پێشەکی
ئەمەشە سپەنتەکان، نەمرە بەخشندەکان، حەوت بوونەوەرە پیرۆزە گەورەکەی ئایینی زەردەشتین: یەکەم دەرکەوتنەکانی ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، کە جیهانی لە ڕێگەی ئەوانەوە خوڵقاند و هێشتاش لە ڕێگەی ئەوانەوە بەڕێوەی دەبات و دەپارێزێت. ئەوان خودای جیاواز نین، بەڵکو لایەنە پڕ ڕووناکییەکانی تاکە خودان، تروسکە خوداییەکان کە دانایی، ڕاستی و چاکەی ئەو لە ڕێگەیانەوە لە سەرانسەری جیهانی خوڵقێنراودا ئامادە دەبن.
هەر یەکێک لە نەمرەکان یەکێک لە باڵاترین خەسڵەتە خوداییەکان بەرجەستە دەکات، لە بیری چاک و ڕاستییەوە تا دڵسۆزی، تەواوی و نەمرێتی، و چاودێریی بەشێک لە جیهانی زیندوو بە هەر یەکێکیان سپێردراوە. لەگەڵ پەروەردگاری دانا لە سەرۆکایەتییاندا، کۆمەڵێکی حەوتانە، حەوتێکی پیرۆز، پێک دەهێنن کە لە ناوەندی دیدی زەردەشتی بۆ گەردووندا ڕاوەستاوە.
بۆ خوێندکارانی ئەفسانەی کوردی و گەلە ئێرانییەکان، نەمرە بەخشندەکان پەنجەرەیەک بەرەو ئەو جیهانە ڕۆحییە دەکەنەوە کە بۆ هەزاران ساڵ ناوچەکەی داڕشتووە. هەروەها لێکچوونێکی بەرچاو و زۆر گفتوگۆلێکراو نیشان دەدەن: ئایینی ئێزدی، ئایینە ڕەسەنە گەورەکەی کورد، ئەویش حەوت فریشتەی پیرۆز لە دەوری خودا دادەنێت. لێکچوونەکە ڕاستەقینەیە و شایانی لێکۆڵینەوەی ڕاستگۆیانەیە، تەنانەت لەو شوێنانەش کە پەیوەندییەکە ناتوانرێت بسەلمێنرێت.
ناوەڕۆک
دەرکەوتنە خوداییەکان، نەک خودای جیاواز
ئەمەشە سپەنتەکان و حەوت فریشتەی ئێزدی
ئەمەشە سپەنتەکان چین؟
ئەمەشە سپەنتەکان (دەستەواژەیەکی ئەڤێستایی بە واتای نەمرە بەخشندەکان یان نەمرە پیرۆزەکان) حەوت بوونەوەرە خوداییە باڵاکەی ئایینی زەردەشتین کە لە ئەهورا مەزدا، تاکە خودای نەخوڵقێنراو، سەرچاوە دەگرن. لە نەریتە گەشەسەندووەکەدا، ئەوان یەکەم حەوت دەرکەوتنی خوڵقێنەرن کە هەموو خوڵقاندنی دواتر لە ڕێگەی ئەوانەوە ئەنجام درا، و پەروەردگاری دانا هەر لە ڕێگەی ئەوانەوە بەردەوام جیهان ڕادەگرێت و دەپارێزێت. هەر یەکێکیان خەسڵەتێکی خودایی بەرجەستە دەکات و چاودێریی یەکێک لە خوڵقێنراوە گەورەکان دەکات؛ کەواتە ڕێزگرتن لەوان واتای نزیکبوونەوە لە خودی خودایە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەمەشە سپەنتەکان حەوت نەمرە بەخشندەکەی ئایینی زەردەشتین.
ئەوان دەرکەوتنەکانی ئەهورا مەزدان، نەک خودای جیاواز یان کێبڕکێکار.
هەر یەکێکیان خەسڵەتێکی خودایی وەک بیری چاک، ڕاستی یان دڵسۆزی بەرجەستە دەکات.
هەر یەکێکیان پارێزەری یەک خوڵقێنراوە: ئاگڕ، ئاو، زەوی، ڕووەک، ئاژەڵ، کانزاکان و مرۆڤایەتی.
بە سەرۆکایەتیی ئەهورا مەزدا حەوتێکی پیرۆز، یان کۆمەڵێکی حەوتانە، پێک دەهێنن.
شێوازی حەوتانەکەیان دەبێتە هۆی بەراوردکردن بە حەوت فریشتەی ئێزدی.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەمەشە سپەنتە (بە ئەڤێستایی)، نەمرە بەخشندە یان پیرۆزەکان؛ ئەمەشەسپەند (بە فارسیی ناوەڕاست)
نەریت: ئایینی زەردەشتی و جیهانی فراوانتری ئێرانی کۆن
ژمارە: حەوت، لەگەڵ ئەهورا مەزدا یان ڕۆحە پیرۆزەکەی لە سەرۆکایەتییاندا دەژمێردرێن
سروشت: دەرکەوتنەکانی ئەهورا مەزدا کە خەسڵەتە خوداییەکانی بەرجەستە دەکەن
شەشەکە: ڤۆهوو مەنا، ئاشا ڤەهیشتا، خشەثرا ڤایریا، سپەنتا ئارمەیتی، هەورڤەتات، ئامەرەتات
حەوتەم: سپەنتا مەینیو، ڕۆحی پیرۆزی ئەهورا مەزدا، لە سەرۆکایەتییاندا
ڕۆڵ: پارێزەرانی حەوت خوڵقێنراوەکە و یاریدەدەران لە بەڕێوەبردنی جیهان
یاریدەدەران: یەزەتەکان، ئەو بوونەوەرە پلەنزمترانەی شایەنی پەرستنن، وەک میترا و ئەناهیتا
دەقەکان: یەکەم جار لە یەسنای حەوت بەشدا ناوبراون؛ تەواوترین وەسفیان لە بوندەهیشنە
بەڵگەی بوون: ڕەگیان لە گاتاکانی زەردەشتدایە؛ خودی دەستەواژەکە لە گاتاکان دواترە
دەرکەوتنە خوداییەکان، نەک خودای جیاواز
گرنگترین شت بۆ تێگەیشتن لە ئەمەشە سپەنتەکان ئەوەیە کە کۆمەڵێک خودای کێبڕکێکار نین. ئەوان دەرکەوتنەکانی ئەهورا مەزدا، تاکە خودان: لایەنەکانی خەسڵەتی خودی ئەو، تروسکە خوداییەکانی، کە ویستە تاکەکەی لە ڕێگەیانەوە لە ناو جیهاندا کار دەکات. پەرەپێدانی ئەو خەسڵەتانەی بەرجەستەیان دەکەن، خۆی ڕێگایەکە بۆ پەیوەندیی ڕۆحی لەگەڵ پەروەردگاری دانا؛ چونکە پەرستەر بە ڕێزگرتن لەوان، ڕێز لە خودا دەگرێت لە ژێر ناوە پڕ ڕووناکییە زۆرەکانی.
ئەم باوەڕە تەنها بە کورتی لە گاتاکاندا ئاماژەی پێ کراوە، پیرۆزترین و کۆنترین ئەو سروودانەی دەدرێنە پاڵ خودی پێغەمبەر زەردەشت؛ لەوێ خەسڵەتە گەورەکان دەردەکەون، بەڵام هێشتا دەستەواژەی ئەمەشە سپەنتە بەکار ناهێنرێت. لە یەسنای حەوت بەشدا کە کەمێک دواترە، یەکەم جار پێکەوە بە نەمرە پیرۆزەکان ناودەبرێن؛ لە دەقە فارسییە ناوەڕاستە زۆر دواترەکاندا، پێش هەموویان لە بەرهەمە گەردوونناسییەکە بە ناوی بوندەهیشن، فێرکردنەکە بە تەواوی ڕوون دەکرێتەوە.
حەوت نەمرە بەخشندەکە
شەش نەمرە ناوبراوەکە، لەگەڵ ڕۆحی پیرۆزی پەروەردگاری دانا کە سەرۆکایەتییان دەکات، حەوتە پیرۆزەکە پێک دەهێنن. هەر یەکێکیان ناوێکی هەیە کە هەمان ئەو خەسڵەتەشە کە بەرجەستەی دەکات:
ڤۆهوو مەنا، بیری چاک: دانایی، ڕوونبوونەوە و خۆشەویستیی خودایی؛ ئەوەی ڕۆحی زەردەشتی بردە بەردەم تەختی ئاسمان.
ئاشا ڤەهیشتا، باشترین ڕاستی: ڕێک و پێکیی دروستی گەردوون، ڕاستگۆیی و ڕێگای دادپەروەری، خودی ناوەندی ئایینەکە.
خشەثرا ڤایریا، دەسەڵاتی خوازراو: هێزی پاشایەتیی خودا کە لە کردارە دادپەروەر و ڕاستەکاندا بەدی دێت.
سپەنتا ئارمەیتی، دڵسۆزیی پیرۆز: ڕۆحی باوەڕ، خوداترسی و دڵسۆزیی پڕ خۆشەویستی، کە زۆرجار وەک بوونەوەرێکی مێ وێنا دەکرێت.
هەورڤەتات، تەواوی: تەندروستی، یەکپارچەیی و بێ کەموکوڕی، کە زۆرجار لەگەڵ خوشکە نەمرەکەی پێکەوە ناودەبرێت.
ئامەرەتات، نەمرێتی: نەمرانی و ئەو ژیانەی کە کاڵ نابێتەوە، هاوەڵی تەواوی.
سپەنتا مەینیو، ڕۆحی پیرۆزی ئەهورا مەزدا، ڕۆحە خوڵقێنەرەکە لە سەرۆکایەتیی حەوتەکەدا.
لە دەقە کۆنترەکاندا، خەسڵەتەکانی ڕاستی و بیری چاک زۆر زیاتر لە ئەوانی تر دەردەکەون؛ ئەمە نیشانەی شوێنە ناوەندییەکەیانە لە فێرکردنی زەردەشتدا، لە کاتێکدا دەسەڵات، دڵسۆزی، تەواوی و نەمرێتی کۆمەڵە پیرۆزەکە تەواو دەکەن. لە کۆنترین چینەکاندا کۆمەڵەکە جێگیر نییە و تەنها دواتر جێگیر دەبێت، بەڵام دیدەکە بەردەوامە: خودا کە بە باڵاترین خەسڵەتە چاکەکانی خۆی دەور دراوە و لە ڕێگەیانەوە دەردەکەوێت.
پارێزەرانی حەوت خوڵقێنراوەکە
لە گەردوونناسییە تەواو گەشەسەندووەکەدا، چاودێریی یەکێک لە خوڵقێنراوە گەورەکانی جیهانیش بە هەر یەکێک لە نەمرە بەخشندەکان سپێردراوە، بە جۆرێک هەموو گەردوونی زیندوو دەخرێتە ژێر پاراستنیان. ئەمە یەکێکە لە جوانترین تایبەتمەندییەکانی دیدی زەردەشتی، چونکە چاودێریی خودی سروشت دەکاتە ئەرکێکی پیرۆز.
ئاشا ڤەهیشتا چاودێریی ئاگڕ دەکات کە بۆ زەردەشتییەکان وەک سروشتی ناوەوەی واقیع پیرۆزە؛ ڤۆهوو مەنا چاودێریی ئاژەڵە ماڵییەکان دەکات؛ خشەثرا ڤایریا کانزاکان؛ سپەنتا ئارمەیتی زەوی؛ هەورڤەتات ئاوەکان؛ و ئامەرەتات ڕووەک و شتە گەشەکەرەکان. خوڵقێنراوی حەوتەم، مرۆڤایەتی، هی ڕۆحی پیرۆزی خودی پەروەردگاری دانایە. پیسکردن یان زیانگەیاندن بە هەر یەکێک لەم خوڵقێنراوانە واتای بریندارکردنی ئەو نەمرەیە کە دەیپارێزێت؛ کەواتە ڕێزگرتن لە زەوی، ئاوەکان، ئاگڕ و بوونەوەرە زیندووەکان واتای خزمەتکردنی خودایە.
نەمرەکان و یەزەتەکان
لە پلەی خوار حەوت نەمرە گەورەکەدا کۆمەڵێکی فراوانتری بوونەوەرە پیرۆزەکان ڕاوەستاون کە یەزەتە ناودەبرێن، وشەیەک بە واتای ئەوانەی شایەنی پەرستنن. ئەوان هاوتای ئەمەشە سپەنتەکان نین، بەڵکو یاریدەدەری ئەوانن، ڕووناکییە خوداییە پلەنزمترەکان کە لە بەڕێوەبردن و پاراستنی جیهاندا یارمەتی دەدەن. لە خۆشەویستترینەکانیان میترا، پەروەردگاری پەیمان و ڕووناکی، و ئەناهیتا، خانمی ئاوەکانن، کە ڕێزی هەردووکیان لە سەرانسەری جیهانی کۆنی گەلە ئێرانییەکاندا گیراوە.
پەروەردگاری دانا، حەوت نەمرە بەخشندەکە و یەزەتە زۆرەکان پێکەوە دیدێکی تاک و ڕێکخراوی خودایەتی پێک دەهێنن: یەک خودا کە لە ڕێگەی باڵاترین خەسڵەتەکانیەوە دەردەکەوێت و کۆمەڵێک هێزی پیرۆز خزمەتی دەکەن. ئەم پێکهاتەیە لە هەمان کاتدا بە تەواوی یەکتاپەرستە، چونکە هەموو شتێک لە ئەهورا مەزداوە سەرچاوە دەگرێت و بۆ ئەو دەگەڕێتەوە، هەروەها پڕە لە بوونەوەر، و ڕووخسارە پڕ ڕووناکییە زۆرەکانی تاکە خودا دەخاتە بەردەم پەرستەر تا خۆشیان بوێت و لاساییان بکاتەوە.
ئەمەشە سپەنتەکان و حەوت فریشتەی ئێزدی
بۆ کورد، سەرنجڕاکێشترین لایەنی نەمرە بەخشندەکان لێکچوونەکەیانە لەگەڵ ئایینە ڕەسەنەکەی خۆیان. لە ئایینی ئێزدیدا، خودا جیهانی خوڵقاند و سپاردی بە حەوت فریشتەی پیرۆز، یان حەوت نهێنی، کە سەرۆکیان تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس. لێرەش یەک خودای باڵا بە حەوتێکی پیرۆز دەور دراوە کە جیهان لە ڕێگەیانەوە ڕێک دەخرێت و ڕادەگیرێت، و لێکچوونەکە بە حەوتانە زەردەشتییەکە ئەستەمە نەبینرێت.
زۆر توێژەر لەم شێوازە هاوبەشە حەوتانەیەدا نیشانەی ئەو پاشخانە قووڵە ئێرانییە دەبینن کە هەردوو نەریتەکە لێی سەرچاوە دەگرن؛ میراتێکی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان کە لە هەر ئایینێکدا بە شێوەیەکی جیاواز دەردەکەوێت. ئەمە تێبینییەکی ڕاستگۆیانە و معقولە. بەڵام دەبێت بە وریایی بگوترێت: لێکچوونەکە لە پێکهاتە و ژمارەدایە، نەک لە سەرچاوەگرتنێکی سەلمێنراودا، و هەردوو سیستەمەکە لە وردەکاری و واتادا زۆر جیاوازن. فریشتە ئێزدییەکان نەمرە زەردەشتییەکان نین بە ناوی تر، و ئایینی ئێزدی ئایینێکی تەواو و زیندووی سەربەخۆیە، نەک لقێکی ئایینی زەردەشتی. باشترە لێکچوونەکە وەک لێکچوونی خێزانی لە نێو ئایینە کۆنەکانی گەلە ئێرانییەکاندا ببینرێت؛ ڕوونکەرەوەیە، بەڵام واتای یەکسانی نییە.
هێمایەتی
ئەمەشە سپەنتەکان یەکێک لە بیرۆکە ئایینییە گەورەکانی مرۆڤایەتی دەردەخەن: ئەوەی خودایەتی بە خەسڵەتەکانی دەناسرێت، و گەشەکردن لە چاکە، ڕاستی و دڵسۆزیدا واتای نزیکبوونەوە لە خودایە. نەریتی زەردەشتی بە دانانی ناو و ڕووخسار بۆ باڵاترین خەسڵەتە چاکەکان، ئەخلاقی گۆڕی بۆ پەرستن و پەرستنی گۆڕی بۆ ئەخلاق؛ بە جۆرێک ژیانێک بە بیری چاک، قسەی چاک و کردەوەی چاک بووە بەشداری لە خودی سروشتی پەروەردگاری دانا.
ڕۆڵیان وەک پارێزەری خوڵقێنراوەکان قووڵییەکی زیاتر بە دیدەکە دەبەخشێت کە بە شێوەیەکی بەرچاو نوێ دەردەکەوێت. چونکە ئاگڕ، ئاوەکان، زەوی، ڕووەک و ئاژەڵەکان هەر یەکێکیان لە ژێر چاودێریی نەمرێکی پیرۆزدایە، جیهانی سروشتی پیرۆزە و چاودێرییەکەی ئەرکێکی ئایینییە. لەم فێرکردنەدا ڕێزگرتن لە خودا و ڕێزگرتن لە جیهانی زیندوو یەک شتن؛ بیرۆکەیەک کە هێندەی ئەڤێستا کۆنە و ئەمڕۆش بە پەلە پێویستە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەمەشە سپەنتەکان خودان؟ ئەمە باوترین تێگەیشتنی هەڵەیە. بە چاوی کەسێکی دەرەوە حەوتەکە دەتوانن وەک کۆمەڵێک خودا دەرکەون، بەڵام نەریتەکە بە توندی جەخت دەکاتەوە کە ئەوان دەرکەوتنەکانی تاکە خودان، لایەنەکانی ئەهورا مەزدان، نەک خودای سەربەخۆ. ئایینی زەردەشتی یەکتاپەرستە، و نەمرەکان ڕووناکیی تاکە خوداکەیەتی، نەک کۆمەڵێک کێبڕکێکاری ئەو.
ئەم باوەڕە چەند کۆنە؟ لێرەدا توێژەران وریایی دەکەن. خەسڵەتە گەورەکان هەر لە گاتاکانی زەردەشتدا دەردەکەون، بەڵام دەستەواژەی ئەمەشە سپەنتە و لیستە جێگیرەکەی حەوتەکە هی دەقە کەمێک دواترەکانن؛ نەخشەی تەواوی گەردوونیی پارێزەرایەتییەکان تەنها لە بوندەهیشنی فارسیی ناوەڕاستدا ڕوون کراوەتەوە کە زۆر دواتر نووسراوە. بیرۆکەکە لە ماوەی چەندین سەدەدا گەشەی کرد و سیستەماتیک کرا، و هەڵەیە دوا شێوەی تەواوترینەکەی بەسەر کۆنترین سروودەکاندا بسەپێنرێت.
ئایا نەمرەکان ئایینەکانی تریان داڕشتووە؟ زۆر توێژەر پێیان وایە دیدی زەردەشتی بۆ بوونەوەرە پیرۆزەکانی دەوری تاکە خودا کاریگەریی لە بیرۆکە دواترەکانی فریشتە باڵاکان لە ئایینی جوولەکە، مەسیحی و ئیسلامدا کردووە؛ لێکچوونەکەش لەگەڵ حەوت فریشتەی ئێزدی زۆر گفتوگۆی لەسەر کراوە. ئەمانە ڕێگای معقولی لێکۆڵینەوەن، بەڵام گومانکردن بە کاریگەری ئاسانترە لە سەلماندنی؛ باشترە ئەم بەراوردانە وەک ئەگەری ڕوونکەرەوە پێشکەش بکرێن، نەک ڕاستیی یەکلایی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، تاکە خودا کە نەمرەکان لەوەوە سەرچاوە دەگرن
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی گاتاکانی یەکەم جار خەسڵەتە خوداییە گەورەکانی ناوبرد
ئەهریمەن: ڕۆحە وێرانکەرەکە، نەیاری جیهانی خوڵقێنراوی پیرۆز
میترا: پەروەردگاری پەیمان، گەورەترین یەزەتە
ئەناهیتا: خانمی ئاوەکان، کە ڕێزی لە سەرانسەری جیهانی گەلە ئێرانییەکاندا گیراوە
حەوت فریشتەی ئێزدییەکان: حەوتە پیرۆزەکەی ئایینە ڕەسەنەکەی خودی کورد
پرسیارە باوەکان
ئەمەشە سپەنتەکان چین؟
ئەوان حەوت نەمرە بەخشندەکەی ئایینی زەردەشتین، دەرکەوتنە پیرۆزەکانی ئەهورا مەزدا کە پەروەردگاری دانا جیهانی لە ڕێگەیانەوە خوڵقاند و بەڕێوەی دەبات. هەر یەکێکیان خەسڵەتێکی خودایی بەرجەستە دەکات و یەکێک لە خوڵقێنراوەکان دەپارێزێت.
ئەو حەوتە کێن؟
ڤۆهوو مەنا (بیری چاک)، ئاشا ڤەهیشتا (ڕاستی)، خشەثرا ڤایریا (دەسەڵاتی خوازراو)، سپەنتا ئارمەیتی (دڵسۆزی)، هەورڤەتات (تەواوی) و ئامەرەتات (نەمرێتی)، لەگەڵ ڕۆحی پیرۆزی ئەهورا مەزدا لە سەرۆکایەتییاندا.
ئایا ئەوان خودای جیاوازن؟
نەخێر. ئەوان دەرکەوتنەکانی تاکە خودا، ئەهورا مەزدان، لایەنەکانی خەسڵەتی خودی ئەو، نەک خودای سەربەخۆ. ئایینی زەردەشتی یەکتاپەرستە و ڕێزگرتن لە نەمرەکان واتای ڕێزگرتن لە خودایە.
هەر یەکێک چی دەپارێزێت؟
لە گەردوونناسییە گەشەسەندووەکەدا، ڕاستی ئاگڕ دەپارێزێت، بیری چاک ئاژەڵەکان، دەسەڵات کانزاکان، دڵسۆزی زەوی، تەواوی ئاوەکان و نەمرێتی ڕووەکەکان؛ لە کاتێکدا مرۆڤایەتی هی ڕۆحی پیرۆزە. هەموو جیهانی زیندوو لە ژێر چاودێرییانە.
ئایا پەیوەندییان بە حەوت فریشتەی ئێزدییەوە هەیە؟
هەردوو ئایینەکە حەوت بوونەوەری پیرۆز لە دەوری تاکە خودا دادەنێن؛ لێکچوونێک کە زۆر توێژەر سەرچاوەکەی بۆ میراتێکی کۆنی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان دەگەڕێننەوە. بەڵام لێکچوونەکە لە شێوازدایە، نەک لە سەرچاوەگرتنێکی سەلمێنراو، و ئایینی ئێزدی ئایینێکی تەواو و زیندووی سەربەخۆیە.
لە کوێدا وەسف کراون؟
خەسڵەتەکان لە گاتاکانی زەردەشتدا دەردەکەون؛ حەوتەکە یەکەم جار لە یەسنای حەوت بەشدا پێکەوە ناودەبرێن؛ نەخشەی تەواوی پارێزەرایەتییەکانیش لە بوندەهیشنی فارسیی ناوەڕاستی دواتردا ڕوون کراوەتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەمەشە سپەنتە - Encyclopaedia Britannica
ئەمەشە سپەنتە - New World Encyclopedia
7 نەمرە پیرۆزەکەی زەردەشتی چین؟ - TheCollector
ئەمەشە سپەنتەکان: لایەنە خوداییەکان لە ئایینی زەردەشتیدا - Hinduwebsite
مێژووی ئایینی زەردەشتی، بەشی 21 - ویکیسەرچاوە
ئەهورا مەزدا - Encyclopaedia Britannica
ئایینی زەردەشتی: دووانەباوەڕی و کۆتاییناسی - Philosophy Institute