Giriş
Mithra, İranî dünyanın en eski ve en büyük tanrılarından biridir: ahdin tanrısı, ışığın ve güneşin efendisi, hakikatin ve adaletin her şeyi gören koruyucusudur. İranî halkların topraklarında binlerce yıldır tapınılan ve Farsçada Mehr olarak bilinen Mithra, insanlığın adlandırdığı en eski ilahlardan biridir; peygamber Zerdüşt’ten bile daha eskidir.
Mithra, özünde bağlayan tanrıdır. Adının kendisi ahdin bağlayıcı gücü, yeminin ve sözleşmenin kutsal kuvveti, dostu dosta ve halkı halka bağlayan güven anlamına gelir. Bu rolden gelişerek ışığın ve güneşin efendisi, her sözü gözeten ve hiç uyumayan bir hâkim hâline gelmiştir. Öylesine sevilen bir figürdür ki ona tapınma, değişmiş bir biçimde Roma lejyonlarına kadar yayılmıştır.
Mithra Kürtler için özellikle ilgi çekicidir; çünkü bir zamanlar Zagros dağlarında yurt bulan eski ışık ve güneş dini, Kürt mirasının derinlerine işlenmiştir. Sonbahar bayramı Mehrgan hâlâ Newroz’un baharına karşılık gelir. Kürt ve Ezidi geleneklerinde varlığını sürdüren, Kürt bayrağındaki Roj’a, yani güneşe duyulan saygı, tanrıların bu en eskisinin uzak hatırasını taşır.
İçindekiler
Mehrgan ve Yalda: Mithra’nın Bayramları
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Mithra Kimdir?
Farsçada Mehr veya Mihr olarak bilinen Mithra, hüküm alanları ahit ve yemin, ışık ve güneş, adalet ve hakikat olan eski bir İranî ilah, bir yazata ya da tapınılmaya değer varlıktır. Hint-İran dünyasının en eski tanrılarından biri olarak sözleşmelerin ve dostluğun koruyucusu, yeminini bozanı cezalandıran her şeyi gören hâkim ve sığırların, hasadın ve suların koruyucusudur. En eski çağlardan beri İranî dünya boyunca onurlandırılan ve İranî güneş saygısının derin kökü olan Mithra, sonbahar bayramı Mehrgan’ın arkasındaki figürdür.
Öne Çıkan Noktalar
Mithra ya da Mehr, İranî dünyanın en eski tanrılarından biridir.
Adı bağlamak anlamına gelir: ahdin, yeminin ve sözleşmenin ilahıdır.
Ayrıca ışığın ve güneşin efendisi ve hakikatin her şeyi gören hâkimidir.
Zerdüştlükte, Ahura Mazda’nın dostça yönünü ifade eden bir yazatadır.
Bayramları sonbahardaki Mehrgan ve kışın, doğumunun arifesindeki Yalda’dır.
Ona tapınma, Kürtlerin ve İranî halkların güneşe duyduğu saygının derin bir köküdür.
Kısa Bilgiler
Adı: Mithra (Avestçe); Mehr veya Mihr (Farsça); Mitra (Vedik); Mithras (Roma)
Türü: Eski İranî ilah (yazata); en eski Hint-İran tanrılarından biri
Hüküm alanları: Ahit, yeminler, sözleşmeler, dostluk, adalet, hakikat, ışık ve güneş
Adının anlamı: Bağlamak anlamındaki bir kökten; ahdin ve sözleşmenin bağlayıcılığı
Ayrıca korudukları: Sığırlar, hasat ve sular; her şeyi gören bir hâkim
Başlıca ilahisi: Avestçe ilahilerin en uzunu olan Mihr Yaşt
Zerdüştlükte: Ahura Mazda’nın dostça yönünü ifade eden bir yazata
Bayramları: Sonbaharda Mehrgan ve kışın, Mithra’nın doğumunun arifesindeki Yalda
Roma’daki biçimi: Mitraizm gizem kültünün merkezindeki Mithras
Geçtiği kaynaklar: Ahameniş döneminden beri tapınılmıştır; İranî güneş saygısının derin köküdür
Ahit Tanrısı
Mithra, her şeyden önce ahit tanrısıdır. Adı, bağlamak anlamındaki eski bir Hint-İran kökünden gelir ve bağın kendisini ifade eder: bir tarafı diğerine bağlayan yemin, sözleşme, ant içilerek yapılan anlaşma. Eski İranlılar için bu tür bağlar kutsaldı ve Mithra bunların arkasında duran ilahi güç, verilen her sözün ve sözlerin yarattığı dostluğun güvencesiydi. Mithra adına edilen yemin, kişinin edebileceği en ciddi yemindi; bunu bozmak onun öfkesini davet etmekti.
Mithra’nın hâkim niteliği, ahdin koruyucusu olarak üstlendiği bu rolden doğar. Her eylemi gören, her sözü işiten ve aldatılamayan, her şeyi gören kişidir. Sadakatini koruyanlara dost ve koruyucudur; ancak yeminini bozanın ve yalancının üzerine öfkeyle iner. Çünkü İranî anlayışta bir ahdi bozmak, dünyanın düzeninin kendisine karşı işlenen bir suçtur. Bu bakımdan, yorulmaz koruyucusu olduğu büyük Zerdüşt hakikat, düzen ve adalet ilkesi Aşa’yla bağlantılıdır.
Işığın ve Güneşin Efendisi
Mithra aynı zamanda ışığın efendisidir. En eski gelenekte her gün bir arabayla gökyüzünü geçer; güneşin önünden giderek kendisine ait bir parıltı yayar, dağların üstüne ilk o yükselir ve dünyaya bakar. Işığı her şeyi açığa çıkardığı için her şeyi gören hâkim rolüyle parlak bir varlık olarak doğası aynıdır: kendisi göğün ışığı olan tanrıdan hiçbir şey gizlenemez.
Uzun yüzyıllar boyunca Mithra, güneşin kendisiyle giderek daha yakından özdeşleştirildi; sonunda sonraki geleneklerin büyük bölümünde Mehr hem tanrı hem de güneş anlamına gelir oldu. Aşağıdaki dünyada aynı zamanda yaşam ve bolluk verendir; sığırların, hasadın ve suların koruyucusu, otlakları yeşerten ve sürüleri çoğaltan ilahi güçtür. Avestçe ilahilerin en uzunu ve en iyi korunmuşu olan Mihr Yaşt ona adanmıştır; onu kutsal dağdaki yurdundan bütün yeryüzünü dolaşan, her şeyi gözeten efendi olarak tasvir eder.
Zerdüşt Dünyasında Mithra
Peygamber Zerdüşt, tek yüce Efendi olan Ahura Mazda’ya tapınmayı öğrettiğinde eski tanrı Mithra bir kenara atılmadı, yeni inancın içine işlendi. Zerdüştlükte, Ahura Mazda’ya hizmet eden ve onun niteliklerini ifade eden, tapınılmaya değer ilahi varlıklardan biri, bir yazata oldu. Özellikle Mithra, yüce Tanrı’nın dostça ve koruyucu yönünü somutlaştırır hâle geldi. Muzaffer Verethragna, hâkim Raşnu ve itaatkâr Sraoşa dâhil diğer büyük yazatalarla birliktedir.
Mithra’ya tapınma, eski İran tarihinin bütün akışı boyunca belgelenmiştir. Ahameniş kralları ona yakarıyordu: İkinci Artakserkses’ten itibaren kraliyet yazıtları, Ahura Mazda ve tanrıça Anahita’nın yanında Mithra’nın adını da anar. Orta Asya’nın Kuşan kralları, onun parıldayan bir güneş tanrısı olarak tasvirini taşıyan sikkeler bastı. Sasani çağında ise Batı İran’daki Tak-ı Bostan’da büyük bir kaya kabartması, bir kralın tahta çıkışına tanıklık eden, ışınlar saçan, haleli Mihr figürünü gösterir. Her çağ boyunca ahit tanrısı, Mithra, Mihr ve Mehr adlarıyla varlığını sürdürdü.
Mehr’den Roma’nın Mithras’ına
Din tarihinin en dikkat çekici yolculuklarından biri, Mithra adının Roma dünyasına yayılmasıdır. Orada, Miladi dönemin ilk yüzyıllarından itibaren Mithras adlı bir tanrı etrafında bir gizem kültü ortaya çıktı. Mithraea denen yeraltı tapınaklarında tapınılan bu tanrı, özellikle imparatorluğun dört bir yanındaki askerler arasında seviliyordu. Merkezî imgesi tauroktoni, yani tanrının büyük bir boğayı öldürmesiydi. İkinci ve üçüncü yüzyıllarda bir süre Mithras kültü Roma’nın en yaygın kültlerinden biri, erken Hristiyanlığın rakibi oldu ve imparatorlarca bile onurlandırıldı; imparatorluk Hristiyan inancına döndükten sonra ise sönüp gitti.
Yine de Roma’nın Mithras’ı ile İran’ın Mithra’sı aceleyle birleştirilmemelidir. Romalıların kendileri, gizemlerinin Pers ülkesinden geldiğine inanıyordu; ancak modern araştırmalar ikisi arasındaki büyük farklılıkları vurgulamıştır. Roma kültünün merkezindeki boğa öldürme, Mithra’nın aksine sığırların koruyucusu olduğu İran geleneğinde yer almaz. Roma mitolojisinin büyük bölümü, Romalıların Pers bilgeliğinin ne olabileceğine ilişkin fikirleriyle şekillendirilmiş yeni bir yaratım gibi görünür. Roma’nın Mithras’ı, eski İranî tanrının sadık bir kopyası değil, ondan uzaklaşmış ve büyük ölçüde değişmiş bir kolu olarak anlaşılmalıdır.
Mehrgan ve Yalda: Mithra’nın Bayramları
Mithra’nın yaşadığı bütün biçimler arasında en sevileni bayramlardır. Adını doğrudan Mehr’den alan büyük Mehrgan bayramı, sonbaharda, Mehr ayının Mehr gününde, sonbahar ekinoksu dolaylarında kutlanır. Newroz’un ikizi ve karşılığıdır: Newroz baharı, Mehrgan ise sonbaharı işaret eder; bunlar yılın iki büyük denge noktası, güneşin yükselişi ve yumuşayışıdır. Toplantılar, müzik ve çoğu zaman menekşe ve mor renkli giysilerin eşlik ettiği şenlik sofralarıyla kutlanan Mehrgan, hasat için bir şükran günü; sevginin, dostluğun ve iyiliğin kötülük karşısındaki zaferinin bayramıdır.
Efsanede Mehrgan aynı zamanda büyük bir zafer günüdür; çünkü kahraman kral Feridun’un tiran Dehhak’a karşı kazandığı zaferi simgelediği söylenir. Bu öykü, Kürt geleneğinde daha çok Newroz’la ilişkilendirilir. Böylece iki bayram, yılın farklı noktalarında birbirini yansıtır ve ikisi de ışığın karanlık karşısındaki zaferini anlatır.
Mithra’nın ikinci bir bayramı, yılın karşıt dönüm noktasında kutlanır. Kış gündönümü gecesi ve en uzun gece olan Yalda, günler yeniden uzamaya başlarken yeniden doğan yenilmez güneş Mithra’nın doğumunun arifesi olarak hatırlanır. Kürt geleneğinde Sevcile denen bu gece, Zagros dağlarında ortaya çıktığı söylenen güneşin ve ışığın doğumunu kutlar. Büyük Kürt şairi Nalî, uzun Yelda gecesini şiirinde dile getirmiştir; aileler hâlâ bu gecenin karanlığı boyunca bir araya gelerek geri dönen ışığı bekler.
Mithra, Kürtler ve Güneş
Güneşe duyulan saygı, Kürt kültürünün derinlerine uzanır ve birçok kişi kökenini İranî dinin bu en eski katmanına bağlar. Kürtlerin ana yurdu Zagros toprakları, Kürtçede Roj veya Xor denen güneşin, ilahi düzenin tezahürü ve yaşam veren güç olarak onurlandırıldığı eski ışık tapınmasının yurtlarından biriydi. Kürt bayrağının merkezinde parıldayan altın güneş Roj ve yeni gün anlamındaki Newroz adının kendisi, bu eski ışığı Kürt kimliğinin kalbinde tutar.
Bu bağ, en güçlü biçimde yerli Kürt inançlarında hissedilir. Bazı araştırmacılar, Kürtlerin eski dinlerini — Tawûsê Melek’e bağlı Ezidi inancını, Yarsan yolunu ve diğerlerini — İslam’dan çok öncesine uzandığı kabul edilen eski bir gelenek olan Yezdanizm adı altında toplar. İnananların dua ederken yöneldiği güneşe gösterilen Ezidi saygısında ve bu geleneklerin güneş imgelerinde birçok kişi, Mithra’nın büyük efendisi olduğu eski ışık inancının yaşayan yankısını görür. İster doğrudan miras ister derin kültürel bellek olarak olsun, Mithra’nın güneşi hâlâ Kürt dünyasının üzerinde doğar.
Simgesellik
Mithra ilk bakışta birbirinden uzak görünen iki fikri birleştirir: ahdin bağlayıcı gücü ve güneşin ışığı. Ancak İranî anlayışta ikisi birdir. Güneş, her şeyi gören ve hiçbir şeyi gizlemeyen büyük gözdür; dolayısıyla hakikatin doğal efendisi ve her yeminin doğal tanığıdır. Mithra adına yemin etmek, önünde hiçbir yalanın duramayacağı ışığın kendisi adına yemin etmektir. Onda adalet ve parıltı, ahlaki düzen ve kozmik düzen tek bir figürde toplanır.
Ayrıca her şeyden önce güven tanrısıdır. Aşiretlerin ve antlaşmaların, dostlukların ve ittifakların dünyasında Mithra, kişinin sözünün bir anlam taşımasının, bağların onurlandırılmasının ve sadakatin korunmasının ilahi güvencesidir. Adının Farsçada sevgi ve iyilik için kullanılan sıradan sözcük olan mehr’e dönüşmesi tesadüf değildir. Tanrıların en eskisi, sonunda insan hayatını bir arada tutan bağların ve bu bağların görülüp korunduğu ışığın tanrısıdır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Mithra güneşin kendisi midir, yoksa ayrı bir tanrı mıdır? Gelenek iki yanıtı da verir. En eski metinlerde güneş ayrı bir varlıktır ve Mithra, farklı bir ışık gücü olarak onun önünden gider. Ancak zamanla ikisi birbirine yaklaşmış, sonunda Mehr hem tanrı hem de güneş anlamına gelebilmiştir. En doğrusu, Mithra’nın, ahdin efendisi olarak daha eski ve daha geniş niteliğini hiçbir zaman bütünüyle yitirmeden bir güneş ilahı olarak görülmeye başlamış, güneşle yakından bağlantılı bir ışık tanrısı olduğunu söylemektir.
Roma’nın Mithras’ı ile İran’ın Mithra’sı aynı mıydı? Tam olarak değil. Romalılar gizem kültlerinin kökenini Pers ülkesine bağlamış ve tanrının adını almış olsa da günümüz araştırmacıları aralarındaki derin farklılıkları vurgular. Roma kültünün merkezindeki boğa öldürme, Mithra’nın sığırları koruduğu İran geleneğinde yoktur; Roma mitlerinin büyük bölümü yeni icat edilmiş gibi görünür. İkisi birbirinden uzaklaşarak gelişmiş akraba kollardır, tek ve aynı değildir.
Mithra Kürt geleneğinde ne kadar doğrudan yaşar? Burada dürüst olmak gerekir. Kürtlerin ve diğer İranî halkların eski çağlarda güneşe ve ışığa saygı gösterdiği açıktır; Newroz, Mehrgan ve Yalda gibi bayramlar da bu mirası taşır. Ancak Mithra’ya tapınmadan Ezidilerin, Yarsanların veya başkalarının uygulamalarına kesintisiz bir çizgi çekmek, kanıtlanmış bir kökenden ziyade akademik tartışma ve kültürel bellek konusudur. Güvenle söylenebilecek olan, Mithra’nın yüce efendisi olduğu eski İranî ışık saygısının, Kürt kültürünün geliştiği derin mirasın bir parçası olduğudur.
İlgili Konular
Newroz: Mithra’nın sonbahardaki Mehrgan’ının büyük karşılığı olan bahar bayramı
Feridun: Dehhak’a karşı zaferi Mehrgan’la ilişkilendirilen kahraman kral
Dehhak: Yenilgisini ışık bayramlarının kutladığı tiran
Tawûsê Melek: İnançları güneşe saygı gösteren Ezidilerin Tavus Meleği
Şehnâme: Mithra’nın halklarının şekillendirdiği İranî dünyanın büyük destanı
Mehrgan: Mehr’in adını taşıyan sonbahar bayramı
Yalda: Kış gündönümünde Mithra’nın doğumunun arifesi
Sık Sorulan Sorular
Mithra kimdir?
Farsçada Mehr olarak bilinen Mithra, eski İranî ahit, yemin, ışık ve güneş tanrısıdır. İranî dünyanın en eski tanrılarından biri olarak hakikatin ve adaletin her şeyi gören koruyucusu, sözleşmelerin ve dostluğun gözeticisidir.
Mithra adı ne anlama gelir?
Bağlamak anlamındaki eski bir kökten gelir ve ahdin veya sözleşmenin kendisini ifade eder. Mithra, her yeminin ve anlaşmanın arkasındaki ilahi güçtür; bu nedenle hakikatin koruyucusu ve sözünü bozanların cezalandırıcısıdır.
Mithra bir güneş tanrısı mıdır?
Güneşle yakından bağlantılı bir ışık tanrısıdır. En eski metinlerde ayrı bir güç olarak güneşin önünden gider; ancak zamanla onunla özdeşleştirilmiş ve Farsça Mehr sözcüğü hem tanrı hem de güneş anlamına gelmiştir.
Mithra ile Roma’nın Mithras’ı arasındaki fark nedir?
Romalılar Mithra’nın adını bir gizem kültü için almıştır; ancak ikisi büyük ölçüde farklıdır. Roma’nın Mithras’ında boğa öldürme merkezîdir; Mithra’nın sığırları koruduğu İran geleneğinde ise bunun yeri yoktur. Roma kültü aynı din olmaktan çok, uzaklaşmış bir koldur.
Hangi bayramlar Mithra’yı onurlandırır?
Başlıca bayramları, Mehr’in adını taşıyan ve baharın Newroz’unun karşılığı olan sonbahar bayramı Mehrgan ile Mithra’nın doğumunun arifesi, güneşin yeniden doğuşu olarak hatırlanan kış gündönümü gecesi Yalda’dır.
Mithra’nın Kürtlerle bağlantısı nedir?
Mithra’nın büyük efendisi olduğu eski güneş ve ışık tapınması Zagros’ta yurt bulmuştu ve Kürt mirasında derinlere uzanır: Kürt bayrağındaki güneşten Newroz ve Yalda bayramlarına, Ezidi ve Yarsan geleneklerinin güneşe saygısına kadar.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Mithra - Iranica Ansiklopedisi
Mehragan - Iranica Ansiklopedisi
Mitraizm - Britannica Ansiklopedisi
Mithra, Mihr ve Zerdüşt - İnanç İmparatorlukları
Zagros’un Eski Işıkları: Kürt Tarihinde Yelda’nın Önemi - Kurdistan24