Destpêk
Mîtra yek ji xwedayên herî kevn û mezin ên cîhana îranî ye: heyîna xwedayî ya peymanê, xwediyê ronahî û rojê, parêzvanê rastî û edaletê yê ku her tiştî dibîne. Bi hezaran salan li seranserê welatên gelên îranî îbadet lê hatiye kirin û bi farisî bi navê Mehr tê naskirin. Ew di nav heyînên xwedayî yên herî kevn de ye ku mirovahiyê nav li wan kirine, heta ji pêxember Zerdeşt jî kevntir e.
Di bingehê xwe de Mîtra xwedayê ku girê dide ye. Navê wî bixwe wateya hêza girêder a peymanê dide: hêza pîroz a sond û peymanê, pêbaweriya ku heval bi heval û gel bi gel re digire. Ji vê yekê ew bû xwediyê ronahî û rojê, dadwerekî bêxew ê ku li her sozê dinêre û kesayetiyeke ewqas hezkirî ku îbadeta wî, bi teşeyeke guherî, heta leşkerên Romayê belav bû.
Ji bo kurdan Mîtra bi taybetî balkêş e, ji ber ku ola kevnar a ronahî û rojê ya ku berê li çiyayên Zagrosê cihê wê bû di mîrateya kurdî de bi kûrahî hatiye hunandin. Cejna wî ya payîzê, Mehrgan, hîn bersiva bihara Newrozê dide û rêzgirtina rojê, Roja ala kurdî, ya ku di kevneşopiya kurdî û êzidî de diherike bîra dûr a vî xwedayê herî kevnar hildigire.
Naverok
Mîtra Kî Ye?
Mîtra (bi farisî Mehr an Mihr) heyîneke xwedayî ya kevnar a îranî ye, yazata an heyîna hêjayî îbadetê, ku qadên wî peyman û sond, ronahî û roj, edalet û rastî ne. Yek ji xwedayên herî kevn ên cîhana hîndû-îranî ye: parêzvanê peyman û hevaltiyê, dadwerê ku her tiştî dibîne û kesê ku soza xwe dişkîne ceza dike û parêzvanê dewarên ga, berhevkirina berheman û avan. Ji demên herî kevn ve li seranserê cîhana îranî rêz lê hatiye girtin û koka kûr a rêzgirtina rojê ya îranî ye; ew herwiha kesayetiya li pişt cejna payîzê ya Mehrgan e.
Xalên Sereke
Mîtra, an Mehr, yek ji xwedayên herî kevnar ên cîhana îranî ye.
Navê wî wateya girêdanê dide: ew heyîna xwedayî ya peyman, sond û rêkkeftinê ye.
Ew herwiha xwediyê ronahî û rojê û dadwerê rastiyê yê ku her tiştî dibîne ye.
Di Zerdeştîtiyê de ew yazata ye ku aliyê dostane yê Ahura Mazda nîşan dide.
Cejnên wî Mehrgana payîzê û Yelda, şeva berî jidayikbûna wî ya zivistanê, ne.
Îbadeta wî koka kûr a rêzgirtina rojê ya kurdî û îranî ye.
Agahiyên Kurt
Nav: Mîtra (avestayî); Mehr an Mihr (farisî); Mitra (vedayî); Mîtras (romayî)
Cure: Heyîna xwedayî ya kevnar a îranî (yazata); yek ji xwedayên herî kevn ên hîndû-îranî
Qad: Peyman, sond, rêkkeftin, hevaltî, edalet, rastî, ronahî û roj
Wateya nav: Ji kokeke bi wateya girêdanê; girêdana peyman û rêkkeftinê
Herwiha parêzvanê: Dewarên ga, berhevkirina berheman û avan; dadwerê ku her tiştî dibîne
Sirûda sereke: Mihr Yaşt, sirûda herî dirêj a avestayî
Di Zerdeştîtiyê de: Yazata ku aliyê dostane yê Ahura Mazda nîşan dide
Cejn: Mehrgan di payîzê de û Yelda, şeva berî jidayikbûna Mîtra, di zivistanê de
Teşeya romayî: Mîtras, navenda kultê sirrî yê Mîtrayîzmê
Şahidiya kevneşopiyê: Ji dema Hexamenî ve îbadet lê tê kirin; koka kûr a rêzgirtina rojê ya îranî
Xwedayê Peymanê
Berî hemû tiştan Mîtra xwedayê peymanê ye. Navê wî ji kokeke kevnar a hîndû-îranî ya bi wateya girêdanê tê û wateya girêdanê bixwe di xwe de digire: sond, peyman û rêkkeftina bi sondê ku aliyekî bi yê din re digire. Ji bo îraniyên kevnar girêdanên bi vî rengî tiştên pîroz bûn û Mîtra hêza xwedayî ya li pişt wan bû, misogerkerê her soza dayî û hevaltiya ku soz diafirînin. Sonda bi navê Mîtra sonda herî giran bû ku mirovek dikaribû bixwe û şikandina wê gazîkirina hêrsa wî bû.
Ji vê rola parêzvanê peymanê kesayetiya Mîtra ya dadwer diherike. Ew yê ku her tiştî dibîne ye: her kiryarê dibîne û her peyvê dibihîze û nikare bê xapandin. Ji bo kesên ku soza xwe digirin heval û parêzvan e; lê bi hêrsê li ser sondşikên û derewker dadikeve, ji ber ku di nêrîna îranî de şikandina peymanê tawanek li hember rêkûpêkiya cîhanê bixwe ye. Di vê yekê de bi Aşa ve girêdayî ye, prensîba mezin a zerdeştî ya rastî, rêkûpêkî û edaletê, ku parêzvanê wê yê bêwestan e.
Xwediyê Ronahî û Rojê
Mîtra herwiha xwediyê ronahiyê ye. Di kevneşopiya herî kevn de ew her roj bi erebeyeke şer li ezman siwar dibe, li pêş rojê diçe û ronahiya xwe dibiriqîne; yê yekem e ku li ser çiyayan radibe û li cîhanê ya li jêr dinêre. Ji ber ku ronahiya wî hemû tiştan eşkere dike, rola wî ya dadwerê ku her tiştî dibîne û xwezaya wî ya heyîna ronak yek û heman in: tu tişt nikare ji xwedayê ku bixwe ronahiya ezman e bê veşartin.
Di nav sedsalên dirêj de Mîtra her ku çû zêdetir bi rojê bixwe re hat yekgirtin, heta ku di beşeke mezin a kevneşopiya paşê de Mehr hem wateya xwedê hem jî ya rojê dide. Ew di cîhana li jêr de jiyan û têrûteseliyê jî dide: parêzvanê dewarên ga, berhevkirina berheman û avan, hêza xwedayî ya ku çêran kesk dike û keriyan zêde dike. Sirûda herî dirêj û herî başparastî ya avestayî, Mihr Yaşt, ji bo wî hatiye veqetandin û wî wek xwediyê hişyar nîşan dide ku ji mala xwe ya li çiyayê pîroz li seranserê erdê diçe û tê.
Mîtra di Cîhana Zerdeştî de
Dema pêxember Zerdeşt îbadeta Ahura Mazda, Xwediyê yekane yê herî bilind, hîn kir, xwedayê kevnar Mîtra nehat avêtin; di nav baweriya nû de hat hunandin. Di Zerdeştîtiyê de ew bû yazata, yek ji heyînên xwedayî yên hêjayî îbadetê ku xizmeta Ahura Mazda dikin û taybetmendiyên wî nîşan didin. Mîtra bi taybetî aliyê dostane û parêzvan ê Xwedayê herî bilind di xwe de girt. Ew bi yazatayên din ên mezin re ye, di nav de Verethragna yê serkeftî, Raşnûyê dadwer û Sraoşa yê guhdar.
Îbadeta Mîtra li seranserê dîroka kevnar a îranî hatiye şahidkirin. Padîşahên Hexamenî gazî wî kirin: ji Erdeşîrê Duyem û pê ve nivîsên padîşahî navê Mîtra li kêleka Ahura Mazda û xwedawenda Anahîta dikin. Padîşahên Kûşan ên Asyaya Navîn pereyên metalî bi wêneya wî ya wek xwedayê rojê yê dibiriqe dan çêkirin. Di serdema Sasanî de jî, li Taqê Bostana rojavayê Îranê, neqşeke mezin a kevirî kesayetiyeke bi tîrêj û xeleka ronahiyê, Mihr, nîşan dide ku wek şahid di merasîma dayîna padîşahiyê de radiweste. Di her serdemê de xwedayê peymanê bi navên Mîtra, Mihr û Mehr berdewam ma.
Ji Mehr heta Mîtrasê Romayî
Yek ji rêwîtiyên herî balkêş ên dîroka olê belavbûna navê Mîtra bo cîhana romayî ye. Li wir ji sedsalên yekem ên piştî zayînê ve kultekî sirrî li dora xwedayekî bi navê Mîtras derket. Li perestgehên binerd, Mithraea, îbadet lê dihat kirin û bi taybetî di nav leşkerên li seranserê împaratoriyê de hezkirî bû. Wêneya wê ya navendî tauroctony bû: xwedê gayekî mezin dikuje. Di sedsalên duyem û sêyem de demekê kultê Mîtras di nav yên herî belav ên Romayê de bû, hevrikê xiristiyaniya seretayî. Heta împaratoran jî rêz lê digirtin, heta ku piştî veguherîna împaratoriyê bo baweriya xiristiyanî winda bû.
Lê divê Mîtrasê romayî û Mîtrayê îranî zû neyên tevlihevkirin. Romayî bixwe bawer dikirin ku sirrên wan ji Farisê hatine, lê lêkolîna nûjen tekez kiriye ku her du çiqas ji hev cuda ne. Kuştina ga ya ku li navenda kultê romayî ye di kevneşopiya îranî de cihê wê tune ye; li wir, berevajî wê, Mîtra parêzvanê dewarên ga ye. Gelek ji mîtolojiya romayî wek afirandineke nû xuya dike, ku bi ramanên romayî li ser wê yekê teşe girtiye ka zanîna farisî çi dikare be. Baştir e ku Mîtrasê romayî wek şaxeke dûr û pir guherî ya xwedayê kevnar ê îranî bê fêmkirin, ji dêvla kopiyeke dilsoz a wî.
Mehrgan û Yelda: Cejnên Mîtra
Ji hemû awayên ku Mîtra tê de hîn dijî, yê herî hezkirî cejn e. Cejna mezin a Mehrgan, ku rasterast bi navê Mehr hatiye binavkirin, di payîzê de ye: di roja Mehr a meha Mehr de, li dora wekhevîya şev û rojê ya payîzê. Ew cot û hevtaya Newrozê ye: Newroz biharê nîşan dide û Mehrgan payîzê, du xalên mezin ên hevsengiya salê, bilindbûn û hêdîbûna rojê. Mehrgan bi kombûn, muzîk û sofreyeke cejnê, gelek caran bi cilên binefşî û mor, tê pîrozkirin; spasdariya berhevkirina berheman û cejna evîn, hevaltî û serkeftina qenciyê li ser xerabiyê ye.
Di efsaneyê de Mehrgan herwiha roja serkeftineke mezin e, ji ber ku tê gotin serkeftina padîşahê leheng Ferîdûn li ser zalim Dehaq nîşan dide. Di kevneşopiya kurdî de ev çîrok gelek caran bi Newrozê ve tê girêdan. Bi vî awayî her du cejn di nav salê de wek neynikên hev in û her du serkeftina ronahiyê li ser tarîtiyê vedibêjin.
Cejneke duyem a Mîtra di zivirîna berevajî ya salê de ye. Yelda, şeva zivirîna rojê ya zivistanê û şeva herî dirêj, wek şeva berî jidayikbûna Mîtra, roja têkneçûyî, tê bibîranîn. Ew ji nû ve ji dayik dibe dema roj careke din dest bi dirêjbûnê dikin. Di kevneşopiya kurdî de ev şev, ku Şevçile tê gotin, jidayikbûna roj û ronahiyê pîroz dike, ku tê gotin li çiyayên Zagrosê derketine; helbestvanê mezin ê kurd Nalî li ser şeva dirêj a Yelda helbest got û malbat hîn jî di nav tarîtiya wê de kom dibin da ku li ronahiya vedigere bisekinin.
Mîtra, Kurd û Roj
Rêzgirtina rojê di çanda kurdî de kûr e û gelek kes kokên wê di vê qata herî kevnar a ola îranî de dibînin. Welatê Zagrosê, navenda welatê kurdan, yek ji cihên îbadeta kevnar a ronahiyê bû, ku tê de roj, ku bi kurdî Roj an Xor tê gotin, wek xuyabûna rêkûpêkiya xwedayî û jiyanbexş dihat bi rûmetkirin. Roja zêrîn a pêtî li navenda ala kurdî û navê Newrozê bixwe, roja nû, vê ronahiya kevnar di dilê nasnameya kurdî de diparêzin.
Têkilî di baweriyên resen ên kurdî de herî hêzdar tê hestkirin. Hin lêkolîner olên kevnar ên kurdan, baweriya êzidî ya Tawûsê Melek, rêya Yarsanî û yên din, di bin navê Yezdanîzmê de kom dikin: kevneşopiyeke kevnar ku tê bawerkirin kokên wê heta pir berî Îslamê diçin. Di rêzgirtina rojê ya êzidî de, ku bawermend di duayê de berê xwe didin wê, û di wêneyên rojê yên van kevneşopiyan de gelek kes dengvedana zindî ya baweriya kevnar a ronahiyê dibînin ku Mîtra xwediyê mezin ê wê bû. Çi wek mîrateya rasterast çi wek bîra çandî ya kûr, roja Mîtra hîn li ser cîhana kurdî radibe.
Sembolîzm
Mîtra du ramanan yek dike ku di nihêrîna yekem de ji hev pir dûr xuya dikin: hêza girêder a peymanê û ronahiya rojê. Lê di nêrîna îranî de ew yek in. Roj çavê mezin e ku her tiştî dibîne û tu tiştî venaşêre; ji ber vê yekê xwediyê xwezayî yê rastiyê û şahidê xwezayî yê her sondê ye. Sondxwarina bi navê Mîtra sondxwarina bi ronahiyê bixwe ye, ku tu derew nikare li ber wê bisekine. Di wî de edalet û biriqa, rêkûpêkiya exlaqî û ya gerdûnî, di kesayetiyeke tenê de kom dibin.
Berî her tiştî ew herwiha xwedayê pêbaweriyê ye. Di cîhaneke eşîr û peymanan, hevaltî û hevalbendiyan de, Mîtra misogerîya xwedayî ye ku peyva mirovekî wateyek heye, ku girêdan dê bi rûmet bên girtin û soz dê bê parastin. Ne tesaduf e ku navê wî bi farisî bû peyva asayî ya evîn û dilovaniyê, mehr. Di dawiyê de xwedayê herî kevnar xwedayê girêdanên ku jiyana mirovan bi hev re digirin û ronahiya ku ew girêdan bi wê tên dîtin û parastin e.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma Mîtra roj e an xwedayekî cuda ye? Kevneşopî her du bersivan dide. Di nivîsên herî kevn de roj heyîna xwe ya serbixwe ye û Mîtra li pêş wê wek hêzeke cuda ya ronahiyê siwar dibe. Lê bi demê re ew nêzî hev bûn, heta ku Mehr dikaribû hem wateya xwedê hem jî ya rojê bide. Baştir e ku bê gotin Mîtra xwedayê ronahiyê yê ji nêz ve bi rojê re girêdayî ye, ku wek xwedayê rojê hat dîtin, bê ku kesayetiya xwe ya kevntir û berfirehtir a xwediyê peymanê bi tevahî winda bike.
Ma Mîtrasê romayî heman Mîtrayê îranî bû? Ne bi rastî. Her çiqas romayî kokên kultê xwe yê sirrî li Farisê dibînin û navê xwedê deyn kirin jî, lêkolîner îro li ser cudahiyên kûr ên wan tekez dikin. Kuştina ga ya navendî ya kultê romayî di kevneşopiya îranî de tune ye; li wir Mîtra dewarên ga diparêze û gelek ji mîta romayî wek afirandineke nû xuya dike. Her du şaxên têkildar in ku pir ji hev dûr mezin bûne; ne yek û heman in.
Mîtra di kevneşopiya kurdî de çiqas rasterast berdewam dike? Li vir durustî lazim e. Zelal e ku kurd û gelên din ên îranî di demên kevnar de rêz li roj û ronahiyê digirtin û cejnên wek Newroz, Mehrgan û Yelda wê mîrateyê hildigirin. Lê şopandina rêzeke nequt ji îbadeta Mîtra heta pratîkên êzidî, Yarsanî an yên din mijara nîqaşa lêkolîneran û bîra çandî ye, ji dêvla nesebeke îspatkirî. Ya ku bi pêbaweriyê dikare bê gotin ew e ku rêzgirtina kevnar a îranî ya ronahiyê, ku Mîtra xwediyê wê yê herî bilind bû, parçeyek ji mîrateya kûr e ku çanda kurdî jê mezin bû.
Mijarên Têkildar
Newroz: cejna biharê, hevtaya mezin a Mehrgana payîzê ya Mîtra
Ferîdûn: padîşahê leheng ku serkeftina wî ya li ser Dehaq bi Mehrganê ve tê girêdan
Dehaq: zalimê ku cejnên ronahiyê têkçûna wî pîroz dikin
Tawûsê Melek: Ferişteya Tawûsê ya êzidiyan, ku baweriya wan rêz li rojê digire
Şahname: destana mezin a cîhana îranî ya ku gelên Mîtra teşe dane wê
Mehrgan: cejna payîzê ya bi navê Mehr hatiye binavkirin
Yelda: şeva zivirîna rojê ya zivistanê, şeva berî jidayikbûna Mîtra
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Mîtra kî ye?
Mîtra, ku bi farisî Mehr tê gotin, xwedayekî kevnar ê îranî yê peyman, sond, ronahî û rojê ye. Yek ji xwedayên herî kevn ên cîhana îranî ye, parêzvanê rastî û edaletê yê ku her tiştî dibîne û parêzvanê peyman û hevaltiyê.
Navê Mîtra çi wateyê dide?
Ew ji kokeke kevnar a bi wateya girêdanê tê û peyman an rêkkeftinê bixwe nîşan dide. Mîtra hêza xwedayî ya li pişt her sond û rêkkeftinê ye; ji ber vê yekê parêzvanê rastiyê û cezakerê kesên ku soza xwe dişkînin e.
Ma Mîtra xwedayê rojê ye?
Ew xwedayê ronahiyê yê ji nêz ve bi rojê re girêdayî ye. Di nivîsên herî kevn de li pêş rojê wek hêzeke cuda siwar dibe, lê bi demê re bi wê re hat yekgirtin; ji ber vê yekê peyva farisî Mehr hem wateya xwedê hem jî ya rojê dide.
Cudahiya Mîtra û Mîtrasê romayî çi ye?
Romayî navê Mîtra ji bo kultekî sirrî deyn kirin, lê her du pir ji hev cuda ne. Mîtrasê romayî li ser kuştina ga disekine, ku di kevneşopiya îranî de cihê wê tune ye; li wir Mîtra dewarên ga diparêze. Kultê romayî şaxeke dûr e, ji dêvla heman olê.
Kîjan cejn rêzê li Mîtra digirin?
Bi taybetî Mehrgan, cejna payîzê ya bi navê Mehr û hevtaya Newroza biharê, û Yelda, şeva zivirîna rojê ya zivistanê ku wek şeva berî jidayikbûna Mîtra, jidayikbûna nû ya rojê, tê bibîranîn.
Mîtra bi kurdan re çawa girêdayî ye?
Îbadeta kevnar a roj û ronahiyê, ku Mîtra xwediyê mezin ê wê bû, li Zagrosê cihê wê bû û di mîrateya kurdî de kûr e: ji roja li ser ala kurdî heta cejnên Newroz û Yelda û rêzgirtina rojê di kevneşopiyên êzidî û Yarsanî de.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mehrgan — Encyclopedia Iranica
Mîtrayîzm — Encyclopedia Britannica
Mîtra, Mihr û Zerdeşt — Empires of Faith
Ronahiyên Kevnar ên Zagrosê: Wateya Yelda di Dîroka Kurdî de — Kurdistan24