Giriş
Kerkük (Kürtçe: Kerkûk), Kürdistan’ın en önemli ve üzerinde en fazla çekişme yaşanan kentlerinden biridir. Yüksek bir kalenin etrafında kurulmuş bu eski kent, büyük petrol rezervlerinin üzerinde bulunur; Kürt yaylalarıyla Orta Irak ovalarının buluştuğu noktada yer alır. Kürtler için tarihsel olarak bir Kürt kenti ve ulusal bir davadır. Baas devleti, on yıllar süren Araplaştırmayla kenti Kürt kimliğinden arındırmaya çalışmıştır; nihai statüsü bugün de çözülememiştir.
Bu, bölgenin şehirlerini ve kasabalarını — nerede olduklarını, kimin denetiminde bulunduklarını, kimlerin yaşadığını ve Kürtlerin öyküsünde neden önemli olduklarını — tanıtan coğrafya dizimizin en yeni yazısıdır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Kerkük
Kürtçe Adı: Kerkûk
Ülke: Irak — Kerkük ilinin merkezi; Kürdistan Bölgesi’nin hak iddia ettiği tartışmalı bölge
Nüfus: İl genelinde yaklaşık 2 milyon (2024); Kürtlerin, Türkmenlerin ve Arapların yaşadığı bir kent
Halklar: Kürtler, Türkmenler ve Araplar; Hristiyanlar ve diğer azınlıklar
Konum: Bağdat’ın yaklaşık 250 km kuzeyinde, Zagros’un eteklerindeki petrol bakımından zengin ovalarda
Statü: Irak Anayasası’nın 140. maddesi kapsamında tartışmalı
Tanındığı Özellikler: Kalesi, petrolü ve Kürtlerin kenti geri kazanma mücadelesi
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Konum ve Coğrafya
Kerkük, Irak’ın kuzeydoğusunda, Bağdat’ın yaklaşık 250 kilometre kuzeyinde, Zagros eteklerinin Mezopotamya ovasına doğru alçaldığı yerde bulunur. Kent, Hasa Nehri üzerindeki bir höyükte bulunan büyük kalesinin çevresinde gelişmiştir. Çevresindeki il, yaklaşık 10.000 kilometrekare verimli tarım arazisini ve petrol sahasını kapsar. Bu topraklar, kuzeydeki ve doğudaki Kürt dağlarıyla güneydeki ve batıdaki Arap ve Türkmen ovalarını birbirine bağlar. Kerkük’ün hâkimiyeti için bu kadar uzun süre mücadele edilmesinin nedenlerinden biri budur. Topraklarının altında, ünlü Baba Gurgur sahası çevresinde yoğunlaşan Irak’ın en büyük petrol rezervlerinden bazıları bulunur.
Halk ve Nüfus
Kerkük ilinin nüfusu yaklaşık iki milyondur. Kent uzun zamandır Kürtlere, Türkmenlere ve Araplara, Hristiyanlarla diğer azınlıklara ev sahipliği yapar. Kürtler bu çeşitliliği tarihsel olarak Kerkük’ün karakterinin bir parçası olarak benimsemiştir. Kürtler, Kerkük’ü derin köklere sahip bir Kürt kenti olarak görür; bugünkü demografik karışımın büyük ölçüde devletin bilinçli müdahalesinin ürünü olduğuna işaret eder. Baas rejimi, tam da burada kimlerin yaşadığını değiştirmek amacıyla Kürtleri çıkarmış ve güneyden Arapları yerleştirmiştir. Irak’ın 2024’te düzenlediği ulusal nüfus sayımında etnik kökene ilişkin soruların tamamen dışarıda bırakılması anlamlıdır; Kerkük’te kimlerin yaşadığına ilişkin basit sorunun hâlâ ne kadar siyasal açıdan hassas olduğunu gösterir.
Tarih
Kerkük, dünyanın kesintisiz yerleşim görmüş en eski yerlerinden biridir. Kalesinin binlerce yıllık temeller üzerinde yükseldiği söylenir ve gelenekte Danyal peygamberle ilişkilendirilir. Osmanlı yüzyılları boyunca daha geniş Kürt toprakları içinde bir ticaret ve yönetim kentiydi. 1927’de Baba Gurgur’da petrol bulununca her şey değişti ve Kerkük, Irak’ın zenginliğinin merkezine yerleşti. O andan itibaren kentin kaderi petrolüne bağlandı. Bağdat’taki birbirini izleyen hükümetler hem petrolü hem kenti Kürtlerin elinden uzak tutmaya kararlıydı; bu da on yıllar sürecek çatışmanın zeminini hazırladı.
Araplaştırma ve Kürt Davası
1960’lı yıllardan başlayarak, özellikle Saddam Hüseyin döneminde Irak devleti, Kerkük’te sistematik bir Araplaştırma kampanyası yürüttü. Kürt ve Türkmen aileler zorla çıkarıldı, köyleri yerle bir edildi; Orta ve Güney Irak’tan Arap yerleşimciler getirildi. Rejim, ilin adını “et-Temim” olarak bile değiştirdi ve Kürt varlığını azaltmak için sınırlarını yeniden çizdi. Bu demografik mühendislik, Enfal harekâtını ve Halepçe’deki gaz saldırısını da üreten aynı baskı mekanizmasının parçasıydı. Kürtler için bu adaletsizliği tersine çevirmek, yerinden edilmiş aileleri geri döndürmek ve Kerkük’ün Kürt karakterini yeniden kurmak temel bir adalet meselesidir; Kerkük’ün ulusal dava için neden bu kadar merkezî olduğunun özünde bu yatar.
Bugün Kerkük
Kerkük’ün statüsü hâlâ çözülememiştir. IŞİD’in 2014’te Kuzey Irak’a yayıldığı sırada Irak ordusu çöktükten sonra Kerkük’ü savunan ve militanların eline geçmesini önleyenler Kürt Peşmergelerdi. Kürtler, Kerkük’ün de katıldığı Kürdistan bağımsızlık referandumunun ardından Irak federal güçlerinin ve müttefik milislerin girip denetimi yeniden aldığı Ekim 2017’ye kadar kenti yönetti. O tarihten beri kent Bağdat tarafından yönetiliyor; ancak Kürtler hak iddialarını sürdürmektedir. Irak, 2025’in başında nihayet Baas döneminde el konulan tarım arazilerini asıl Kürt ve Türkmen sahiplerine iade edecek bir yasayı uygulamaya başladı. Bununla birlikte Kürt çiftçiler, topraklarını geri almaya çalışırken engelleme ve tacizle karşılaştıklarını bildirmiştir.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Antik Çağ — Hasa Nehri üzerindeki kalenin çevresinde bir kent gelişir.
1927 — Baba Gurgur’da petrol bulunur; Kerkük, Irak’ın zenginliğinin merkezine yerleşir.
1960’lar–80’ler — Baas devleti Kürtleri çıkarıp Arapları yerleştirerek Kerkük’ü Araplaştırır.
1988 — Enfal harekâtı, Kerkük çevresindeki Kürt bölgelerini yıkıma uğratır.
2005 — Anayasa’nın 140. maddesi, Kerkük’ün statüsünü çözmek için bir yol belirler.
2014 — IŞİD ilerleyip Irak ordusu çökerken Kürt Peşmergeler Kerkük’ü savunur.
2017 — Bağımsızlık referandumunun ardından Irak güçleri kenti yeniden ele geçirir.
2025 — Bir yasa, Baas döneminde el konulan tarım arazilerini Kürt ve Türkmen sahiplerine iade etmeye başlar.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Kerkük, Irak’ın üzerinde en fazla çekişme yaşanan kentidir. Kürtler onu tarihsel olarak bir Kürt kenti ve Kürt önderlerin sözleriyle “Kürdistan’ın Kudüs’ü” olarak görür. Anayasa’nın, kentin statüsünü çözmek için normalleşme (Araplaştırma sırasında çıkarılanların geri dönmesi), nüfus sayımı ve referandum vaat eden 140. maddesine işaret ederler. Bu referandum hiç yapılmamıştır. Kürtler, Bağdat’taki birbirini izleyen hükümetlerin Kerkük’ü ve petrolünü merkezî denetim altında tutmak amacıyla süreci bilinçli olarak durdurduğunu savunur. Arap ve Türkmen partileri Kürtlerin hak iddiasına karşı çıkar ve kentin Kürdistan Bölgesi’ne katılmasına itiraz eder; Türkiye de uzun zamandır Türkmen nüfusuyla ilgilenmektedir. Sonuç, rakip güvenlik güçlerinin, petrol siyasetinin ve çözülememiş tarihin iç içe geçtiği kırılgan bir kenttir. Bu portre Kürt bakış açısından yazılmıştır; bununla birlikte Kerkük’ün diğer topluluklarının da yaşamının ve geleceğinin parçası olduğunu kabul eder.
Kürtler İçin Önemi
Kürtler için Kerkük bir petrol kentinden çok daha fazlasıdır: Hem adaletsizliğin hem umudun simgesi, haksız yere alınmış ve henüz geri kazanılmamış bir Kürt kentidir. Araplaştırma kampanyaları ve Enfal döneminin vahşetleri, Kürt varlığını bu topraklardan silmeye yönelik aynı çabanın parçaları olarak hatırlanır. Kerkük’ü barışçıl biçimde, hukuka uygun olarak ve yerinden edilmiş halkının geri dönmesiyle yeniden kazanmak, Kürt ulusal hareketinin belirleyici hedeflerinden biridir. Kent, Kürdistan’ın geleceği sorusunun tam kalbinde yer alır.
İlgili Yerler ve Konular
Çemçemal, Kerkük’ten Süleymaniye’ye giden yol üzerindeki Kürt kasabası.
Halepçe, daha geniş Enfal harekâtı ve tartışmalı bölgelerin Araplaştırılması. Erbil, Süleymaniye ve Irak Kürdistan Bölgesi.
Sık Sorulan Sorular
Kerkük nerededir?
Kerkük, Irak’ın kuzeydoğusunda, Bağdat’ın yaklaşık 250 km kuzeyinde, Zagros eteklerinin ovalarla buluştuğu yerde bulunur. Kerkük ilinin merkezidir ve Kürdistan Bölgesi’nin hak iddia ettiği tartışmalı bir bölgedir.
Kerkük bir Kürt kenti midir?
Kürtler, Kerkük’ü tarihsel olarak bir Kürt kenti olarak görür. Kürtlerden, Türkmenlerden ve Araplardan oluşan karma nüfusu, büyük ölçüde Kürtleri çıkarıp yerlerine Arapları yerleştiren onlarca yıllık Baas Araplaştırmasının sonucudur.
Kerkük’ün statüsü neden tartışmalıdır?
Kerkük büyük petrol rezervlerinin üzerinde bulunur; hem Kürdistan Bölgesi hem Bağdat kent üzerinde hak iddia eder. Anayasa’nın 140. maddesi, statüsünü çözmek için referandum vaat etmiştir; ancak bu referandum hiç yapılmamıştır.
Bugün Kerkük’ü kim denetliyor?
Kürt bağımsızlık referandumunun ardından Ekim 2017’den beri Kerkük, Irak federal hükümetinin denetimi altındadır; ancak Kürtler kent üzerindeki hak iddialarını sürdürür.