پێشەکی
ئەشی بوونێکی ئیلاهیی گرنگی نەریتی زەردەشتی و ئێرانییە؛ یەزاتا، واتە بوونێکی شایانی پەرستن، کە تایبەتە بە پاداشت و بەدەل و بەختەوەری، ئەو خوداوەندە مێینە درەوشاوەیەی بەرەکەت و ئاوەدانی دەبەخشێت بە ڕاستکرداران. کچی ئەهوورا مەزدایە، بە سروودێکی کۆنی تایبەت بە خۆی ڕێزی لێ دەگیرێت و وەک ڕانەری گالیسکەی میترا، پەروەردگاری مەزنی پەیمان، بەڕێ دەکەوێت.
لە دیدی زەردەشتیدا، ئەشی ئەو پاداشتە بەرجەستە دەکات کە بەهۆی ڕاستکردارییەوە دەبەخشرێت بە چاکەکاران؛ بەدەلە دادپەروەرانەکە و بەختەوەرییەکە کە لەگەڵ ژیانی ڕاستی و بەندایەتی دێن. بە نزیکی پەیوەستە بە بێمرگە پیرۆزەکان، ئەمیشا سپێنتاکان، و بە یەزاتاکانی سرائۆشا و ڕەشنو؛ بەشێکە لە کۆمەڵە ڕووناکەکەی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە.
ئەشی وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی کۆمەڵە خوداوەندە زەردەشتییەکان بەشێکە لە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی ئەشی دیدارە لەگەڵ دیدە ئێرانییەکەی پاداشتی ئیلاهی؛ ئەو خوداوەندە مێینە درەوشاوەیەی ژیانی ڕاستکرداران بە بەرەکەت و بەختەوەری و ئاوەدانی تاجدار دەکات.
ناوەڕۆک
ئەشی کێیە؟
ئەشی، کە هەروەها ئەشی ڤەنگووهی ناو دەبرێت، بە واتای ئەشیی چاک یان پاداشتی چاک، و لە نەریتی دواتردا بە ئەرد یان ئەهریشڤەنگ ناسراوە، یەزاتای زەردەشتیی پاداشت و بەدەل و بەختەوەرییە. بوونێکی ئیلاهیی مێینەیە؛ ئەو پاداشتە بەرجەستە دەکات کە بۆ کردەوە چاکەکان و بەندایەتییان دەبەخشرێت بە ڕاستکرداران، هەروەها بەرەکەت و ئاوەدانی و بەختەوەری دەبەخشێت. لە کۆمەڵە خوداوەندە ئەڤێستاییەکاندا بە کچی ئەهوورا مەزدا و بێمرگە پیرۆزەکەی بەندایەتی و بە خوشکی ئەمیشا سپێنتاکان و یەزاتاکانی سرائۆشا و ڕەشنو و میترا هەژمار دەکرێت. سروودی تایبەت بە خۆی هەیە، ئەرد یەشت، کە تێیدا وەک خوداوەندێکی مێینەی درەوشاوە بانگ دەکرێت کە سامان و بەرەکەت دەبەخشێت بە پەرستەکانی. هەروەها بە نزیکی پەیوەستە بە میترا و لە نەریتەکەدا وەک ڕانەری گالیسکەکەی خزمەتی دەکات. ئەشی بەرجەستەبوونی ئیلاهیی پاداشتی ژیانی ڕاستکردارانەیە؛ ئەو بەختەوەرییەی ڕاستی و بەندایەتی تاجدار دەکات.
واتای ناوەکەی
ناوی ئەشی لە وشەیەکی ئەڤێستاییەوە هاتووە بە واتای شتی بەدەستهاتوو، پاداشت، بەش، پشک یان بەدەل. لە ڕەگدا، ناوەکە ئەو بیرۆکەیە دەردەبڕێت کە مرۆڤ چی وەردەگرێت یان بەدەستی دەهێنێت؛ پاداشت یان ئەو بەشەی دەگاتە کەسێک، بە تایبەتی وەک بەدەلی دادپەروەرانەی کردەوەکانی.
ئەم واتایە جەوهەری کەسایەتیی ئەشییە وەک بوونێکی ئیلاهی، چونکە بەرجەستەبوونی پاداشت و بەدەلە؛ ئەو بوونە ئیلاهییەی پاداشتی ڕاستکرداران بەرجەستە دەکات و دەیبەخشێت. ناوەکە بە نزیکی بە ڕێکخستنی ئەخلاقیی دیدە زەردەشتییەکەوە دەیبەستێتەوە، کە تێیدا کردەوەی چاک و بەندایەتی پاداشتی خۆیان بەدەست دەهێنن و خراپەش بەدەلی خۆی وەردەگرێت. لە کۆنترین دەقەکاندا، وشەکە بە پاداشتە چاکەکەوە پەیوەستە کە دەگاتە شوێنکەوتووانی ڕاستی؛ ئەو بەدەلەی بۆ کردەوە و قسە دیاری کراوە، چاک بۆ چاکەکاران و خراپ بۆ خراپەکاران. بەمەش خودی ناوی ئەشی بیرۆکەی پاداشتی دادپەروەرانەی ڕاستکرداری هەڵدەگرێت؛ ئەو بەشەی بە ژیانی ڕاستی و کردەوەی چاک بەدەست دەهێنرێت. واتای ناوەکەی کلیلە بۆ گرنگییەکەی؛ ئەو بوونە ئیلاهییەی پاداشت و بەدەلی بەرجەستەکراوە و بەشی بەدەستهێنراوی ڕاستکرداران دەبەخشێت. نازناوەکەی، ڤەنگووهی یان چاک، ئەمە پتەوتر دەکات و وەک پاداشتە چاکەکە دەیناسێنێت، بەرەکەتێک کە دەگاتە شوێنکەوتووانی ڕاستی. بەمەش واتای ناوی ئەشی سروشتە بنەڕەتییەکەی ئاشکرا دەکات؛ خوداوەندی پاداشت و بەختەوەری، بەرجەستەبوونی ئیلاهیی بەدەلی ژیانی چاک.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەشی یەزاتای زەردەشتیی پاداشت و بەدەل و بەختەوەرییە.
ناوەکەی بە واتای شتی بەدەستهاتوو، پاداشت، بەش یان پشک دێت.
بە کچی ئەهوورا مەزدا و خوشکی بێمرگە پیرۆزەکان هەژمار دەکرێت.
بەرەکەت و سامان و ئاوەدانی دەبەخشێت بە ڕاستکرداران.
سروودێکی کۆنی تایبەت بە خۆی هەیە، ئەرد یەشت (یەشتی 17).
بە نزیکی پەیوەستە بە میترا و وەک ڕانەری گالیسکەکەی خزمەتی دەکات.
زانیاریی خێرا
ناو: ئەشی؛ ئەشی ڤەنگووهی (ئەشیی چاک)؛ دواتر ئەرد، ئەهریشڤەنگ
واتا: شتی بەدەستهاتوو، پاداشت، بەش، بەدەل
ڕۆڵ: یەزاتای پاداشت و بەدەل و بەختەوەری
ڕەگەز: بوونێکی ئیلاهیی مێینە
باوک: ئەهوورا مەزدا، پەروەردگاری دانا
خوشک و برا: ئەمیشا سپێنتاکان؛ سرائۆشا، ڕەشنو، میترا
سروودەکەی: ئەرد یەشت (یەشتی 17)
پەیوەست بە: میترا، وەک ڕانەری گالیسکەکەی
دەبەخشێت: بەرەکەت و سامان و ئاوەدانی بە ڕاستکرداران
میرات: نەریتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی ئێرانی
کچی پەروەردگاری دانا
لە نەریتی ئەڤێستاییدا، ئەشی وەک کچی ئەهوورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، و بێمرگە پیرۆزەکەی بەندایەتی و وەک خوشکی بوونە ئیلاهییە مەزنەکانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دێتە ناو بنەماڵە ئیلاهییەکە.
لە سروودەکەی و لە نەریتەکەدا، ئەشی بە کچی ئەهوورا مەزدا و سپێنتا ئارمەیتی، بێمرگە پیرۆزەکەی بەندایەتی و زەوی، و بە خوشکی ئەمیشا سپێنتاکان، بێمرگە پیرۆزەکان، و یەزاتاکانی سرائۆشا و ڕەشنو و میترا ناو دەبرێت. ئەمە ئەشی لە ناو بنەماڵە ڕووناکەکەی بوونە ئیلاهییەکانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دادەنێت؛ منداڵان و دەرکەوتەکانی پەروەردگاری دانا کە خزمەتی ڕاستی و ڕێکخستن دەکەن. خزمایەتییەکەی بە بێمرگە پیرۆزەکان و یەزاتا مەزنەکان وەک بوونێکی پلەی یەکەم لە نێو ئەو بوونە ئیلاهییانەدا دەیناسێنێت کە لە خوار خودی پەروەردگاری دانان؛ وەک بەرجەستەبوونی پاداشت لە ڕێکخستنە ئیلاهییەکەدا جێ دەگرێت. وەک کچی پەروەردگاری دانا و خوشکی بێمرگە پیرۆزەکان، ئەشی بە ناوەندی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەوە پەیوەستە؛ کۆمەڵە ڕووناکەکەی بوونە ئیلاهییەکان کە خزمەتی چاکە دەکەن و بەرجەستەی دەکەن. پێگەکەی لەم بنەماڵە ئیلاهییەدا شکۆ و گرنگییەکەی دەسەلمێنێت؛ خوداوەندی پاداشت کە لە منداڵەکانی پەروەردگاری دانا هەژمار دەکرێت و خوشکی بێمرگە پیرۆزەکانە. ئەشی وەک کچی ئەهوورا مەزدا و ئەندامێکی ئەم بنەماڵە ئیلاهییە ڕووناکە پێگە ڕێزلێگیراوەکەی لە کۆمەڵە خوداوەندە زەردەشتییەکاندا هەیە؛ خوداوەندە مێینە درەوشاوەکەی پاداشت لە نێو بوونە ئیلاهییەکانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەدا.
خوداوەندی پاداشت و بەختەوەری
ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی ئەشی خوداوەندی پاداشت و بەدەل و بەختەوەرییە؛ ئەو بوونە ئیلاهییەی ئەو بەرەکەت و ئاوەدانی و بەختەوەرییە دەبەخشێت بە ڕاستکرداران کە بە ڕاستی و بەندایەتییان بەدەستیان هێناوە.
لە دیدی زەردەشتیدا، ڕێکخستنی ئەخلاقیی جیهان وایە کە کردەوەی چاک و بەندایەتی بۆ ڕاستی پاداشتی خۆیان بەدەست دەهێنن و ئەشی ئەو پاداشتە بەرجەستە دەکات و دەیبەخشێت. بەرەکەتی ئاوەدانی و سامان و فراوانی و بەختەوەری دەهێنێت بۆ پەرستەکانی و شوێنکەوتووانی ڕاستی؛ ئەو شتە چاکانەی ژیان کە وەک بەدەلی ڕاستکرداری دێن. لە سروودەکەیدا وەسف کراوە کە ماڵی دەوڵەمەند و گەشەسەندوو و شتی بەنرخ و خۆشگوزەرانی دەبەخشێت بە ئەو کەسانەی حەزی لێیانە؛ پاداشتی ژیانێک کە بەپێی ڕاستی بەسەر براوە. بەمەش خوداوەندی بەختەوەری و فراوانییە، بەڵام خوداوەندێکی ئەخلاقی، چونکە بەرەکەتەکانی بە ڕاستکردارییەوە بەستراون؛ پاداشتێک کە چاکەکاران بەدەستی دەهێنن، نەک تەنها بەختی هەڕەمەکی. ئەشی وەک خوداوەندی پاداشت و بەختەوەری، ئەو باوەڕە زەردەشتییە بەرجەستە دەکات کە ڕاستکرداری پاداشتی هەیە و ژیانی چاک بەرەکەتەکانی خۆی دەهێنێت؛ دڵنیاییی ئیلاهی کە ڕاستی و بەندایەتی بێپاداشت نامێننەوە. ڕۆڵەکەی وەک بەخشەری پاداشت و بەختەوەری جەوهەری گرنگییەکەیە؛ خوداوەندە مێینە درەوشاوەکە کە ژیانی ڕاستکرداران بە بەرەکەت و ئاوەدانی تاجدار دەکات. لە نەریتەکەدا وەک خوداوەندی پاداشت و بەختەوەری ڕێزی لێ دەگیرێت و بانگ دەکرێت؛ بەخشەری ئەو بەرەکەتانەی بە ڕاستکرداری بەدەست هاتوون.
سروودی تایبەتی خۆی، ئەرد یەشت
ئەشی یەکێکە لەو بوونە ئیلاهییانەی هێندە گرنگن کە لە نێو یەشتەکاندا بە سروودێکی تایبەت بە خۆیان ڕێزیان لێ دەگیرێت؛ سروودە ئەڤێستاییەکانی بوونە ئیلاهییە تاکەکان. سروودەکەی ئەرد یەشتە، کە بە یەشتی 17یش ناسراوە و بە ناوە دواترەکەی، ئەرد، بۆ ئەشی تەرخان کراوە.
ئەرد یەشت بە یەکێک لە کۆنتر و جوانترەکانی سروودە ئەڤێستاییەکان هەژمار دەکرێت و بەهۆی تایبەتمەندییە ئەدەبییەکان و وێنەسازیی زیندووەکەیەوە ستایش دەکرێت. تێیدا ئەشی وەک خوداوەندێکی مێینەی درەوشاوە و جوان بانگ و ستایش دەکرێت؛ سوار لە گالیسکەیەک سامان و بەرەکەت و خۆشگوزەرانی دەبەخشێت بە پەرستەکانی. سروودەکە ماڵە گەشەسەندووەکان و بەختەوەریی ئەو کەسانە وەسف دەکات کە ئەشی حەزی لێیانە و بەرەکەتەکانی بە ڕاستکرداری و بەها گونجاوەکانی بنەماڵە و هاوسەرگیرییەوە دەبەستێتەوە. هەروەها لە نەریتەکەدا دەگێڕێتەوە کە کەسایەتییە مەزنەکانی ڕابردوو، لەوانە پاڵەوان و پاشاکانی نەریتی حەماسی، چۆن قوربانییان بۆ ئەشی کرد و بەرەکەتەکانیان وەرگرت و ئەو چۆن بە شکۆی پاشایەتی و بەختەوەریی شایستەکانەوە بەستراوە. سروودەکە تەنانەت لە دێڕە دواترەکانیدا سکاڵاکانی خودی خوداوەندە مێینەکە لەبەردەم ئەهوورا مەزدا دەگرێتە خۆی لەبارەی پێشێلکردنی بەها گونجاوەکان و دڵنەواییی پەروەردگاری دانا بۆ ئەو. بەمەش ئەرد یەشت سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ کەسایەتیی ئەشی؛ ستایشی کۆنی خوداوەندی پاداشت و دیدی ئەو بەرەکەتانە دەپارێزێت کە دەیبەخشێت. بوونی سروودی تایبەتی خۆی گرنگیی ئەشی لە نێو بوونە ئیلاهییەکانی نەریتەکەدا دەنوێنێت؛ خوداوەندی پاداشت کە بە یەکێک لە سروودە کۆن و بەنرخە ئەڤێستاییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت. بە ڕێگەی ئەرد یەشتەوە، کەسایەتیی ئەشی و دیدی پاداشتی ئیلاهی کە بەرجەستەی دەکات، لە نەریتەکەدا پارێزراون و ڕێزیان لێ دەگیرێت.
ڕانەری گالیسکەی میترا
یەکێک لە پەیوەندییە بەرچاوەکانی ئەشی پەیوەندیی نزیکییەتی بە میترا، یەزاتای مەزنی پەیمان و ڕووناکی و دادپەروەری، کە لە نەریتەکەدا لە خزمەتیدا وەک ڕانەری گالیسکەکەی دەردەکەوێت.
لە سروودی میترا، میهر یەشتە مەزنەکەدا، ئەشی لە نێو هاوەڵەکانی میترا دەردەکەوێت و وەسف دەکرێت کە گالیسکەکەی دەڕانێت؛ لە کاتی بەڕێکەوتنی پەروەردگاری پەیمان بە هێزی خۆیەوە، وەک ڕانەری گالیسکەکەی خزمەتی دەکات. ئەم پەیوەندییە خوداوەندی پاداشت بە بوونە ئیلاهییە مەزنەکەی دادپەروەری و ڕووناکی و پەیمانەوە دەبەستێتەوە؛ جووتبوونێکی گونجاوە، چونکە ئەو پاداشتەی ئەشی بەرجەستەی دەکات بەدەلە دادپەروەرانەکەیە کە میترا، پارێزەری ڕاستی و سزادەری درۆکاران، یارمەتی دەدات بۆ دڵنیابوون لە بەجێگەیشتنی. بەمەش دوو بوونە ئیلاهییەکە، پەروەردگاری پەیمان و خوداوەندی پاداشت، لە کۆمەڵە ڕووناکەکەی یەزاتاکاندا پێکەوە بەستراون و هاوکارن بۆ خزمەتکردنی ڕاستی و دادپەروەری. ڕۆڵی ئەشی وەک ڕانەری گالیسکەی میترا وێنەیەکی بەرچاوە؛ خوداوەندی پاداشت کە گالیسکەی پەروەردگاری مەزنی پەیمان دەڕانێت، هەردوو بوونە ئیلاهییەکە پێکەوە بۆ خزمەتکردنی چاکە بەڕێ دەکەون. ئەم پەیوەندییە یەکێکە لە تایبەتمەندییە بەرچاوەکانی ئەشی لە نەریتەکەدا؛ پەیوەندییەکەی بە یەزاتا مەزنەکەی دادپەروەری و پێگەی پاداشتی ئیلاهی لە ڕێکخستنی ڕاستیدا دەنوێنێت کە میترا دەیپارێزێت. ئەشی وەک ڕانەری گالیسکەی میترا بە بوونە ئیلاهییە مەزنەکەی پەیمانەوە بەستراوە؛ خوداوەندی پاداشت لەگەڵ پەروەردگاری دادپەروەری، هەردووکیان پێکەوە لە دیدی زەردەشتیدا خزمەتی ڕاستی و بەدەلی ڕەوا دەکەن.
هێما و واتا
ئەشی پێش هەموو شتێک بنەمای پاداشتی ئیلاهی و بەدەلی دادپەروەرانە بەرجەستە دەکات؛ ئەو باوەڕەی لە جەوهەری دیدە ئەخلاقییە زەردەشتییەکەدایە کە ڕاستکرداری پاداشتی هەیە و کردەوەی چاک و بەندایەتی بەرەکەتی خۆیان دەهێنن. وەک خوداوەندی پاداشت، ئەو دڵنیایییە بەرجەستە دەکات کە ڕاستی و کردەوەی چاک بێپاداشت نامێننەوە؛ بەدەلە دادپەروەرانەکە کە ژیانی چاک تاجدار دەکات.
ئەشی هەروەها بیرۆکەی بەختەوەری و ئاوەدانی وەک بەرهەمی ڕاستکرداری بەرجەستە دەکات؛ بەختەوەرییەکی ئەخلاقی، نەک تەنها هەڕەمەکی، ئەو بەرەکەتی فراوانی و خۆشگوزەرانییەی دەگاتە شوێنکەوتووانی ڕاستی. لەمەدا پەیوەندیی نێوان چاکەکاری و گەشەسەندن دەنوێنێت؛ ژیانی چاک کە بە بەختەوەری پاداشت دەدرێتەوە. لە پەیوەندییەکەی بە میترا و یەزاتاکانی دادپەروەریشدا پێگەی پاداشت لە ناو ڕێکخستنە فراوانترەکەی ڕاستی و دادپەروەری بەرجەستە دەکات؛ بەدەلێک کە بەشێکە لە فەرمانڕەواییی ئەخلاقیی جیهان. لە هەموو ئەمانەدا، ئەشی لە دیدی زەردەشتیدا کەسایەتییەکی بەڕاستی گرنگە؛ پاداشتی ئیلاهی و ئەو بەختەوەرییەی ڕاستکرداری تاجدار دەکات و ڕێکخستنی ئەخلاقی کە تێیدا چاکە پاداشت دەدرێتەوە، بەرجەستە دەکات. خوداوەندە مێینە درەوشاوەکەی پاداشت و بەختەوەرییە؛ بەخشەری ئەو بەرەکەتانەی بە ڕاستی و بەندایەتی بەدەست هاتوون، یەکێک لە بوونە ئیلاهییە ڕووناکەکانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە کە دڵنیایی دەداتە شوێنکەوتووانی ڕاستی کە ڕاستکرداری پاداشتی خۆی دەهێنێت.
ئەشی و کورد
ئەشی وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی کۆمەڵە خوداوەندە زەردەشتییەکان بەشێکە لە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. دیدە ئایینییە کۆنەکەی ئێرانی، بە بوونە ئیلاهییەکانی ڕاستی و دادپەروەری و پاداشتەوە، بەشێکە لە پاشخانە قووڵەکەی جیهانی کولتووری و ڕۆحیی ناوچەکە.
بۆ کورد، میراتی ئایینیی کۆنی ئێرانی، لەوانە دیدە زەردەشتییەکەی بوونە ئیلاهییەکان و ئەو ڕێکخستنە ئەخلاقییەی بەرجەستەی دەکەن، بەشێکە لە پاشخانە قووڵە کولتووری و ڕۆحییەکەی جیهانیان. ئەو بەهایانەی ئەشی بەرجەستەیان دەکات، باوەڕ بەوەی ڕاستکرداری پاداشتی هەیە و ژیانی چاک بەرەکەتی خۆی دەهێنێت، بەشێکن لە میراتە فراوانە ئەخلاقی و ئایینییەکەی سەرانسەری جیهانی ئێرانی. بە ڕاستگۆیی و وردی دەکرێت ئەشی وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانی و زەردەشتییە بناسرێت، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ بە نەریتە ئایینییە هاوبەشە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتی ئێرانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە خوداوەندی پاداشت بەشێکە لێی. بەمەش لە ناساندنی ئەشیدا کەسایەتییەکی میراتی هاوبەشی کۆنی ئێرانی دەناسێنین کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی میراتگریی دەکات؛ یەکێک لە بوونە ئیلاهییە ڕووناکەکانی ئەو دیدە ئایینییەی بنەمای نەریتەکانی ناوچەکەیە. ئەو باوەڕەی بەرجەستەی دەکات، کە چاکەکاران و ڕاستکرداران پاداشت وەردەگرن، بەهایەکە کە بە فراوانی لە جیهانی ئێرانی و جیهانی فراوانتر خۆشەویستە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەشی ئەمیشا سپێنتایە؟ نەخێر؛ ئەشی یەزاتا یان بوونێکی ئیلاهیی شایانی پەرستنە، بەڵام لە ئەمیشا سپێنتاکان، بێمرگە پیرۆزەکان، هەژمار ناکرێت؛ ئەوان کۆمەڵەیەکی دیاریکراوی بەرزترین بوونە ئیلاهییەکانن لە دەوری ئەهوورا مەزدا. بەڵکو لە نەریتەکەدا ئەشی بە خوشکی ئەمیشا سپێنتاکان و کچی پەروەردگاری دانا هەژمار دەکرێت؛ یەزاتایەکی پلەبەرز کە بە نزیکی پەیوەستە بە بێمرگە پیرۆزەکان، بەڵام لێیان جیاوازە. بە کۆمەڵە فراوانترەکەی یەزاتاکانەوە پەیوەستە، بوونە ئیلاهییە شایانەکانی پەرستن، کە لە نێویاندا وەک خوداوەندی پاداشت پێگەیەکی ڕێزلێگیراوی هەیە.
ئایا ئەشی تەنها خوداوەندی بەختە؟ تەنها ئەوە نییە؛ هەرچەندە ئەشی بە بەختەوەری و ئاوەدانییەوە پەیوەستە، بەختەوەرییەکەی ئەخلاقییە، پاداشتە دادپەروەرانەکە کە بۆ ڕاستی و بەندایەتییان دەگاتە ڕاستکرداران، نەک تەنها بەختی هەڕەمەکی. ئەو بەرەکەتانەی دەیبەخشێت بە ڕاستکرداری و ژیانی چاکەوە بەستراون؛ بەدەلێک کە بە شوێنکەوتنی ڕاستی بەدەست دەهێنرێت. هەرچەندە کەسایەتیی ئەشی ڕەگی کۆنی هەیە کە ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ بوونێکی ئیلاهیی بەختەوەری لە پێش زەردەشتیدا، لە نەریتی زەردەشتیدا بە پتەوی خوداوەندی پاداشتی دادپەروەرانەی ڕاستکردارییە؛ بەدەلە ئەخلاقییەکە کە ژیانی چاک تاجدار دەکات، نەک خوداوەندی ڕێکەوتی کوێر.
ئایا ئەشی کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی کۆمەڵە خوداوەندە زەردەشتییەکان، بەشێکە لە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی ئێرانی؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتە فراوان و کۆنەدا بەشدارە کە خوداوەندی پاداشت بەشێکە لێی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، باوکی ئەشی
ئەمیشا سپێنتاکان: بێمرگە پیرۆزەکان، خوشک و برای ئەشی
میترا: پەروەردگاری پەیمان کە ئەشی گالیسکەکەی دەڕانێت
سرائۆشا: یەزاتای گوێڕایەڵی، برای ئەشی
ڕەشنو: یەزاتای دادپەروەری، برای ئەشی
ئەناهیتا: یەزاتای ئاوەکان، خوداوەندێکی مێینەی مەزنی دیکە
فەڕ: شکۆی پاشایەتی، بەستراو بە بەختەوەری و شایستەیی
زەردەشت: پێغەمبەری ئەو نەریتەی ڕێز لە ئەشی دەگرێت
پرسیارە باوەکان
ئەشی لە ئەفسانەی زەردەشتیدا کێیە؟
ئەشی، کە هەروەها ئەشی ڤەنگووهی (ئەشیی چاک) و دواتر ئەرد ناو دەبرێت، یەزاتای زەردەشتیی پاداشت و بەدەل و بەختەوەرییە. وەک بوونێکی ئیلاهیی مێینە، ئەو پاداشتە بەرجەستە دەکات کە بۆ کردەوە چاکەکان و بەندایەتییان دەگاتە ڕاستکرداران، بەرەکەت و سامان و ئاوەدانی دەبەخشێت. بە کچی ئەهوورا مەزدا و خوشکی بێمرگە پیرۆزەکان هەژمار دەکرێت، سروودی تایبەتی خۆی، ئەرد یەشت، هەیە و وەک ڕانەری گالیسکەی میترا خزمەتی دەکات.
ناوی ئەشی چی دەگەیەنێت؟
ناوی ئەشی لە وشەیەکی ئەڤێستاییەوە هاتووە بە واتای شتی بەدەستهاتوو، پاداشت، بەش، پشک یان بەدەل. ئەو بیرۆکەیە دەردەبڕێت کە مرۆڤ چی وەردەگرێت یان بەدەستی دەهێنێت، بە تایبەتی پاداشتی دادپەروەرانەی کردەوەکانی. ئەم واتایە جەوهەری کەسایەتییەکەیە وەک بەرجەستەبوونی پاداشت و بەدەل؛ ئەو بوونە ئیلاهییەی پاداشتی ڕاستکرداران بەرجەستە دەکات و دەیبەخشێت. نازناوەکەی، ڤەنگووهی یان چاک، وەک پاداشتە چاکەکە دەیناسێنێت کە شوێنکەوتووانی ڕاستی بەدەستی دەهێنن.
ئەرد یەشت چییە؟
ئەرد یەشت، کە بە یەشتی 17یش ناسراوە، سروودە ئەڤێستاییەکەیە کە بە ناوە دواترەکەی ئەشی، ئەرد، بۆ ئەو تەرخان کراوە. بە یەکێک لە کۆنتر و جوانترەکانی یەشتەکان هەژمار دەکرێت و ئەشی وەک خوداوەندێکی مێینەی درەوشاوە ستایش دەکات کە سوار لە گالیسکەیەک سامان و بەرەکەت و خۆشگوزەرانی دەبەخشێت بە پەرستەکانی. گەشەسەندنی ئەو کەسانەی حەزی لێیانە وەسف دەکات، ئەو قوربانییانە دەگێڕێتەوە کە پاڵەوانە کۆنەکان بۆ ئەشی کردووە و بەرەکەتەکانی بە ڕاستکرداری و بەها گونجاوەکانی بنەماڵە و هاوسەرگیرییەوە دەبەستێتەوە.
ئایا ئەشی ئەمیشا سپێنتایە؟
نەخێر؛ ئەشی یەزاتا یان بوونێکی ئیلاهیی شایانی پەرستنە، بەڵام لە ئەمیشا سپێنتاکان هەژمار ناکرێت؛ کۆمەڵە دیاریکراوەکەی بێمرگە پیرۆزەکان لە دەوری ئەهوورا مەزدا. لە نەریتەکەدا، بە خوشکی ئەمیشا سپێنتاکان و کچی پەروەردگاری دانا هەژمار دەکرێت؛ یەزاتایەکی پلەبەرز کە بە نزیکی پەیوەستە بە بێمرگە پیرۆزەکان، بەڵام لێیان جیاوازە. بە کۆمەڵە فراوانترەکەی یەزاتاکانەوە پەیوەستە، کە لە نێویاندا وەک خوداوەندی پاداشت پێگەیەکی ڕێزلێگیراوی هەیە.
بۆچی ئەشی بە میتراوە پەیوەستە؟
ئەشی بە میترا، یەزاتای مەزنی پەیمان و دادپەروەری، پەیوەستە و لە سروودی میترادا وەک ڕانەری گالیسکەکەی دەردەکەوێت. ئەم جووتبوونە گونجاوە، چونکە ئەو پاداشتەی ئەشی بەرجەستەی دەکات بەدەلە دادپەروەرانەکەیە کە میترا وەک پارێزەری ڕاستی و سزادەری درۆکاران یارمەتی دەدات بۆ دڵنیابوون لە بەجێگەیشتنی. دوو بوونە ئیلاهییەکە، پەروەردگاری پەیمان و خوداوەندی پاداشت، لە کۆمەڵەی یەزاتاکاندا پێکەوە بەستراون و هاوکارن بۆ خزمەتکردنی ڕاستی و دادپەروەری.
ئایا ئەشی کەسایەتییەکی کوردە؟
ئەشی بەشێکە لە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی زەردەشتی و ئێرانی؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ دراوسێکانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە خوداوەندی پاداشت بەشێکە لێی. ئەو باوەڕەی بەرجەستەی دەکات، کە ڕاستکرداری پاداشتی هەیە، بەهایەکە کە بە فراوانی لە سەرانسەری ناوچەکەدا خۆشەویستە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Ashi (Asi) - Encyclopaedia Iranica
Ard Yasht - Encyclopaedia Iranica
Zoroastrian Angels and Yazatas - avesta.org
Kurdish-History.com: Ahura Mazda