Giriş
Saoşyant, Zerdüştî kehanetin gelecekteki kurtarıcısıdır: Zamanın sonunda kötülüğün güçlerini yenmek, ölüleri diriltmek ve dünyayı sonsuza dek kusursuz, ölümsüz ve kötülükten arınmış kılacak nihai yenilenme Fraşokereti’yi gerçekleştirmek üzere ortaya çıkacak dünya kurtarıcısı.
Gelişmiş Zerdüştî tasavvurda, adı yarar getiren kişi anlamına gelen ve onurlu unvanı doğruluğu somutlaştıran kişi anlamındaki Astvat-ereta olan Saoşyant, peygamber Zerdüşt’ün mucizevi biçimde korunmuş tohumundan doğan kurtarıcılar soyunun sonuncusu ve en büyüğüdür. Ahura Mazda ile kötü ruh Ehrimen arasındaki kozmik mücadelenin doruğunda, iyiliğin zaferini tamamlamak ve bütün yaratılışı yenilemek üzere ortaya çıkacaktır.
Zerdüşt geleneğinin diğer kavramları gibi Saoşyant da İranî halkların eski ortak dinî ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. Saoşyant’ı tanımak, İranî maneviyatın büyük umut imgelerinden biriyle, dünyayı düzene kavuşturacak ve iyilik ile kötülüğün uzun mücadelesini muzaffer sonuna ulaştıracak vaat edilen kurtarıcıyla karşılaşmaktır.
İçindekiler
Gathalardan Ahir Zaman Kurtarıcısına
Üç Kurtarıcı ve Zerdüşt’ün Tohumu
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Saoşyant Kimdir?
Saoşyant, Zerdüşt inancının gelecekteki dünya kurtarıcısı, içinde bulunduğumuz çağın sonunda iyiliğin kötülüğe karşı nihai zaferini ve dünyanın yenilenmesini gerçekleştirmek üzere ortaya çıkacak kurtarıcıdır. Geleneğin en kapsamlı biçiminde özel adı veya unvanı, doğruluğu somutlaştıran kişi anlamındaki Astvat-ereta’dır; her biri sırasıyla peygamber Zerdüşt’ün mucizevi biçimde korunmuş tohumundan doğan üç kurtarıcının sonuncusu ve en büyüğüdür. Kutsal bir gölden yükselecek, kahramanların muzaffer silahını taşıyacak, ölüleri hayata döndürecek, yalanı ve Ehrimen’in şeytani yaratıklarını yenecek, dünyanın harikulade kılınması Fraşokereti’yi gerçekleştirecektir. Kavram en eski kutsal metinlerde tohum biçiminde görünür, sonraki gelenekte tam bir ahir zaman kişiliğine dönüşür. Saoşyant, Zerdüştî umudun somutlaşması, dünyayı düzene kavuşturacak ve iyiliğin zaferini tamamlayacak vaat edilen kurtarıcıdır.
Adın Anlamı
Saoşyant adı, kazanç, yarar veya kurtuluşla bağlantılı bir kökten gelen, yarar getiren kişi veya yarar getirecek kişi anlamındaki bir Avesta sözcüğünden gelir. Kişiliğin dünyaya yarar ve kurtuluş getiren temel rolünü ifade eder.
Bu anlam Saoşyant’ın kişiliğinin merkezindedir; çünkü en büyük yararı, dünyanın kurtuluşunu ve yenilenmesini, kötülüğün yenilgisini getiren odur. En eski metinlerde sözcük, yarar getirenler, iyilik için çalışan peygamberin izleyicileri ve yardımcıları için cins isim olarak daha geniş biçimde kullanılır; peygamberin kendisi de bu anlamda bir saoşyant sayılır. Ancak gelişmiş gelenekte sözcük, zamanın sonunda nihai yararı getirecek büyük kişinin, belirli bir gelecek kurtarıcısının unvanına dönüşür. Diğer ve özel unvanı Astvat-ereta, doğruluğu somutlaştıran kişi veya varoluşu doğru kılan kişi demektir; hakikat ve doğru düzen sözcüğü aşayı içerir. Bu unvan, hakikati somutlaştırıp yerleştirerek dünyayı doğru kılacak kişi rolünü ifade eder. Böylece adlarının anlamları öz niteliğini kapsar: Yarar ve kurtuluş getiren kişi, doğruluğu somutlaştırıp yerleştiren kişi. Adlar birlikte Saoşyant’ı nihai iyiliğin getiricisi ve hakikatin kurucusu, dünyanın yenilenmesini gerçekleştirecek kurtarıcı olarak açığa çıkarır.
Öne Çıkan Noktalar
Saoşyant, Zerdüştî kehanetin gelecekteki dünya kurtarıcısıdır.
Adı yarar getiren kişi, Astvat-ereta unvanı ise doğruluğu somutlaştıran kişi demektir.
Dünyanın nihai yenilenmesi Fraşokereti’yi gerçekleştirecektir.
Geleneğin en kapsamlı biçiminde Zerdüşt’ün korunmuş tohumundan doğan üç kurtarıcı vardır.
Her biri tohumu barındıran kutsal bir gölde yıkanan bir bakireden doğar.
Saoşyant ölüleri diriltecek, kötülüğün güçlerini sonsuza dek yenecektir.
Kısa Bilgiler
Adı: Saoşyant (yarar getiren kişi)
Unvanı: Astvat-ereta (doğruluğu somutlaştıran kişi)
Rolü: Gelecekteki dünya kurtarıcısı; nihai yenilenmeyi getiren
Sayısı: Geleneğin en kapsamlı biçiminde art arda üç kurtarıcı
Soyu: Zerdüşt’ün korunmuş tohumundan doğar
Doğumu: Kutsal bir gölde yıkanan bir bakireden
Gölü: Tohumun koruyucu ruhlar tarafından saklandığı Kansaoya
Gerçekleştirdiği: Yenilenme Fraşokereti; ölülerin diriltilmesi
Yendiği: Yalan (Druj) ve Ehrimen’in yaratıkları
Mirası: Ortak İranî dinî ve mitolojik gelenek
Gathalardan Ahir Zaman Kurtarıcısına
Saoşyant kavramının kökleri, peygamber Zerdüşt’ün kendisine atfedilen ilahiler olan en eski Zerdüştî kutsal metinlerde, Gathalardadır; sonraki geleneğin tam ahir zaman kişiliğine dönüşmeden önce orada erken bir biçimde görünür.
Gathalarda Saoşyant’a dönüşen sözcük, iyilik ve dünyanın gelecek yenilenmesi için çalışan yardımcılar ve izleyiciler, yarar getirenler için cins isim olarak kullanılır; peygamberin kendisi de bunlardan biri, gelecek dönüşüm için çalışan bir yarar getirici sayılır. En eski öğretide insanlığı iyiliğin nihai zaferine götürmek için gelecek bir kişiye yönelik umut ve beklenti vardır; Gathaların yorumlanması güç bir dizesinde, kurtuluş yollarını öğretecek iyiden daha iyi biri olarak beklenen bir insandır bu. Sonraki gelenek, en eski kutsal metinlerdeki bu tohumdan Saoşyant’ın belirli bir gelecek kurtarıcısı olarak tam kişiliğini geliştirdi; ardından sayıyı birden üç kurtarıcıya çıkararak doğumlarının ve işlerinin zengin ahir zaman mitini ayrıntılandırdı. Gathalardaki yarar getirici umudundan üç kurtarıcıya ilişkin ayrıntılı sonraki tasavvura bu gelişim, kavramın tarihidir. Bu gelişimi kabul etmek dürüst yaklaşımdır; çünkü üç kurtarıcı ve doğumlarının mucizesiyle bütünüyle ayrıntılandırılmış kişilik, en eski öğretide mevcut umut tohumu üzerine kurularak büyük ölçüde sonraki geleneğe aittir. Gathalardan ahir zaman kurtarıcısına uzanan süreçte Saoşyant kavramı, erken bir umuttan Zerdüştî eskatolojinin merkezî imgelerinden birine, nihai yararı getirip dünyayı yenileyecek vaat edilen kişiye dönüşmüştür.
Üç Kurtarıcı ve Zerdüşt’ün Tohumu
Geleneğin en kapsamlı gelişiminde üç kurtarıcı vardır; dünya tarihinin son üç bin yıllık döneminin her birinde biri doğar, her biri kurtuluş işini daha ileri taşır ve hepsi peygamber Zerdüşt’ün mucizevi biçimde korunmuş tohumundan doğar.
Gelenekte üç kurtarıcı Uşedar, Uşedarmah ve nihayet Saoşyant’ın kendisi, sonuncusu ve en büyüğü Astvat-ereta’dır. Adları bir ilerleme ifade eder: İlki doğruluğu büyütmekle, ikincisi bağlılığı büyütmekle, üçüncüsü doğruluğun kendisini somutlaştırmakla bağlantılıdır. Ayrıntılandırılmış mite göre peygamber Zerdüşt’ün tohumu mucizevi biçimde korunmuş, kutsal bir gölde çok sayıda koruyucu ruh, erdemlilerin fravaşileri tarafından gözetilmiştir. Son üç çağın her birinde gölde yıkanan bir bakire, korunmuş tohumla gebe kalacak ve kurtarıcılardan birini doğuracaktır. Böylece üç kurtarıcının hepsi Zerdüşt’ün oğullarıdır; peygamberin zamanından çok sonra korunmuş tohumundan doğar, her biri kurtuluş işini ilerletmek üzere belirlenmiş çağda ortaya çıkar. Peygamberin soyundan gelen ve kutsal gölden doğan üç kurtarıcı tasavvuru, peygamberlik görevinin çağlar boyunca sürekliliğini ve son kurtarıcıda doruğa ulaşmasını ifade eden Zerdüştî eskatolojinin en çarpıcı unsurlarından biridir. Üç kurtarıcı ve Zerdüşt’ün tohumu, Saoşyant’ın gelişmiş geleneğinin merkezindedir; dünyanın nihai yenilenmesinde kurtuluş işini tamamına ulaştıracak peygamber soylu kurtarıcılar zinciridir.
Doğumunun Mucizesi
Geleneğin en çarpıcı imgelerinden biri Saoşyant’ın doğumunun mucizesidir; kutsal gölde yıkanırken Zerdüşt’ün korunmuş tohumuyla gebe kalan bir bakireden doğar.
Ayrıntılandırılmış gelenekte peygamberin tohumu, kutsal göl Kansaoya’nın sularında korunur; erdemlilerin koruyucu ruhları fravaşiler tarafından çağlar boyunca gözetilir. Her kurtarıcı için belirlenen zaman yaklaşınca genç bir kız gölde yıkanır, korunmuş tohumla gebe kalır ve zamanı gelince kurtarıcıyı doğurur. Son Saoşyant Astvat-ereta’nın annesi, gelenekte her şeyi fetheden veya muzaffer yardımcı diye anılan kutsal bir genç kız olarak adlandırılır. Böyle doğan kurtarıcının, oğlu olduğu peygamber gibi başından beri ilahi hakikatlere ilişkin doğuştan bilgi ve kavrayışa sahip, harikulade işaretlerle dünyaya geldiği söylenir. Bakirenin peygamberin mucizevi biçimde korunmuş tohumuyla gebe kalıp kurtarıcıyı doğurması olan doğum mucizesi, inancın en dikkat çekici imgelerinden biridir; kurtarıcının mucizevi ve ilahi olarak belirlenmiş niteliğini, peygamberden gelişini ifade eder. Harikulade doğum motifi Saoşyant’ı özel ve mucizevi kökenli bir kişilik, dünyanın yenilenmesini gerçekleştirmek için ilahi takdirle doğan kurtarıcı olarak işaretler. Böylece doğumunun mucizesi Saoşyant geleneğinin çarpıcı ve önemli bir unsurudur; vaat edilen kurtarıcının dünyaya mucizevi gelişidir.
Dünyanın Nihai Yenilenmesi
Saoşyant’ın büyük işi, kötülüğün tamamen yenildiği ve yaratılışın sonsuza dek kusursuzluğa kavuşturulduğu kozmik mücadelenin doruğu, dünyanın nihai yenilenmesi veya harikulade kılınması Fraşokereti’yi gerçekleştirmektir.
Gelenekte Saoşyant, iyilik ve kötülük arasındaki uzun mücadelenin doruğunda ortaya çıkacak, kutsal gölden yükselip eskilerin kahramanlarının taşıdığı muzaffer silahı taşıyacaktır. Ölüleri hayata döndürecek, nihai yargı ve yenilenme için ruhları bedenleriyle yeniden birleştirecektir. Yoldaşları ve kutsal güçler ona yardım edecektir; zafer silahı olan ölümsüz Verethragna ve iyi yaratılışın parlak ilahi varlıkları da bunlar arasındadır. Yalanı, Druj’u ve Ehrimen’in şeytani yaratıklarını yenecektir. Ardından nihai arınma gelir; geleneğe göre erimiş metal seli yeryüzünü kaplar, bütün insanlık içinden geçer; erdemlilere ılık süt gibi acısız gelir ve herkesi arındırır. Bundan sonra kötülük sonsuza dek yok edilir, dünya kusursuz, ölümsüz ve ölmez kılınır; yenilenmiş yaratılış Ahura Mazda’nın huzurunda sonsuz bir varoluş yaşar. Fraşokereti’nin gerçekleştirilmesi, Saoşyant’ın büyük işi ve öneminin doruğudur; iyilik ve kötülüğün uzun dramını bitirip yaratılışı yapılma amacı olan kusursuzluğa döndürerek gerçekleştirdiği nihai yenilenmedir. Böylece dünyanın nihai yenilenmesi Saoşyant’ın rolünün doruğudur; iyiliğin zaferini tamamlayıp dünyayı sonsuza dek harikulade kılan kurtarıcıdır.
Simgesellik ve Anlam
Saoşyant her şeyden önce umut ve iyiliğin kesin zaferi temasını, iyilik ile kötülük arasındaki uzun mücadelenin iyiliğin tam zaferi ve dünyanın yenilenmesiyle biteceğine ilişkin Zerdüştî tasavvurun özündeki inancı temsil eder. Vaat edilen kurtarıcı olarak nihai kurtuluşun kesin umudunu temsil eder.
Saoşyant, kurtuluşun yenilenme ve yeniden onarma olduğu düşüncesini de temsil eder; çünkü işi yalnızca kurtarmak değil, dünyayı harikulade kılmak, yaratılışı yapılma amacı olan kusursuzluğa döndürmek, kötülüğü tamamen ve sonsuza dek yenmektir. Bunda her şeyin nihai ve olumlu dönüşümüne ilişkin Zerdüştî tasavvuru temsil eder. Korunmuş tohumdan doğan peygamber oğlu olarak peygamberlik görevinin sürekliliğini ve doruğa ulaşmasını, Zerdüşt’ün işinin soyundan gelen kurtarıcı tarafından tamamlanmasını temsil eder. Bütün bunlarla Saoşyant, Zerdüştî eskatolojinin en önemli kişilikleri arasındadır; umudu, iyiliğin kesin zaferini, yenilenme olarak kurtuluşu ve peygamberlik görevinin doruğa ulaşmasını temsil eder. Zamanın sonunun vaat edilen kurtarıcısı, ölüleri diriltecek, kötülüğü yenecek ve dünyayı sonsuza dek kusursuz kılacak yarar getirici ve doğruluğun somutlaşmasıdır; İranî dünyanın dinî mirasındaki büyük umut imgelerinden biridir ve nitekim gelecek bir kurtarıcı düşüncelerinin daha geniş tarihini etkilemiştir.
Saoşyant ve Kürtler
Zerdüşt geleneğinin diğer kavramları gibi Saoşyant da İranî halkların eski ortak dinî ve mitolojik mirasına, İranî bir halk olan Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. Gelecek kurtarıcı ve nihai yenilenme tasavvuru, bütün bölgenin manevi mirasının parçasıdır.
Kürtler açısından kozmik mücadeleye ve muzaffer sonuna ilişkin Zerdüştî tasavvur dâhil kadim İranî dinî miras, kültürel ve manevi dünyalarının derin arka planının parçasıdır. Saoşyant’ın temsil ettiği iyiliğin nihai zaferi ve dünyanın yenilenmesi umudu, kalıcı güce sahip bir tasavvur, İranî dünya boyunca paylaşılan geniş manevi mirasın parçası, gelecek bir kurtarıcıya ilişkin dinî düşüncelerin daha geniş tarihini etkilemiş bir tasavvurdur. Saoşyant’ı yalnızca Kürtlere özgü bir kişilikten ziyade bu ortak İranî ve Zerdüştî mirasın parçası olarak anlamak dürüst ve doğru yaklaşımdır; İranî halkların eski ortak dinî geleneğine aittir. Bu dünyada kadim kökleri olan İranî bir halk olarak Kürtler, Saoşyant kişiliğinin de parçası olduğu bu mirası İranî geleneğin diğer mirasçılarıyla birlikte paylaşır. Dolayısıyla Saoşyant’ı sunarken Kürtlerin İranî bir halk olarak mirasçısı olduğu eski ortak İranî mirasın bir kişiliğini, bölgenin geleneklerinin altında yatan dinî tasavvurdaki büyük umut imgelerinden birini sunuyoruz.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Saoşyant en eski kutsal metinlerde mi vardır, yoksa sonraki bir gelişim midir? Bir bakıma ikisidir de. Sözcük ve kavramın tohumu en eski kutsal metinlerde, yarar getirenler için kullanıldığı ve gelecek bir kişiye yönelik umudun ifade edildiği Gathalarda mevcuttur; peygamber Zerdüşt’ün kendisi de yarar getirici sayılır. Ancak üç kurtarıcı, korunmuş tohum ve ayrıntılı ahir zaman mitiyle bütünüyle gelişmiş kişilik, peygamberden sonraki yüzyılların metinlerinde ayrıntılandırılarak büyük ölçüde sonraki geleneğe aittir. Gathalarda mevcut erken umut ile kurtarıcı mitinin sonraki zengin ayrıntılandırılmasını ayırarak bu gelişimi kabul etmek dürüst yaklaşımdır.
Zerdüştî kurtarıcı diğer dinleri etkiledi mi, yoksa onlardan mı ödünç aldı? Araştırmacılar uzun zamandır Zerdüştî Saoşyant ile diğer dinî geleneklerin kurtarıcı ve Mesih kişilikleri arasındaki benzerliklere dikkat çekmiştir; etkinin yönü üzerine çokça tartışılmıştır. Bazıları Zerdüştî gelecek kurtarıcı, diriliş ve nihai yargı tasavvurunun diğer inançların eskatolojisini etkilediğini savunur; başkaları Zerdüştî mitin sonraki ayrıntılandırılmasında ters yönde etkiyi öne sürmüş, bazı modern Zerdüştîler de meseleyi kendileri tartışmıştır. Dürüst tutum, gerçek benzerlikler ve karmaşık bir düşünce tarihi olduğunu, sonraki karşılıklı etkiler ne olursa olsun Zerdüştî Saoşyant kavramının en eski kutsal metinlerde ifade edilen umutta kendine ait derin kökleri bulunduğunu kabul etmektir. Mesele kesinleşmiş bir sonuçtan ziyade bilimsel tartışma konusudur.
Saoşyant özellikle Kürt bir kişilik midir? Hayır; Zerdüşt geleneğinin diğer kavramları gibi yalnızca Kürtlere özgü bir kişilik olmaktan ziyade kadim ortak İranî dinî mirasa, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. İranî bir halk olarak Kürtler, Saoşyant’ın da parçası olduğu bu geniş ve kadim mirası komşularıyla birlikte paylaşır.
İlgili Konular
Fraşokereti: Saoşyant’ın gerçekleştirdiği nihai yenilenme
Zerdüşt: Kurtarıcıların tohumundan doğduğu peygamber
Ahura Mazda: Saoşyant’ın zaferini paylaştığı Bilge Rab
Ehrimen: Yenilenmede yenilen kötü ruh
Verethragna: Saoşyant’ın silahı olarak taşınan zafer
Aşi: Kurtarıcılara güç veren ödül yazatası
Ameşa Spentalar: Yenilenmeye yardım eden kutsal ölümsüzler
Çinvat Köprüsü: Nihai yenilenmeden önce ruhların yargısı
Sık Sorulan Sorular
Zerdüştlükte Saoşyant kimdir?
Saoşyant, Zerdüşt inancının gelecekteki dünya kurtarıcısı, içinde bulunduğumuz çağın sonunda iyiliğin kötülüğe karşı nihai zaferini ve dünyanın yenilenmesini gerçekleştirmek üzere ortaya çıkacak kurtarıcıdır. Adı yarar getiren kişi, Astvat-ereta unvanı doğruluğu somutlaştıran kişi demektir. Geleneğin en kapsamlı biçiminde peygamber Zerdüşt’ün korunmuş tohumundan doğan üç kurtarıcının sonuncusu ve en büyüğüdür; ölüleri diriltip Fraşokereti’yi gerçekleştirecektir.
Saoşyant adı ne anlama gelir?
Saoşyant adı, yarar veya kurtuluşla bağlantılı bir kökten gelen, yarar getiren kişi anlamındaki bir Avesta sözcüğünden gelir. En eski metinlerde peygamber Zerdüşt’ün kendisi dâhil yarar getirenler için daha geniş biçimde kullanılır; gelişmiş gelenekte belirli gelecek kurtarıcısının unvanına dönüşür. Diğer unvanı Astvat-ereta, doğruluğu somutlaştıran kişi demektir; hakikat ve doğru düzen sözcüğü aşayı içerir.
Kaç Saoşyant vardır?
Geleneğin en kapsamlı gelişiminde üç kurtarıcı vardır; dünya tarihinin son üç bin yıllık döneminin her birinde biri doğar, her biri kurtuluş işini ilerletir. Bunlar Uşedar, Uşedarmah ve nihayet Saoşyant’ın kendisi, sonuncusu ve en büyüğü Astvat-ereta’dır. Üçü de peygamber Zerdüşt’ün mucizevi biçimde korunmuş tohumundan doğar. Her birinin annesi, tohumu barındıran kutsal bir gölde yıkanırken bu tohumla gebe kalan bir bakiredir.
Saoşyant nasıl doğar?
Ayrıntılandırılmış gelenekte peygamber Zerdüşt’ün tohumu kutsal bir göl olan Kansaoya’nın sularında mucizevi biçimde korunur; erdemlilerin koruyucu ruhları fravaşiler tarafından çağlar boyunca gözetilir. Belirlenen zaman yaklaşınca bir bakire gölde yıkanır, korunmuş tohumla gebe kalır ve kurtarıcıyı doğurur. Kurtarıcı, peygamberin oğlu olarak mucizevi ve ilahi olarak belirlenmiş kökenini işaretleyen harikulade belirtiler ve ilahi hakikatlere ilişkin doğuştan bilgiyle doğar.
Saoşyant ne yapacaktır?
Saoşyant, dünyanın nihai yenilenmesi Fraşokereti’yi gerçekleştirmek üzere iyilik ve kötülük arasındaki mücadelenin doruğunda ortaya çıkacaktır. Ölüleri diriltecek, ruhları bedenleriyle yeniden birleştirecek; kutsal güçlerle birlikte yalanı ve Ehrimen’in şeytani yaratıklarını yenecektir. Erimiş metalin yeryüzünü kapladığı nihai bir arınmanın ardından kötülük sonsuza dek yok edilir; dünya Ahura Mazda’nın huzurunda kusursuz, ölümsüz ve ölmez kılınır.
Saoşyant Kürt bir kişilik midir?
Saoşyant, yalnızca Kürtlere özgü bir kişilik olmaktan ziyade kadim ortak Zerdüştî ve İranî dinî mirasa, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. Bu dünyada kadim kökleri olan İranî bir halk olarak Kürtler, Saoşyant’ın da parçası olduğu bu mirası komşularıyla birlikte paylaşır. Temsil ettiği gelecek kurtarıcı ve nihai yenilenme umudu, bölge boyunca ve daha ötesinde geniş yankılar bulmuştur.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Astvat-ereta — Encyclopaedia Iranica
Fraşokereti — Encyclopaedia Iranica
Kurdish-History.com: Fraşokereti