پێشەکی
چەمچەماڵ (بە کوردی: چەمچەماڵ) شارۆچکەیەکی کوردییە لە پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراق، لەسەر ڕێگای نێوان کەرکووک و سلێمانی و لە پەراوێزی ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراقدا هەڵکەوتووە. شارۆچکەیەکە کە بە زۆرینەیەکی زۆر دانیشتووانەکەی کوردن، مێژوویەکی درێژ و ناسنامەیەکی عەشایەریی بەهێزی هەیە. لە هەڵمەتی ئەنفالی بەعسدا زیانێکی زۆری بەردەکەوت و هێشتا سنوورێکە لە نێوان بەرزاییە کوردییەکان و دەشتە جێناکۆکەکانی باشووری ڕۆژئاوا.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ چیرۆکی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: چەمچەماڵ
ناوی کوردی: چەمچەماڵ
وڵات: عێراق — هەرێمی کوردستان، پارێزگای سلێمانی
دانیشتووان: شارۆچکەکە نزیکەی 65,000 (2018)؛ قەزاکە نزیکەی 173,000 (2024)
خەڵک: بە زۆرینەیەکی زۆر کوردن؛ شوێنی عەشیرەتی هەمەوەندە
شوێن: لە نێوان کەرکووک و سلێمانی، لە پەراوێزی دەشتەکانی گەرمیان
دۆخ: لە چوارچێوەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا، نزیک ناوچە جێناکۆکەکان
ناسراوە بە: قەڵاکەی، میراتی عەشایەری و ئازارەکانی سەردەمی ئەنفال
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوێن و جوگرافیا
چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستاندا هەڵکەوتووە، بە ئۆتۆمبێل نزیکەی 30 خولەک لە ڕۆژهەڵاتی کەرکووک و نزیکەی کاتژمێرێک لە ڕۆژئاوای شاری سلێمانی دوورە. لەو شوێنەدایە کە بناری زاگرۆس دەگۆڕێت بۆ دەشتە گەرمتر و نزمترەکان، کە کورد پێیان دەڵێت گەرمیان، واتە «شوێنی گەرم». بەمە لە سنووری نێوان شاخە کوردییەکان و زەوییە نزمە جێناکۆکەکانی بەرەو کەرکووکدا هەڵکەوتووە. ئەم شوێنە لەسەر ڕێگای نێوان شارێکی گەورەی جێناکۆک و ناوچە ناوەندییەکەی کورد، ماوەیەکی درێژە گرنگییەکی ستراتیژیی بە چەمچەماڵ بەخشیوە.
خەڵک و دانیشتووان
چەمچەماڵ نزیکەی 58,000 دانیشتووی لە 2003دا هەبوو و نزیکەی 65,000 تا 2018؛ دانیشتووانی قەزا فراوانترەکە بە نزیکەی 173,000 لە 2024دا خەمڵێنراون. بە زۆرینەیەکی زۆر دانیشتووانەکەی کوردن و شارۆچکەکە پەیوەندییەکی نزیکی بە هەمەوەندەوە هەیە، عەشیرەتێکی کوردی کە لە مێژوودا بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی دەرەکی ناسراوە. ناوچەکە لە قۆناغەکانی ململانێ لە شوێنەکانی دیکەی عێراقدا، ئاوارەکانیشی لە خۆ گرتووە، کە ڕۆڵی وەک پەناگەیەک لە پەراوێزی ناوچەی کوردی ڕەنگ دەداتەوە.
مێژوو
چەمچەماڵ مێژوویەکی درێژی هەیە: قەڵایەکی مێژوویی هەیە و چاودێرە سەرەتاییەکان پێیان وابوو کە ئەو شوێنە لە سەردەمی ساسانییەکانەوە نیشتەجێگە بووبێت. قەزای دەوروبەری پەیوەندییەکی بەهێزی بە عەشیرەتی هەمەوەندەوە هەیە، کە بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانی و دەسەڵاتدارانی دواتر ناسراو بوون. لە سەدەی بیستەمدا، کە دەوڵەتی بەعسی سنوورەکانی پارێزگاکانی دووبارە داڕشتەوە و لە ناوچەی کەرکووک سیاسەتی بەعەرەبکردنی پەیڕەو دەکرد، چەمچەماڵ خرایە سەر پارێزگای سلێمانی. شوێنەکەی لە پەراوێزی ناوچە نەوتدەوڵەمەند و جێناکۆکەکەی کەرکووک، دووبارە و دووبارە خستییە بەر هەڵمەتەکانی دەوڵەتی عێراق دژ بە کورد.
چەمچەماڵ و ئەنفال
وەک زۆربەی ناوچە گوندنشینەکانی کوردستان، ناوچەی چەمچەماڵ لە هەڵمەتی ئەنفالی کۆتایی دەیەی 1980دا وێران کرا؛ ئۆپەراسیۆنی بەعس، کە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە جینۆساید دادەنرێت و تێیدا گوندەکان وێران کران، خەڵک بە زۆر ئاوارە کران و زۆر کەس کوژران یان «ون کران». شارۆچکەی چەمچەماڵ بووە کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون، کە ڕژێم ئەو کوردانەی بۆ گواستەوە کە گوندەکانیان وێران کرابوون، و نزیک شوێنە پەیوەستەکان بە هەڵمەتە فراوانترەکەوە هەڵکەوتووە. ئەو مێژووەی وێرانکاری و نیشتەجێکردنەوەی زۆرەملێ هێشتا کۆمەڵگەکە و یادەوەرییەکەی ئەمڕۆ دادەڕێژێت.
چەمچەماڵی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ چەمچەماڵ ناوەندی قەزایەکە، لە چوارچێوەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرێت، لە پارێزگای سلێمانی کە مەیلی بەرەو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە. لەسەر ڕێگای قەرەباڵغی کەرکووک–سلێمانی وەک شارۆچکەی بازاڕ و تێپەڕین خزمەت دەکات، بە ئابوورییەک کە لەسەر کشتوکاڵ و بازرگانی و خزمەتگوزارییەکان دامەزراوە. شوێنەکەی نزیک ناوچە جێناکۆکەکان واتە ئاسایش و سیاسەتی بە دۆخی یەکلانەکراوەی کەرکووک و ناوچەی گەرمیانەوە بەستراوەتەوە، کە تێیدا دەسەڵات لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی بەغدا جێی ناکۆکییە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەردەمی کۆن — شوێنی قەڵایەک، کە ڕەنگە لە سەردەمی ساسانییەکانەوە نیشتەجێگە بووبێت.
سەردەمی عوسمانی — ناوچەکە پێگەیەکی بەهێزی عەشیرەتی هەمەوەندە.
سەدەی 20 — گۆڕانکارییە سنوورییەکانی بەعس چەمچەماڵ دەخەنە سەر پارێزگای سلێمانی.
دەیەی 1980 — هەڵمەتی ئەنفال گوندەکانی دەوروبەر وێران دەکات.
2003 — دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، دانیشتووانی شارۆچکەکە نزیکەی 58,000ە.
2018 — دانیشتووانی شارۆچکەکە نزیکەی 65,300ە، بە زۆرینەیەکی زۆر کوردن.
2024 — دانیشتووانی قەزاکە بە نزیکەی 173,000 خەمڵێنراون.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
مشتومڕەکانی چەمچەماڵ بە شوێنە سنوورییەکەیەوە بەستراونەتەوە. لە پەراوێزی ناوچە جێناکۆکەکان هەڵکەوتووە، و پرسیارەکانی دۆخی کەرکووکی نزیک و ناوچەی گەرمیان، کە بەپێی ماددەی 140ی دەستووری عێراق لە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا جێی ناکۆکین، ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر ئاسایش و بەڕێوەبردنی ناوچەکە هەیە. مشتومڕ لەسەر میراتی بەعەرەبکردن و ئەنفال بەردەوامە، لەوانە دانپێدانان و قەرەبووکردنەوەی قوربانییەکان. لە ئاستی ناوخۆدا، شارۆچکەکە لە چوارچێوەی سیاسەتی سلێمانیی بەرەو یەکێتیدا هەڵکەوتووە، بەشێک لە دابەشبوونی فراوانتری پارتی–یەکێتی لە کوردستانی عێراقدا. ئەم ناساندنە دیدگا ناکۆکەکان دەخاتە ڕوو، بەبێ ئەوەی یەکلاییان بکاتەوە.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد، چەمچەماڵ نوێنەرایەتیی سنووری نێوان بەرزاییە کوردییەکان و دەشتە جێناکۆکەکانی دەوروبەری کەرکووک دەکات؛ شارۆچکەیەک کە بەرەنگاریی عەشایەری، زەبری ئەنفال و خەباتی درێژ لەسەر ناوچە جێناکۆکەکان داڕشتیان. قەڵاکەی و میراتە هەمەوەندییەکەی مێژوویەکی قووڵ دەردەخەن، لە کاتێکدا شوێنەکەی لەسەر ڕێگای کەرکووک هێشتا لە ناوەڕاستی یەکێک لە گرنگترین پرسە یەکلانەکراوەکانی کوردستانی نوێی عێراقدا دەیهێڵێتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سلێمانی، ناوەندی پارێزگاکە لە ڕۆژهەڵات.
هەڵەبجە، شارۆچکەیەکی دیکە لە هەمان پارێزگادا کە توندوتیژیی بەعس شوێنەواری تێدا هێشتووە. کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان، ناوچەی گەرمیان و هەڵمەتی ئەنفال.
پرسیارە باوەکان
چەمچەماڵ لە کوێیە؟
چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراق، لەسەر ڕێگای نێوان کەرکووک و سلێمانی، لە پەراوێزی دەشتەکانی گەرمیان و ناوچە جێناکۆکەکاندا هەڵکەوتووە.
ئایا چەمچەماڵ شارۆچکەیەکی کوردییە؟
بەڵێ. بە زۆرینەیەکی زۆر دانیشتووانی چەمچەماڵ کوردن و پەیوەندییەکی نزیکی بە عەشیرەتی هەمەوەندەوە هەیە. لە گۆڕانکارییە سنوورییەکانی بەعسدا خرایە سەر پارێزگای سلێمانی.
لە ئەنفالدا چی بەسەر چەمچەماڵدا هات؟
ناوچەی چەمچەماڵ لە هەڵمەتی ئەنفالی دەیەی 1980دا وێران کرا، کە گوندەکانی دەوروبەر وێران کران و خەڵک ئاوارە کران یان کوژران. شارۆچکەکە بووە کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون بۆ ئەو کوردانەی گوندەکانیان وێران کرابوون.
بۆچی چەمچەماڵ گرنگییەکی ستراتیژیی هەیە؟
لە نێوان کەرکووک و سلێمانی و لە پەراوێزی ناوچە جێناکۆکەکاندا هەڵکەوتووە، کە دەیکاتە سنوورێک لە نێوان بەرزاییە کوردییەکان و دەشتە نەوتدەوڵەمەند و جێناکۆکەکانی دەوروبەری کەرکووک.