پێشەکی
کەرکووک (بە کوردی: کەرکووک) یەکێکە لە گرنگترین و جێناکۆکترین شارەکانی کوردستان. شارێکی کۆنە کە لە دەوری قەڵایەکی بەرز دروست بووە، لەسەر یەدەگی نەوتی گەورە هەڵکەوتووە و لە خاڵی یەکگەیشتنی بەرزاییە کوردییەکان و دەشتەکانی ناوەڕاستی عێراقدایە. بۆ کورد، شارێکی مێژوویی کوردی و پرسێکی نەتەوەییە؛ شوێنێک کە دەوڵەتی بەعسی هەوڵی دا بە دەیان ساڵ بەعەرەبکردن ناسنامە کوردییەکەی لێ بستێنێت، و دۆخی کۆتاییەکەی تا ئەمڕۆ یەکلایی نەکراوەتەوە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ چیرۆکی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: کەرکووک
ناوی کوردی: کەرکووک
وڵات: عێراق — ناوەندی پارێزگای کەرکووک؛ ناوچەیەکی جێناکۆک کە هەرێمی کوردستان داوای دەکات
دانیشتووان: پارێزگاکە نزیکەی 2 ملیۆن (2024)؛ شارێکی کوردی و تورکمانی و عەرەبی
خەڵک: کورد و تورکمان و عەرەب، لەگەڵ مەسیحی و کەمینەکانی دیکە
شوێن: نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری بەغدا، لە دەشتە نەوتدەوڵەمەندەکانی خوارەوەی زاگرۆس
دۆخ: بەپێی ماددەی 140ی دەستووری عێراق جێی ناکۆکییە
ناسراوە بە: قەڵاکەی، نەوتەکەی و خەباتی کورد بۆ گەڕاندنەوەی
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوێن و جوگرافیا
کەرکووک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراق، نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری بەغدا هەڵکەوتووە، لەو شوێنەی بناری زاگرۆس بەرەو دەشتی میزۆپۆتامیا نزم دەبێتەوە. شارەکە لە دەوری قەڵا گەورەکەی لەسەر گردێک بەسەر ڕووباری خاسەدا گەشەی کردووە، و پارێزگای دەوروبەری نزیکەی 10,000 کیلۆمەتر چوارگۆشە زەویی کشتوکاڵی بە پیت و کێڵگەی نەوت دەگرێتەوە. ئەو خاکە شاخە کوردییەکانی باکوور و ڕۆژهەڵات بە دەشتە عەرەبی و تورکمانییەکانی باشوور و ڕۆژئاواوە دەبەستێتەوە؛ ئەمە بەشێکە لە هۆی ئەوەی کە ماوەیەکی هێندە درێژ ململانێ لەسەر کۆنترۆڵکردنی کەرکووک هەبووە. لە ژێریدا هەندێک لە گەورەترین یەدەگە نەوتییەکانی عێراق هەن، کە ناوەندەکەیان کێڵگە بەناوبانگەکەی بابەگوڕگوڕە.
خەڵک و دانیشتووان
پارێزگای کەرکووک نزیکەی دوو ملیۆن دانیشتووی هەیە. شارەکە ماوەیەکی درێژ شوێنی ژیانی کورد و تورکمان و عەرەب بووە، لەگەڵ مەسیحی و کەمینەکانی دیکە؛ فرەچەشنییەک کە کورد لە مێژوودا وەک بەشێک لە تایبەتمەندیی کەرکووک پەسەندی کردووە. کورد کەرکووک بە شارێکی کوردیی خاوەن ڕەگ و ڕیشەی قووڵ دادەنێت و ئاماژە دەکات کە تێکەڵەی دانیشتووانی ئێستای بە زۆری ئەنجامی ئەندازیاریی ئەنقەستی دەوڵەتە: ڕژێمی بەعس کوردی دەرکرد و عەرەبی لە باشوورەوە نیشتەجێ کرد، بە تایبەتی بۆ گۆڕینی ئەوەی کێ لەوێ دەژی. بە شێوەیەکی واتادار، کاتێک عێراق لە 2024دا سەرژمێریی نەتەوەیی ئەنجام دا، پرسیارەکانی نەتەوە بە تەواوی لابران؛ نیشانەی ئەوەی کە پرسیاری سادەی کێ لە کەرکووک دەژی، هێشتا لە ڕووی سیاسییەوە چەند هەستیارە.
مێژوو
کەرکووک یەکێکە لە کۆنترین شوێنەکانی جیهان کە بەردەوام نیشتەجێگە بوون؛ قەڵایەکی هەیە کە دەگوترێت لەسەر بناغەیەکی چەند هەزار ساڵە ڕاوەستاوە و لە نەریتدا بە پێغەمبەر دانیالەوە پەیوەستە. بە درێژایی سەدەکانی عوسمانی، شارۆچکەیەکی بازرگانی و ئیداری بوو لە ناو خاکە کوردییە فراوانترەکاندا. لە 1927دا هەموو شتێک گۆڕا، کاتێک لە بابەگوڕگوڕ نەوت دۆزرایەوە و کەرکووک بووە ناوەندی سامانەکەی عێراق. لەو کاتەوە چارەنووسی شارەکە بە نەوتەکەیەوە بەستراوەتەوە، و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا سوور بوون لەسەر ئەوەی هەم نەوت و هەم شارەکە لە دەستی کورد دوور بهێڵنەوە، کە زەمینەی بۆ دەیان ساڵ ململانێ خۆش کرد.
بەعەرەبکردن و پرسی کورد
لە دەیەی 1960ەوە، بە تایبەتی لە ژێر دەسەڵاتی سەدام حوسێندا، دەوڵەتی عێراق هەڵمەتێکی ڕێکخراوی بەعەرەبکردنی لە کەرکووک پەیڕەو کرد. خێزانە کورد و تورکمانەکان بە زۆر دەرکران، گوندەکانیان وێران کران و نیشتەجێبووە عەرەبەکان لە ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە گوازرانەوە؛ ڕژێم تەنانەت ناوی پارێزگاکەی گۆڕی بۆ «التأمیم» و سنوورەکانی دووبارە داڕشتەوە بۆ کەمکردنەوەی ئامادەبوونی کورد. ئەم ئەندازیارییەی پێکهاتەی دانیشتووان بەشێک بوو لە هەمان ئامێری سەرکوت کە هەڵمەتی ئەنفال و گازبارانکردنی هەڵەبجەی لێ کەوتەوە. بۆ کورد، پاشگەزکردنەوەی ئەم نادادپەروەرییە، گەڕاندنەوەی خێزانە ئاوارەکان و گەڕاندنەوەی تایبەتمەندیی کوردیی کەرکووک، پرسێکی دادپەروەریی بنەڕەتییە و لە ناوەڕاستی هۆکاری ئەوەدایە کە بۆچی کەرکووک هێندە بۆ پرسی نەتەوەیی ناوەندییە.
کەرکووکی ئەمڕۆ
دۆخی کەرکووک هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە. کاتێک داعش لە 2014دا بە باکووری عێراقدا تەشەنەی کرد، پێشمەرگەی کورد بوو کە بەرگریی لە کەرکووک کرد و دوای هەڵوەشانەوەی سوپای عێراق لە دەستی چەکدارەکان پاراستی. کورد تا تشرینی یەکەمی 2017 شارەکەی بەڕێوە برد؛ کە دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان، کە کەرکووک تێیدا بەشدار بوو، هێزە فیدراڵییەکانی عێراق و میلیشیا هاوپەیمانەکان هاتنە ناو و دووبارە کۆنترۆڵیان گرتەوە. لەو کاتەوە شارەکە لەلایەن بەغداوە بەڕێوە دەبرێت، هەرچەندە کورد بەردەوام پێداگری لەسەر داواکارییەکەی دەکات. لە سەرەتای 2025دا، عێراق لە کۆتاییدا دەستی کرد بە جێبەجێکردنی یاسایەک بۆ گەڕاندنەوەی زەوی کشتوکاڵییە دەستبەسەرداگیراوەکانی سەردەمی بەعس بۆ خاوەنە ڕەسەنە کورد و تورکمانەکانیان، هەرچەندە جوتیارە کوردەکان لە هەوڵدان بۆ وەرگرتنەوەی زەوییەکانیاندا ڕاپۆرتی ڕێگری و ئازاردانیان داوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەردەمی کۆن — شارێک لە دەوری قەڵاکە بەسەر ڕووباری خاسەدا گەشە دەکات.
1927 — لە بابەگوڕگوڕ نەوت دۆزرایەوە و کەرکووک دەکاتە ناوەندی سامانەکەی عێراق.
دەیەکانی 1960–80 — دەوڵەتی بەعسی کەرکووک بەعەرەب دەکات، کورد دەر دەکات و عەرەب نیشتەجێ دەکات.
1988 — هەڵمەتی ئەنفال ناوچە کوردییەکانی دەوروبەری کەرکووک وێران دەکات.
2005 — ماددەی 140ی دەستوور ڕێگایەک بۆ یەکلاییکردنەوەی دۆخی کەرکووک دیاری دەکات.
2014 — پێشمەرگەی کورد بەرگری لە کەرکووک دەکات، لە کاتێکدا داعش پێش دەکەوێت و سوپای عێراق هەڵدەوەشێتەوە.
2017 — دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، هێزەکانی عێراق شارەکە دووبارە دەگرنەوە.
2025 — یاسایەک دەست دەکات بە گەڕاندنەوەی زەوی کشتوکاڵییە دەستبەسەرداگیراوەکانی بەعس بۆ خاوەنە کورد و تورکمانەکان.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
کەرکووک جێناکۆکترین شاری عێراقە. کورد بە شارێکی مێژوویی کوردی و بە وتەی سەرکردە کوردەکان، بە «ئۆرشەلیمی کوردستان» دایدەنێت، و ئاماژە بە ماددەی 140ی دەستوور دەکات، کە بەڵێنی ئاساییکردنەوەی دۆخ، واتە گەڕاندنەوەی ئەوانەی لە بەعەرەبکردندا دەرکرابوون، سەرژمێری و ڕیفراندۆمێکی دا بۆ یەکلاییکردنەوەی دۆخی شارەکە. ئەو ڕیفراندۆمە هەرگیز ئەنجام نەدراوە، و کورد دەڵێت حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا بە ئەنقەست دوایان خستووە، بۆ ئەوەی کەرکووک و نەوتەکەی لە ژێر کۆنترۆڵی ناوەندیدا بهێڵنەوە. پارتە عەرەبی و تورکمانییەکان دژایەتیی داواکاریی کورد و پەیوەستبوونی شارەکە بە هەرێمی کوردستانەوە دەکەن، و تورکیا ماوەیەکی درێژە گرنگی بە دانیشتووانە تورکمانەکان دەدات. ئەنجامەکە شارێکی ناسەقامگیرە، کە هێزە ئەمنییە ڕکابەرەکان و سیاسەتی نەوت و مێژووی یەکلانەکراوە تێیدا پێک دادەن. ئەم ناساندنە لە ڕوانگەیەکی کوردییەوە نووسراوە، لەگەڵ دانپێدانان بەوەی کۆمەڵگەکانی دیکەی کەرکووک بەشێکن لە ژیان و داهاتووی شارەکە.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد، کەرکووک زۆر زیاترە لە شارێکی نەوت؛ هێمای نادادپەروەری و هیوا پێکەوەیە، شارێکی کوردی کە بە ناحەق لێی سەندراوە و هێشتا نەگەڕێنراوەتەوە. هەڵمەتەکانی بەعەرەبکردن و تاوانە دڕندانەکانی سەردەمی ئەنفال وەک بەشێک لە هەمان هەوڵ بۆ سڕینەوەی ئامادەبوونی کورد لەم خاکەدا بیر دەهێنرێنەوە. گەڕاندنەوەی کەرکووک، بە ئاشتی و بە یاسایی و لە ڕێگەی گەڕانەوەی خەڵکە ئاوارەکەیەوە، هێشتا یەکێکە لە ئامانجە دیاریکەرەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، و شارەکە لە ناوەڕاستی پرسی داهاتووی کوردستاندایە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چەمچەماڵ، شارۆچکە کوردییەکە لەسەر ڕێگای کەرکووک بەرەو سلێمانی.
هەڵەبجە، هەروەها هەڵمەتی فراوانتری ئەنفال و بەعەرەبکردنی ناوچە جێناکۆکەکان. هەولێر، سلێمانی و هەرێمی کوردستانی عێراق.
پرسیارە باوەکان
کەرکووک لە کوێیە؟
کەرکووک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراق، نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری بەغدا هەڵکەوتووە، لەو شوێنەی بناری زاگرۆس بە دەشتەکان دەگات. ناوەندی پارێزگای کەرکووکە و ناوچەیەکی جێناکۆکە کە هەرێمی کوردستان داوای دەکات.
ئایا کەرکووک شارێکی کوردییە؟
کورد کەرکووک بە شارێکی مێژوویی کوردی دادەنێت. دانیشتووانە تێکەڵەکەی لە کورد و تورکمان و عەرەب، بە زۆری ئەنجامی دەیان ساڵ بەعەرەبکردنی بەعسە کە کوردی دەرکرد و عەرەبی لە شوێنیان نیشتەجێ کرد.
بۆچی کەرکووک جێی ناکۆکییە؟
کەرکووک لەسەر یەدەگی نەوتی گەورە هەڵکەوتووە و هەم هەرێمی کوردستان و هەم بەغدا داوای دەکەن. ماددەی 140ی دەستوور بەڵێنی ڕیفراندۆمێکی دا بۆ یەکلاییکردنەوەی دۆخەکەی، بەڵام هەرگیز ئەنجام نەدراوە.
ئێستا کێ کەرکووک کۆنترۆڵ دەکات؟
لە تشرینی یەکەمی 2017ەوە، دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کورد، کەرکووک لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵی عێراقدایە، هەرچەندە کورد بەردەوام پێداگری لەسەر داواکارییەکەی بۆ شارەکە دەکات.