Destpêk
Kirkuk (bi kurdî: Kerkûk) yek ji girîngtirîn û herî nakok ên bajarên Kurdistanê ye. Wek bajarekî kevnar ê li dora keleheke bilind hatî avakirin, ew li ser rezervên pir mezin ên petrolê ye û li cihê hevgihîştina bilindahiyên kurdî û deştên Iraqê navendî ye. Ji bo kurdan ew bajarekî di dîrokê de kurdî û dozeke neteweyî ye — cihekî ku dewleta beisî hewl da bi dehsalan erebkirinê nasnameya wê ya kurdî jê rake, û rewşa wê ya dawî heta îro hîn neçareserkirî ye.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Kirkuk
Navê kurdî: Kerkûk
Welat: Iraq — paytexta Parêzgeha Kerkûkê; herêmeke nakok ku Herêma Kurdistanê daxwaz dike
Nifûs: Parêzgeh nêzî 2 milyon (2024); bajarekî kurd, tirkmen û ereb
Gel: Kurd, tirkmen û ereb, bi hindikahiyên xiristiyan û yên din re
Cih: Nêzî 250 km li bakurê Bexdayê, li deştên bi petrolê dewlemend ên li bin Zagrosê
Rewş: Nakok di bin Xala 140 a destûra Iraqê de
Bi van navdar e: Keleha wê, petrola wê û têkoşîna kurdan a ji nû ve stendina wê
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Kerkûk li bakurê rojhilatê Iraqê, nêzî 250 kîlometre li bakurê Bexdayê ye, li cihê ku binçiyayên Zagrosê ber bi deşta Mezopotamyayê ve dadikevin. Bajar li dora keleha xwe ya mezin a li ser girekî li jor Çemê Xasayê mezin bû, û parêzgeha dorê nêzî 10,000 kîlometreyên çargoşe erdên çandiniyê yên bereketdar û qadên petrolê digire. Ew erd çiyayên kurdî li bakur û rojhilat bi deştên ereb û tirkmen li başûr û rojava ve girê dide, ku beşek ji sedema şerê ewqas dirêj ê li ser kontrola Kerkûkê ye. Li bin wê hin ji mezintirîn rezervên petrolê yên Iraqê hene, li navenda wan qada navdar a Baba Gurgur.
Gel û Nifûs
Parêzgeha Kerkûkê nifûsa nêzî du milyon heye. Bajar ji demeke dirêj ve cihê kurd, tirkmen û ereban, li gel hindikahiyên xiristiyan û yên din e — cihêrengiyek ku kurdan di dîrokê de wek beşeke karaktera Kerkûkê pejirandiye. Kurd Kerkûkê wek bajarekî kurdî yê bi rehên kûr dibînin û dibêjin ku tevlîheviya nifûsa wê ya niha bi beşeke mezin encama endezyariya bi qest a dewletê ye: rejîma beisî kurd derxistin û ereb ji başûr niştecih kirin, bi taybetî ji bo guhertina kesên li wir dijîn. Bi awayekî watedar, dema Iraqê di 2024 de serjimêriya neteweyî kir, pirsên li ser etnîsîteyê bi temamî derve hatin hiştin — nîşaneya hesasiya siyasî ya pirsa hêsan a kî li Kerkûkê dijî ku hîn berdewam e.
Dîrok
Kerkûk yek ji kevintirîn cihên cîhanê yên bi berdewamî niştecih e, bi keleheke ku tê gotin li ser bingehên bi hezaran salî radiweste û di kevneşopiyê de bi pêxember Danyal ve girêdayî ye. Di sedsalên osmanî de ew bajarekî bazirganî û rêveberî di nav erdên firehtir ên kurdî de bû. Her tişt di 1927 de guherî, dema li Baba Gurgur petrol hat dîtin û Kerkûk ket navenda dewlemendiya Iraqê. Ji wê demê ve qedera bajêr bi petrola wê ve girêdayî bû — û hikûmetên li Bexdayê yên li pey hev biryar dabûn ku hem petrol hem bajar ji destên kurdan dûr bihêlin, ku bingehê dehsalên şer amade kir.
Erebkirin û Doza Kurdî
Ji salên 1960î û pê ve, û bi taybetî di bin Saddam Huseyn de, dewleta Iraqê kampanyayeke rêkûpêk a erebkirinê li Kerkûkê meşand. Malbatên kurd û tirkmen bi zorê hatin derxistin, gundên wan xirakirin û niştecihên ereb ji Iraqê navendî û başûr hatin anîn; rejîmê heta navê parêzgehê kir “El-Temîm” û sînorên wê ji nû ve xêz kirin ji bo kêmkirina amadebûna kurdî. Ev endezyariya nifûsê beşeke heman mekanîzmaya çewisandinê bû ku kampanyaya Enfalê û gazlêdana Helebceyê pêk anî. Ji bo kurdan, berevajîkirina vê nedadîyê — vegerandina malbatên derbider û vegerandina karaktera kurdî ya Kerkûkê — mijara dadê bingehîn e, û li dilê sedema girîngiya Kerkûkê di doza neteweyî de ye.
Kerkûka Îro
Rewşa Kerkûkê hîn neçareserkirî ye. Dema DAIŞ di 2014 de bi lez li bakurê Iraqê belav bû, Pêşmergeyên kurd bûn ku Kerkûk parastin û piştî hilweşîna artêşa Iraqê ew ji destê çekdaran dûr hiştin. Kurd bajar heta Cotmeha 2017 rêve birin, dema — li pey referandûma serxwebûna Kurdistanê ku Kerkûk jî tê de beşdar bû — hêzên federal ên Iraqê û milîsên hevpeyman ketinê û ji nû ve kontrol girtin. Ji wê demê ve bajar ji aliyê Bexdayê ve tê rêvebirin, lê kurd hîn daxwaza xwe diparêzin. Di destpêka 2025 de Iraqê di dawiyê de dest bi pêkanîna qanûnekê kir ku erdên çandiniyê yên di bin beisiyan de hatibûn desteserkirin vegerîne xwediyên wan ên eslî yên kurd û tirkmen, lê cotkarên kurd dema hewl didin axa xwe vegerînin astengkirin û tacîz ragihandine.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Bajarek li dora kelehê li jor Çemê Xasayê mezin dibe.
1927 — Li Baba Gurgur petrol tê dîtin û Kerkûk dikeve navenda dewlemendiya Iraqê.
Salên 1960î–80î — Dewleta beisî Kerkûkê ereb dike, kurdan derdixe û ereban niştecih dike.
1988 — Kampanyaya Enfalê herêmên kurdî yên dora Kerkûkê wêran dike.
2005 — Xala 140 a destûrê rêyeke çareserkirina rewşa Kerkûkê diyar dike.
2014 — Dema DAIŞ pêşve diçe û artêşa Iraqê hilweşî dibe, Pêşmergeyên kurd Kerkûkê diparêzin.
2017 — Piştî referandûma serxwebûnê hêzên Iraqê bajar ji nû ve digirin.
2025 — Qanûnek dest bi vegerandina erdên çandiniyê yên beisiyan desteser kiribûn ji xwediyên kurd û tirkmen re dike.
Nîqaş û Nakokî
Kerkûk bajarê herî nakok li Iraqê ye. Kurd ew wek bajarekî di dîrokê de kurdî û, bi gotinên rêberên kurd, “Qudsa Kurdistanê” dibînin — û balê dikişînin ser Xala 140 a destûrê, ku soz da asayîkirin (vegera kesên di erebkirinê de hatibûn derxistin), serjimêrî û referandûmek ji bo çareserkirina rewşa bajêr were pêkanîn. Ew referandûm qet nehatiye kirin, û kurd dibêjin hikûmetên li Bexdayê yên li pey hev bi qest ew rawestandine ji bo Kerkûk û petrola wê di bin kontrola navendî de bihêlin. Partiyên ereb û tirkmen li dijî daxwaza kurdî ne û li dijî tevlîbûna bajêr bi Herêma Kurdistanê ne, û Tirkiyeyê ji demeke dirêj ve eleqeya nifûsa tirkmen heye. Encama wê bajarekî nazik e ku hêzên ewlehiyê yên pêşbirkî, siyaseta petrolê û dîroka neçareserkirî hemû li hev dikevin. Ev nasandin ji nêrîna kurdî hatiye nivîsandin, di heman demê de pejirandina ku komelên din ên Kerkûkê beşek ji jiyan û paşeroja wê ne.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo kurdan, Kerkûk gelek zêdetirî bajarekî petrolê ye — ew sembola hem nedadî hem hêviyê ye, bajarekî kurdî yê bi nedadî hatî stendin û hîn nehatî vegerandin. Kampanyayên erebkirinê û hovîtiyên serdema Enfalê wek beşeke heman hewldana ji vê axê paqijkirina amadebûna kurdî tên bîranîn. Vegerandina Kerkûkê — bi aşitî, bi qanûnî û bi vegera gelê wê yê derbider — hîn yek ji armancên diyarker ên tevgera neteweyî ya kurdî ye, û bajar li dilê pirsa paşeroja Kurdistanê ye.
Cih û Mijarên Têkildar
Çemçemal, bajarê kurdî li ser rêya ji Kerkûkê ber bi Silêmaniyê ve.
Helebce, û kampanyaya firehtir a Enfalê û erebkirina herêmên nakok. Hewlêr, Silêmanî û Herêma Kurdistana Iraqê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kerkûk li ku ye?
Kerkûk li bakurê rojhilatê Iraqê, nêzî 250 km li bakurê Bexdayê ye, li cihê ku binçiyayên Zagrosê û deşt li hev dicivin. Ew paytexta Parêzgeha Kerkûkê û herêmeke nakok e ku Herêma Kurdistanê daxwaz dike.
Kerkûk bajarekî kurdî ye?
Kurd Kerkûkê wek bajarekî di dîrokê de kurdî dibînin. Nifûsa wê ya tevlîhev a kurd, tirkmen û ereban bi beşeke mezin encama dehsalên erebkirina beisî ye, ku kurd derxistin û ereb li şûna wan niştecih kirin.
Kerkûk çima nakok e?
Kerkûk li ser rezervên pir mezin ên petrolê ye û hem Herêma Kurdistanê hem Bexda daxwaz dikin. Xala 140 a destûrê soz da referandûmek ji bo çareserkirina rewşa wê were kirin, lê ew qet nehatiye pêkanîn.
Niha Kerkûk di bin kontrola kê de ye?
Ji Cotmeha 2017 ve, piştî referandûma serxwebûnê ya kurdî, Kerkûk di bin kontrola hikûmeta federal a Iraqê de ye, lê kurd hîn daxwaza xwe ya li ser bajêr diparêzin.