەی بە سەرەکی بە زاراوەی کوردیی باشووری قسە دەکەن.
ماددەی 140 چییە؟
بەندێکی دەستووری عێراقی 2005ە کە ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و ڕاپرسیی بۆ دیاریکردنی دۆخی ناوچە جێناکۆکەکانی وەک خانەقین، کەرکووک و شەنگال دیاری کرد. بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە.
لە ژێر دەسەڵاتی سەدام حوسێندا چی بەسەر خانەقیندا هات؟
خانەقین تووشی بەعەرەبکردن بوو؛ کوردەکان بە زۆر دەرکران و نیشتەجێکەرانی عەرەب هاتنە جێگایان، کە ڕێژەی کوردی لە دانیشتوواندا بە توندی کەم کردەوە، تا دوای 2003 بەشێکی زۆری ئەنجامەکانی سیاسەتەکە پێچەوانە کرایەوە.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق · کەرکووک · شەنگال · ماددەی 140 · ڕووباری ئەڵوەند · دیالا · میرنشینی بابان · باشوور (کوردستانی عێراق).
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
خانەقین ــ ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا