پێشەکی
ساوشیانت ڕزگارکەری داهاتووە لە پێشبینییە زەردەشتییەکاندا؛ ڕزگارکەری جیهان کە لە کۆتایی زەماندا هەڵدەستێت تا هێزەکانی خراپە تێک بشکێنێت، مردووان زیندوو بکاتەوە و فراشۆکەرێتی بە ئەنجام بگەیەنێت؛ ئەو نوێکردنەوە کۆتاییەی جیهان هەتاهەتایە دەکات بە جیهانێکی تەواو، نەمر و بێ خراپە.
لە وێنا پەرەسەندووە زەردەشتییەکەدا، ساوشیانت، کە ناوەکەی واتای ئەو کەسەیە کە سوود دەگەیەنێت و نازناوە شکۆدارەکەی ئەستڤەت ئەرێتەیە، واتە ئەوەی ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات، دواهەمین و مەزنترین ڕزگارکەرە لە زنجیرەیەک ڕزگارکەردا کە لە تۆوی بە شێوەی پەرجوویی پارێزراوی پێغەمبەر زەردەشت لەدایک دەبن. ئەو لە لووتکەی ملمڵانێ گەردوونییەکەی نێوان ئەهورامەزدا و ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، هەڵدەستێت تا سەرکەوتنی چاکە تەواو بکات و هەموو جیهانی ئافرێنراو نوێ بکاتەوە.
وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، ساوشیانت سەر بە میراتی ئایینی و ئەفسانەیی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. ناسینی ساوشیانت ئاشنابوونە بە یەکێک لە وێنا مەزنەکانی هیوا لە ڕۆحانیەتی گەلە ئێرانییەکاندا؛ ئەو ڕزگارکەرە بەڵێندراوەی جیهان چاک دەکاتەوە و ملمڵانێ درێژەکەی چاکە و خراپە بە سەرکەوتن کۆتایی پێ دەهێنێت.
ناوەڕۆک
لە گاتاکانەوە بۆ ڕزگارکەری کۆتایی زەمان
ساوشیانت کێیە؟
ساوشیانت لە باوەڕی زەردەشتیدا ڕزگارکەری داهاتووی جیهانە؛ ئەو ڕزگارکەرەی لە کۆتایی سەردەمی ئێستادا هەڵدەستێت تا سەرکەوتنی کۆتایی چاکە بەسەر خراپەدا و نوێکردنەوەی جیهان بە ئەنجام بگەیەنێت. لە تەواوترین شێوەی نەریتەکەدا، ناوی تایبەت یان نازناوەکەی ئەستڤەت ئەرێتەیە، واتە ئەوەی ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات، و دواهەمین و مەزنترینە لە سێ ڕزگارکەری پێغەمبەر زەردەشت کە یەک لەدوای یەک لە تۆوە بە شێوەی پەرجوویی پارێزراوەکەی لەدایک دەبن. ئەو لە دەریاچەیەکی پیرۆزەوە هەڵدەستێت، چەکی سەرکەوتووی پاڵەوانان هەڵدەگرێت، مردووان زیندوو دەکاتەوە، درۆ و ئافرێنراوە دێوئاساکانی ئەهریمەن تێک دەشکێنێت و فراشۆکەرێتی بە ئەنجام دەگەیەنێت، واتە سەرسوڕهێنەرکردنی جیهان. چەمکەکە بە شێوەی تۆوێکی سەرەتایی لە کۆنترین دەقە پیرۆزەکاندا دەردەکەوێت و لە نەریتی دواتردا دەبێتە کەسایەتییەکی تەواوی کۆتایی زەمان. ساوشیانت بەرجەستەکەری هیوای زەردەشتییە؛ ئەو ڕزگارکەرە بەڵێندراوەی جیهان چاک دەکاتەوە و سەرکەوتنی چاکە تەواو دەکات.
واتای ناوەکە
ناوی ساوشیانت لە وشەیەکی ئەڤێستاییەوە هاتووە کە واتای ئەو کەسەیە کە سوود دەگەیەنێت، یان ئەو کەسەی کە سوود دەگەیەنێت لە داهاتوودا؛ ڕەگێک کە پەیوەندی بە قازانج، سوود یان ڕزگارییەوە هەیە. ناوەکە ڕۆڵی بنەڕەتی ئەم کەسایەتییە دەردەخات، وەک هێنەری سوود و ڕزگاری بۆ جیهان.
ئەم واتایە لە ناوەندی کەسایەتیی ساوشیانتدایە، چونکە ئەوە کە سوودی کۆتایی دەگەیەنێت: ڕزگارکردن و نوێکردنەوەی جیهان و تێکشکاندنی خراپە. لە کۆنترین دەقەکاندا وشەکە بە واتایەکی فراوانتر، وەک ناوێکی گشتی، بۆ ئەوانە بەکاردێت کە سوود دەگەیەنن؛ شوێنکەوتوو و یارمەتیدەرەکانی پێغەمبەر کە بۆ چاکە کار دەکەن. خودی پێغەمبەریش بەم واتایە ساوشیانتێک بە ئەژمار دێت. بەڵام لە نەریتە پەرەسەندووەکەدا، وشەکە دەبێتە نازناوی ڕزگارکەرە تایبەتەکەی داهاتوو؛ ئەو مەزنەی لە کۆتایی زەماندا سوودی کۆتایی دەگەیەنێت. نازناوە تایبەتەکەی دیکەی، ئەستڤەت ئەرێتە، واتای ئەوەیە کە ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات، یان ئەوەی بوون ڕاستودروست دەکات، و وشەی ئاشا، واتە ڕاستی و ڕێکخستنی دروست، لەخۆ دەگرێت. ئەم نازناوە ڕۆڵی دەردەخات وەک ئەوەی جیهان ڕاستودروست دەکات و ڕاستی بەرجەستە و چەسپێنراو دەکات. کەواتە واتای ناوەکانی سروشتی بنەڕەتییەکەی دەردەخەن: ئەوەی سوود و ڕزگاری دەگەیەنێت و ئەوەی ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات و دەیچەسپێنێت. ناوەکان پێکەوە ساوشیانت وەک هێنەری چاکەی کۆتایی و چەسپێنەری ڕاستی دەناسێنن؛ ئەو ڕزگارکەرەی نوێکردنەوەی جیهان بە ئەنجام دەگەیەنێت.
خاڵە سەرەکییەکان
ساوشیانت ڕزگارکەری داهاتووی جیهانە لە پێشبینییە زەردەشتییەکاندا.
ناوەکەی واتای ئەوەیە کە سوود دەگەیەنێت؛ نازناوەکەی، ئەستڤەت ئەرێتە، واتای ئەوەیە کە ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات.
ئەو فراشۆکەرێتی، واتە نوێکردنەوەی کۆتایی جیهان، بە ئەنجام دەگەیەنێت.
لە تەواوترین شێوەی نەریتەکەدا سێ ڕزگارکەر هەن کە لە تۆوە پارێزراوەکەی زەردەشت لەدایک دەبن.
هەریەکیان لە کچێکی باکرە لەدایک دەبێت کە لە دەریاچەیەکی پیرۆزدا خۆی دەشوات، ئەو دەریاچەیەی تۆوەکەی تێدایە.
ساوشیانت مردووان زیندوو دەکاتەوە و هێزەکانی خراپە هەتاهەتایە تێک دەشکێنێت.
زانیارییە خێراکان
ناو: ساوشیانت؛ ئەوەی سوود دەگەیەنێت
نازناو: ئەستڤەت ئەرێتە؛ ئەوەی ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات
ڕۆڵ: ڕزگارکەری داهاتووی جیهان؛ هێنەری نوێکردنەوەی کۆتایی
ژمارە: لە تەواوترین شێوەی نەریتەکەدا، سێ ڕزگارکەر یەک لەدوای یەک
ڕەچەڵەک: لەدایکبوو لە تۆوە پارێزراوەکەی زەردەشت
لەدایکبوون: لە کچێکی باکرە کە لە دەریاچەیەکی پیرۆزدا خۆی دەشوات
دەریاچە: کانساۆیا، کە ڕۆحە پاسەوانەکان تۆوەکەی تێدا دەپارێزن
بە ئەنجام دەگەیەنێت: فراشۆکەرێتی، نوێکردنەوە؛ زیندووکردنەوەی مردووان
تێک دەشکێنێت: درۆ، دروج، و ئافرێنراوەکانی ئەهریمەن
میرات: نەریتی ئایینی و ئەفسانەیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
لە گاتاکانەوە بۆ ڕزگارکەری کۆتایی زەمان
چەمکی ساوشیانت ڕەگی لە کۆنترین دەقە پیرۆزە زەردەشتییەکاندا هەیە؛ لە گاتاکان، ئەو سروودانەی بە خودی پێغەمبەر زەردەشت دەدرێنە پاڵ، کە چەمکەکە تێیاندا بە شێوەیەکی سەرەتایی دەردەکەوێت پێش ئەوەی لە نەریتی دواتردا پەرە بسێنێت و ببێتە کەسایەتییەکی تەواوی کۆتایی زەمان.
لە گاتاکاندا ئەو وشەیەی دواتر دەبێتە ساوشیانت، وەک ناوێکی گشتی بۆ ئەوانە بەکاردێت کە سوود دەگەیەنن؛ ئەو یارمەتیدەر و شوێنکەوتووانەی بۆ چاکە و بۆ نوێکردنەوەی داهاتووی جیهان کار دەکەن. پێغەمبەر خۆیشی لەنێو ئەمانەدا بە ئەژمار دێت؛ سوودگەیەنەرێک کە بۆ ئەو گۆڕانەی داهاتوو کار دەکات. لە کۆنترین فێرکردنەکەدا هیوا و چاوەڕوانیی ئەوە هەیە کە کەسێک بێت و مرۆڤایەتی بەرەو سەرکەوتنی کۆتایی چاکە ببات؛ پیاوێک کە لە دێڕێکی دژوار و تێگەیشتن لێی ئاسان نەبووی گاتاکاندا چاوەڕێی دەکرێت، وەک کەسێک کە لە چاکە باشترە و ڕێگاکانی ڕزگاری فێر دەکات. لەم تۆوە سەرەتاییەی کۆنترین دەقە پیرۆزەکانەوە، نەریتی دواتر کەسایەتیی تەواوی ساوشیانتی وەک ڕزگارکەری تایبەتی داهاتوو پەرە پێ دا؛ پاشان ژمارەکەی لە یەکەوە کردە سێ ڕزگارکەر و ئەفسانە دەوڵەمەندەکەی لەدایکبوون و کارەکانیان لە کۆتایی زەماندا فراوان کرد. ئەم پەرەسەندنە، لە هیوای گاتایی بۆ سوودگەیەنەرێکەوە بۆ وێنا وردەکەی دواتری سێ ڕزگارکەرەکە، مێژووی چەمکەکەیە. داننان بەم پەرەسەندنە ڕاستگۆییە، چونکە کەسایەتییەکە بە شێوە تەواو پەرەپێدراوەکەی، لەگەڵ سێ ڕزگارکەر و پەرجووی لەدایکبوونیان، بە زۆری سەر بە نەریتی دواترە و لەسەر تۆوی ئەو هیوایە بنیات نراوە کە لە کۆنترین فێرکردنەکەدا هەیە. لە گاتاکانەوە تا ڕزگارکەری کۆتایی زەمان، چەمکی ساوشیانت لە هیوایەکی سەرەتاییەوە پەرەی سەند و بوو بە یەکێک لە وێنا ناوەندییەکانی باوەڕی زەردەشتی بە کۆتایی زەمان؛ ئەو کەسە بەڵێندراوەی سوودی کۆتایی دەگەیەنێت و جیهان نوێ دەکاتەوە.
سێ ڕزگارکەرەکە و تۆوی زەردەشت
لە تەواوترین شێوەی پەرەسەندنی نەریتەکەدا، سێ ڕزگارکەر هەن؛ یەکێکیان لە هەریەک لە دوا سێ ماوە هەزارساڵییەکەی مێژووی جیهاندا لەدایک دەبێت و هەریەکیان کاری ڕزگاری پێشتر دەبات. هەموویان لە تۆوی بە شێوەی پەرجوویی پارێزراوی پێغەمبەر زەردەشت لەدایک دەبن.
بەپێی نەریتەکە، سێ ڕزگارکەرەکە ئۆشێدەر، ئۆشێدەرماه و لە کۆتاییدا خودی ساوشیانتن، ئەستڤەت ئەرێتە، دواهەمین و مەزنترینیان. ناوەکانیان پێشکەوتنێک دەردەخەن: یەکەمیان پەیوەستە بە گەشەکردنی ڕاستودروستی، دووەمیان بە گەشەکردنی دڵسۆزی و خواپەرستی، و سێیەمیان بە بەرجەستەکردنی خودی ڕاستودروستی. بەپێی ئەفسانە فراوانکراوەکە، تۆوی پێغەمبەر زەردەشت بە شێوەیەکی پەرجوویی پارێزرا و ژمارەیەکی زۆری ڕۆحە پاسەوانەکان، فرەڤەشییەکانی ڕاستودروستان، لە دەریاچەیەکی پیرۆزدا پاسەوانییان لێ دەکرد. لە هەریەک لە دوا سێ سەردەمەکەدا، کچێکی باکرە کە لە دەریاچەکەدا خۆی دەشوات، بە تۆوە پارێزراوەکە دووگیان دەبێت و یەکێک لە ڕزگارکەرەکان لەدایک دەبێت. بەمە هەرسێ ڕزگارکەرەکە کوڕی زەردەشتن؛ ماوەیەکی زۆر دوای سەردەمی پێغەمبەر لە تۆوە پارێزراوەکەی لەدایک دەبن و هەریەکیان لە سەردەمی دیاریکراودا دەردەکەوێت تا کاری ڕزگاری پێشتر ببات. ئەم وێنایەی سێ ڕزگارکەرەکە کە ڕەچەڵەکیان لە پێغەمبەرەوەیە و لە دەریاچە پیرۆزەکە لەدایک دەبن، یەکێکە لە توخمە سەرنجڕاکێشەکانی باوەڕی زەردەشتی بە کۆتایی زەمان؛ بەردەوامیی ئەرکی پێغەمبەرایەتی بە درێژایی سەردەمەکان و گەیشتنی بە لووتکە لە ڕزگارکەرە کۆتاییەکەدا دەردەخات. سێ ڕزگارکەرەکە و تۆوی زەردەشت لە ناوەندی نەریتی پەرەسەندووی ساوشیانتدان؛ زنجیرەی ڕزگارکەرەکانی ڕەچەڵەکی پێغەمبەر کە کاری ڕزگاری، لە نوێکردنەوەی کۆتایی جیهاندا، بە تەواوی بە ئەنجام دەگەیەنن.
پەرجووی لەدایکبوونی
یەکێک لە وێنا سەرنجڕاکێشەکانی نەریتەکە پەرجووی لەدایکبوونی ساوشیانتە؛ لە کچێکی باکرە لەدایک دەبێت کە بە تۆوە پارێزراوەکەی زەردەشت دووگیان دەبێت، لە کاتێکدا لە دەریاچە پیرۆزەکەدا خۆی دەشوات.
لە نەریتە فراوانکراوەکەدا، تۆوی پێغەمبەر لە ئاوی دەریاچە پیرۆزەکە، کانساۆیا، پارێزراوە و فرەڤەشییەکان، ڕۆحە پاسەوانەکانی ڕاستودروستان، بە درێژایی سەردەمەکان پاسەوانیی لێ دەکەن. کاتێک کاتی دیاریکراوی هەر ڕزگارکەرێک نزیک دەبێتەوە، کچێک لە دەریاچەکەدا خۆی دەشوات و بە تۆوە پارێزراوەکە دووگیان دەبێت و بە تێپەڕبوونی کات ڕزگارکەرەکە لەدایک دەبێت. دایکی ساوشیانتە کۆتاییەکە، ئەستڤەت ئەرێتە، لە نەریتەکەدا بە کچێکی پیرۆز ناودەبرێت؛ ئەوەی هەمووان دەبەزێنێت یان یارمەتیدەرە سەرکەوتووەکە. دەگوترێت ئەو ڕزگارکەرەی بەم شێوەیە لەدایک دەبێت، بە نیشانەی سەرسوڕهێنەرەوە دێتە جیهان و هەر لە سەرەتاوە زانین و تێگەیشتنێکی زگماکی لە ڕاستییە خوداییەکان هەیە، وەک ئەو پێغەمبەرەی کە کوڕی ئەوە. پەرجووی لەدایکبوونەکە، کچێکی باکرە کە بە تۆوی بە شێوەی پەرجوویی پارێزراوی پێغەمبەر دووگیان دەبێت و ڕزگارکەرەکە لەدایک دەبێت، یەکێکە لە وێنا هەرە سەرسوڕهێنەرەکانی ئەم باوەڕە. سروشتی پەرجوویی و بە دیاریکردنی خودایی ڕزگارکەرەکە و ڕەچەڵەکی لە پێغەمبەرەوە دەردەخات. ئەم نەخشەی لەدایکبوونە سەرسوڕهێنەرە ساوشیانت وەک کەسایەتییەک بە بنەچەیەکی تایبەت و پەرجوویی نیشان دەدات؛ ڕزگارکەرێک کە بە ڕێکخستنی خودایی لەدایک دەبێت تا نوێکردنەوەی جیهان بە ئەنجام بگەیەنێت. بەمە پەرجووی لەدایکبوونی توخمێکی سەرنجڕاکێش و گرنگی نەریتی ساوشیانتە؛ هاتنە جیهانی پەرجوویی ڕزگارکەرە بەڵێندراوەکە.
نوێکردنەوەی کۆتایی جیهان
کاری مەزنی ساوشیانت بە ئەنجام گەیاندنی فراشۆکەرێتییە؛ نوێکردنەوەی کۆتایی یان سەرسوڕهێنەرکردنی جیهان، لووتکەی ملمڵانێ گەردوونییەکە کە تێیدا خراپە بە تەواوی تێک دەشکێنرێت و جیهانی ئافرێنراو هەتاهەتایە دەگەڕێتەوە بۆ تەواوی.
بەپێی نەریتەکە، ساوشیانت لە لووتکەی ملمڵانێ درێژەکەی چاکە و خراپەدا هەڵدەستێت؛ لە دەریاچە پیرۆزەکەوە هەڵدەستێت و ئەو چەکە سەرکەوتووە هەڵدەگرێت کە پاڵەوانانی کۆن هەڵیانگرتووە. مردووان زیندوو دەکاتەوە و ڕۆحەکان لەگەڵ جەستەکانیان یەک دەخاتەوە بۆ حوکمدانی کۆتایی و نوێکردنەوەکە. بە یارمەتی هاوڕێکانی و هێزە پیرۆزەکان، لەوانە نەمرەکان، ڤەرەثرەغنە وەک چەکی سەرکەوتنی و ئەو کەسایەتییە خوداییە درەوشاوەیانەی جیهانی چاکی ئافرێنراو، درۆ، دروج، و ئافرێنراوە دێوئاساکانی ئەهریمەن تێک دەشکێنێت. پاشان پاککردنەوەی کۆتایی دێت؛ بەپێی نەریتەکە لافاوێکی کانزای تواوە بەسەر زەویدا دەڕوات و هەموو مرۆڤایەتی بەناویدا تێدەپەڕێت، کە بۆ ڕاستودروستان وەک شیری گەرم بێ ئازارە و هەمووان پاک دەکاتەوە. دوای ئەمە، خراپە هەتاهەتایە لەناو دەچێت، جیهان تەواو، نەمر و بێ مەرگ دەکرێت و جیهانە ئافرێنراوە نوێکراوەکە لە ئامادەیی ئەهورامەزدادا لە بوونێکی هەتاهەتایی بەهرەمەند دەبێت. ئەم بە ئەنجام گەیاندنی فراشۆکەرێتییە کاری مەزن و لووتکەی گرنگیی ساوشیانتە؛ ئەو نوێکردنەوە کۆتاییەی بە ئەنجامی دەگەیەنێت، کە شانۆ درێژەکەی چاکە و خراپە کۆتایی پێ دەهێنێت و جیهانی ئافرێنراو دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو تەواوییەی بۆی ئافرێنراوە. کەواتە نوێکردنەوەی کۆتایی جیهان لووتکەی ڕۆڵی ساوشیانتە؛ ڕزگارکەرێک کە سەرکەوتنی چاکە تەواو دەکات و جیهان هەتاهەتایە سەرسوڕهێنەر دەکات.
هێما و واتا
ساوشیانت پێش هەموو شتێک هیوا و سەرکەوتنی دڵنیای چاکە بەرجەستە دەکات؛ ئەو باوەڕەی لە ناوەندی وێنای زەردەشتیدایە کە ملمڵانێ درێژەکەی چاکە و خراپە بە سەرکەوتنی تەواوی چاکە و نوێکردنەوەی جیهان کۆتایی دێت. وەک ڕزگارکەرە بەڵێندراوەکە، ئەو هیوای دڵنیای ڕزگاریی کۆتایی دەنوێنێت.
ساوشیانت هەروەها بیرۆکەی ڕزگاری وەک نوێکردنەوە و گەڕاندنەوە بەرجەستە دەکات، چونکە کارەکەی تەنها ڕزگارکردن نییە، بەڵکو سەرسوڕهێنەرکردنی جیهانە؛ گەڕاندنەوەی جیهانی ئافرێنراو بۆ ئەو تەواوییەی بۆی ئافرێنراوە و تێکشکاندنی خراپە بە تەواوی و هەتاهەتایە. لەمەدا وێنای زەردەشتی بۆ گۆڕانێکی کۆتایی و ئەرێنیی هەموو شتێک دەنوێنێت. وەک کوڕی پێغەمبەریش کە لە تۆوە پارێزراوەکە لەدایک بووە، بەردەوامی و گەیشتنی ئەرکی پێغەمبەرایەتی بە لووتکە بەرجەستە دەکات؛ کاری زەردەشت کە ئەو ڕزگارکەرەی ڕەچەڵەکی لە ئەوەوەیە بە تەواوی بە ئەنجامی دەگەیەنێت. لە هەموو ئەمانەدا، ساوشیانت یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییەکانی باوەڕی زەردەشتی بە کۆتایی زەمان؛ هیوا، سەرکەوتنی دڵنیای چاکە، ڕزگاری وەک نوێکردنەوە و گەیشتنی ئەرکی پێغەمبەرایەتی بە لووتکە بەرجەستە دەکات. ئەو ڕزگارکەری بەڵێندراوی کۆتایی زەمانە، سوودگەیەنەر و بەرجەستەکەری ڕاستودروستی کە مردووان زیندوو دەکاتەوە، خراپە تێک دەشکێنێت و جیهان هەتاهەتایە تەواو دەکات؛ یەکێک لە وێنا مەزنەکانی هیوا لە میراتی ئایینی جیهانی ئێرانیدا و، لە ڕاستیدا، کاریگەرێکیش لەسەر مێژووی فراوانتری بیرۆکەکانی ڕزگارکەرێکی داهاتوو.
ساوشیانت و کورد
ساوشیانت، وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، سەر بە میراتی ئایینی و ئەفسانەیی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ فارس و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. وێنای ڕزگارکەرە داهاتووەکە و نوێکردنەوەی کۆتایی بەشێکە لە میراتی ڕۆحانیی هەموو ناوچەکە.
بۆ کورد، میراتی ئایینی کۆنی گەلە ئێرانییەکان، لەوانە وێنای زەردەشتی بۆ ملمڵانێ گەردوونییەکە و کۆتاییە سەرکەوتووانەکەی، بەشێکە لە پاشخانە قووڵەکەی جیهانی کولتووری و ڕۆحانییان. ئەو هیوایەی ساوشیانت بەرجەستەی دەکات، هیوا بە سەرکەوتنی کۆتایی چاکە و نوێکردنەوەی جیهان، وێنایەکی خاوەن هێزی بەردەوامە؛ بەشێک لە میراتە ڕۆحانییە فراوانەکە کە لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا هاوبەشە و کاریگەری لەسەر مێژووی فراوانتری بیرۆکە ئایینییەکانی ڕزگارکەرێکی داهاتوو هەبووە. ڕاستگۆیی و وردبینی ئەوەیە ساوشیانت وەک بەشێک لەم میراتە ئێرانی و زەردەشتییە هاوبەشە تێبگەین، نەک وەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی؛ ئەو سەر بە نەریتە ئایینییە کۆنە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتە ئێرانییەکەدا هاوبەشی لەم میراتەدا دەکەن، کە کەسایەتیی ساوشیانت بەشێکی ئەوەیە. کەواتە بە ناساندنی ساوشیانت، کەسایەتییەک لە میراتی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان دەناسێنین کە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، میراتگری ئەون؛ یەکێک لە وێنا مەزنەکانی هیوا لەو وێنا ئایینییەدا کە لە بنەمای نەریتەکانی ناوچەکەدایە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ساوشیانت لە کۆنترین دەقە پیرۆزەکاندا هەیە، یان پەرەسەندنێکی دواترە؟ بە واتایەک هەردووکیانە. وشەکە و تۆوی چەمکەکە لە کۆنترین دەقە پیرۆزەکان، گاتاکان، هەن؛ لەوێ بۆ ئەوانە بەکاردێت کە سوود دەگەیەنن و هیوای هاتنی کەسێک دەردەبڕدرێت. خودی پێغەمبەر زەردەشتیش وەک سوودگەیەنەرێک بە ئەژمار دێت. بەڵام کەسایەتییە تەواو پەرەپێدراوەکە، لەگەڵ سێ ڕزگارکەرەکە، تۆوە پارێزراوەکە و ئەفسانە وردەکەی کۆتایی زەمان، بە زۆری سەر بە نەریتی دواترە کە لە دەقەکانی سەدەکانی دوای پێغەمبەردا فراوان کراوە. ڕاستگۆیی ئەوەیە دان بەم پەرەسەندنەدا بنێین و ئەو هیوایە سەرەتاییەی گاتاکان لە فراوانکردنە دەوڵەمەندەکەی دواتری ئەفسانەی ڕزگارکەر جیا بکەینەوە.
ئایا ڕزگارکەری زەردەشتی کاریگەری لەسەر ئایینەکانی دیکە داناوە، یان لەوان وەرگرتووە؟ توێژەران لەمێژە هاوشێوەییەکانی نێوان ساوشیانتی زەردەشتی و کەسایەتییە ڕزگارکەر و مەسیحاییەکانی نەریتە ئایینییەکانی دیکەیان سەرنج پێ داوە و لەسەر ئاراستەی کاریگەرییەکە مشتومڕێکی زۆر کراوە. هەندێکیان پێیان وایە وێنای زەردەشتی بۆ ڕزگارکەرێکی داهاتوو، زیندووبوونەوە و حوکمدانی کۆتایی کاریگەری لەسەر باوەڕی ئایینەکانی دیکە بە کۆتایی زەمان داناوە؛ هەندێکی دیکە پێشنیازی کاریگەری بە ئاراستەی پێچەوانەیان کردووە لەسەر فراوانکردنی دواتری ئەفسانە زەردەشتییەکە، و هەندێک زەردەشتیی هاوچەرخ خۆیشیان مشتومڕیان لەسەر بابەتەکە کردووە. هەڵوێستی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە هاوشێوەیی ڕاستەقینە و مێژوویەکی ئاڵۆزی بیرۆکەکان هەیە و چەمکی زەردەشتیی ساوشیانت ڕەگی قووڵی تایبەتی خۆی لەو هیوایەدا هەیە کە کۆنترین دەقە پیرۆزەکان دەریدەبڕن، جا کاریگەرییە بەرامبەرەکانی دواتر هەرچۆنێک بووبن. بابەتەکە جێی گفتوگۆی زانستییە و یەکلاکراوەیەکی دڵنیا نییە.
ئایا ساوشیانت کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک چەمکەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، سەر بە میراتی ئایینی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی لەم میراتە فراوان و کۆنەدا دەکەن، کە ساوشیانت بەشێکی ئەوەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
فراشۆکەرێتی: ئەو نوێکردنەوە کۆتاییەی ساوشیانت بە ئەنجامی دەگەیەنێت
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی ڕزگارکەرەکان لە تۆوەکەی لەدایک دەبن
ئەهورامەزدا: پەروەردگاری دانا کە ساوشیانت لە سەرکەوتنەکەیدا بەشدارە
ئەهریمەن: ڕۆحە خراپەکە کە لە نوێکردنەوەکەدا تێک دەشکێنرێت
ڤەرەثرەغنە: ئەو سەرکەوتنەی وەک چەکی ساوشیانت هەڵدەگیرێت
ئاشی: یەزەتای پاداشت کە هێز بە ڕزگارکەرەکان دەبەخشێت
ئەمەشا سپەنتاکان: نەمرە پیرۆزەکان کە یارمەتی نوێکردنەوەکە دەدەن
پردی چینڤات: حوکمدانی ڕۆحەکان پێش نوێکردنەوەی کۆتایی
پرسیارە باوەکان
ساوشیانت لە زەردەشتیدا کێیە؟
ساوشیانت لە باوەڕی زەردەشتیدا ڕزگارکەری داهاتووی جیهانە؛ ئەو ڕزگارکەرەی لە کۆتایی سەردەمی ئێستادا هەڵدەستێت تا سەرکەوتنی کۆتایی چاکە بەسەر خراپەدا و نوێکردنەوەی جیهان بە ئەنجام بگەیەنێت. ناوەکەی واتای ئەوەیە کە سوود دەگەیەنێت و نازناوەکەی، ئەستڤەت ئەرێتە، واتای ئەوەیە کە ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات. لە تەواوترین شێوەی نەریتەکەدا دواهەمین و مەزنترینە لە سێ ڕزگارکەرەکە کە لە تۆوە پارێزراوەکەی پێغەمبەر زەردەشت لەدایک دەبن، مردووان زیندوو دەکاتەوە و فراشۆکەرێتی بە ئەنجام دەگەیەنێت.
ناوی ساوشیانت چی دەگەیەنێت؟
ناوی ساوشیانت لە وشەیەکی ئەڤێستاییەوە هاتووە کە واتای ئەوەیە کە سوود دەگەیەنێت، لە ڕەگێکەوە کە پەیوەندی بە سوود یان ڕزگارییەوە هەیە. لە کۆنترین دەقەکاندا بە واتایەکی فراوانتر بۆ ئەوانە بەکاردێت کە سوود دەگەیەنن، لەوانە خودی پێغەمبەر زەردەشت؛ لە نەریتە پەرەسەندووەکەدا دەبێتە نازناوی ڕزگارکەرە تایبەتەکەی داهاتوو. نازناوەکەی دیکەی، ئەستڤەت ئەرێتە، واتای ئەوەیە کە ڕاستودروستی بەرجەستە دەکات و وشەی ئاشا، واتە ڕاستی و ڕێکخستنی دروست، لەخۆ دەگرێت.
چەند ساوشیانت هەن؟
لە تەواوترین شێوەی پەرەسەندنی نەریتەکەدا، سێ ڕزگارکەر هەن؛ یەکێکیان لە هەریەک لە دوا سێ ماوە هەزارساڵییەکەی مێژووی جیهاندا لەدایک دەبێت و هەریەکیان کاری ڕزگاری پێشتر دەبات. ئەوان ئۆشێدەر، ئۆشێدەرماه و لە کۆتاییدا خودی ساوشیانتن، ئەستڤەت ئەرێتە، دواهەمین و مەزنترینیان. هەرسێکیان لە تۆوی بە شێوەی پەرجوویی پارێزراوی پێغەمبەر زەردەشت لەدایک دەبن؛ هەریەکیان لە کچێکی باکرە پەیدا دەبێت کە لە دەریاچەیەکی پیرۆزی هەڵگری تۆوەکەدا خۆی دەشوات و پێی دووگیان دەبێت.
ساوشیانت چۆن لەدایک دەبێت؟
لە نەریتە فراوانکراوەکەدا، تۆوی پێغەمبەر زەردەشت بە شێوەیەکی پەرجوویی لە ئاوی دەریاچەیەکی پیرۆز، کانساۆیا، پارێزراوە و فرەڤەشییەکان، ڕۆحە پاسەوانەکانی ڕاستودروستان، بە درێژایی سەردەمەکان پاسەوانیی لێ دەکەن. کاتێک کاتی دیاریکراو نزیک دەبێتەوە، کچێکی باکرە لە دەریاچەکەدا خۆی دەشوات و بە تۆوە پارێزراوەکە دووگیان دەبێت و ڕزگارکەرەکە لەدایک دەبێت. ڕزگارکەرەکە بە نیشانەی سەرسوڕهێنەر و زانینی زگماکی ڕاستییە خوداییەکانەوە لەدایک دەبێت؛ ئەمە بنەچە پەرجوویی و بە دیاریکردنی خودایی ئەوی وەک کوڕی پێغەمبەر نیشان دەدات.
ساوشیانت چی دەکات؟
ساوشیانت لە لووتکەی ملمڵانێی چاکە و خراپەدا هەڵدەستێت تا فراشۆکەرێتی، واتە نوێکردنەوەی کۆتایی جیهان، بە ئەنجام بگەیەنێت. مردووان زیندوو دەکاتەوە و ڕۆحەکان لەگەڵ جەستەکانیان یەک دەخاتەوە و بە یارمەتی هێزە پیرۆزەکان درۆ و ئافرێنراوە دێوئاساکانی ئەهریمەن تێک دەشکێنێت. دوای پاککردنەوەیەکی کۆتایی کە تێیدا کانزای تواوە بەسەر زەویدا دەڕوات، خراپە هەتاهەتایە لەناو دەچێت و جیهان لە ئامادەیی ئەهورامەزدادا تەواو، نەمر و بێ مەرگ دەکرێت.
ئایا ساوشیانت کەسایەتییەکی کوردییە؟
ساوشیانت سەر بە میراتی ئایینی کۆنی هاوبەشی زەردەشتی و گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی لەم میراتەدا دەکەن کە ساوشیانت بەشێکی ئەوەیە. ئەو هیوایەی ڕزگارکەرێکی داهاتوو و نوێکردنەوەی کۆتایی کە بەرجەستەی دەکات، لە سەرانسەری ناوچەکە و دەرەوەی ئەویشدا دەنگدانەوەیەکی فراوانی هەبووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەستڤەت ئەرێتە — ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا
ساوشیانت — ئینسایکڵۆپیدیا دۆت کۆم