Kürtleri ve Kürdistan’ı İçeren veya Etkileyen Antlaşmaların, Paktların, Anlaşmaların ve Uzlaşmaların Kapsamlı Kronolojik Listesi
Tarih | Adı | Açıklama |
MÖ 672 | Asur kralının Med şehir beylerine ve reislerine dayattığı resmî bağlılık yeminleri; Asur etkisi altındaki erken Med (proto-Kürt) topluluklarıyla bağlantılıdır. | |
MÖ 614 | Med Kralı Kyaksares ile Babilli Nabopolassar arasında, Asur’un düşmesine ve Kürtlerin atalarının yaşadığı bölgelerde Med denetiminin güçlenmesine yol açan Asur karşıtı pakt. | |
MÖ 585 | “Tutulma Savaşı”ndan sonra Babil ve Kilikya’nın aracılık ettiği barış anlaşması; Halys Nehri’ni Lidya ile Med imparatorluklarının sınırı olarak belirleyip Anadolu’daki Med (proto-Kürt) topraklarını tanımladı. | |
MÖ 69 | Gordyene ile Roma Arasındaki Antlaşma | Gordyene’nin (kadim Kürt bölgesi) Kralı Zarbienus’un Ermeni İmparatorluğu’na karşı Roma’dan yardım istediği ve Kürt dağlık topraklarında Roma ittifakları kuran anlaşma. |
MS 296 | Roma-Sasani Barış Antlaşması | Diocletianus ile Persler arasında Roma’nın Gordyene üzerindeki nüfuzunu tanıyan; imparatorluklar arasındaki Kürt nüfuslu sınır bölgelerini etkileyen anlaşma. |
MS 1000 | Bizans-Mervani Anlaşması | İmparator II. Basileios’un Kürt Mervani emirine “Maxitros” ve “Doğu Dükü” gibi unvanlar verdiği, Doğu Anadolu’nun Kürt bölgelerinde özerkliği resmileştiren protokol. |
1192 | Yafa Antlaşması | Kürt kökenli Selahaddin ile Aslan Yürekli Richard arasında Üçüncü Haçlı Seferi’ni sona erdiren ateşkes; Kudüs’e ortak erişime izin verip Kürtlerin yönettiği Eyyubi topraklarında istikrar sağladı. |
1229 | Yafa Antlaşması | Eyyubi Sultanı el-Kamil’in Kudüs’ü on yıllığına II. Friedrich’e bıraktığı, Kürt etkisindeki Eyyubi ülkesinde süren diplomasiyi yansıtan anlaşma. |
1514 | Çaldıran Anlaşması / 1514 Uzlaşması | Osmanlı Sultanı I. Selim ile Kürt prensleri arasında İdris Bitlisi aracılığıyla kurulan ortaklık; Çaldıran Savaşı’ndan sonra Safevilere karşı sınır savunması için Kürt özerkliği sağladı. |
1555 | Amasya Barışı | Kürt topraklarını doğu (Safevi) ve batı (Osmanlı) bölgelerine ayıran ilk resmî Osmanlı-Safevi barış antlaşması; sonraki bölünmelere örnek oluşturdu. |
1639 | Zühab Antlaşması (Kasr-ı Şirin Anlaşması olarak da bilinir) | Kürdistan’ın Osmanlı-Safevi bölünmesini kesinleştiren, modern Türkiye-İran-Irak sınırlarının temellerini atan ve Kürt topraklarını parçalayan sınır anlaşması. |
1823 | Birinci Erzurum Antlaşması (eklendi; Osmanlı-Kaçar sınır paktı) | Osmanlı İmparatorluğu ile Kaçar İranı arasında Kürt nüfuslu bölgelerde sınır anlaşmazlıklarını çözen anlaşma; ikinci antlaşmadan önce geldi ve geçirgen sınırları etkiledi. |
1847 | İkinci Erzurum Antlaşması | İngiliz ve Rus aracılığıyla Osmanlılar ile Persler arasındaki Kürt bölgelerinde geleneksel sınırların yerine belirli sınırlar getiren antlaşma. |
1916 | Sykes-Picot Anlaşması (eklendi; gizli İngiliz-Fransız paktı) | Osmanlı Orta Doğusu’nu İngiliz ve Fransız nüfuz alanlarına bölen, Kürtlerin katılımı olmadan Kürt bölgelerini gelecekteki Irak, Suriye ve Türkiye arasında paylaşan gizli anlaşma. |
1919 | Kürt-Ermeni Dayanışma Bildirisi (eklendi; Paris Barış Konferansı anlaşması) | Paris Barış Konferansı’nda Türk milliyetçilerine karşı tampon olarak bağımsız Kürt ve Ermeni devletlerini destekleyen ortak bildiri. |
1920 | Sevr Antlaşması | I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı topraklarında Milletler Cemiyeti onayına bağlı özerk veya bağımsız bir Kürt devleti öneren, onaylanmamış antlaşma. |
1922 | Ortak İngiliz-Irak Bildirisi (eklendi; Milletler Cemiyetine iletildi) | Kürtlerin Irak sınırları içinde bir hükûmet kurma hakkını tanıyan ve Musul’un Irak’a dâhil edilmesini etkileyen açıklama. |
1923 | Lozan Antlaşması | Sevr’in yerini alan, Kürt haklarından söz etmeden Türkiye sınırlarını belirleyen ve Kürdistan’ın Türkiye, Irak ve Suriye arasında bölünmesine yol açan anlaşma. |
1926 | Ankara Antlaşması (Angora Antlaşması olarak da bilinir) | Türkiye ile Irak arasındaki Musul vilayeti anlaşmazlıklarının çözümü; güney Kürt bölgelerini İngiliz mandası altındaki Irak’a dâhil etti. |
1937 | Sadabad Antlaşması | Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında mevcut düzeni korumak ve Kürt milliyetçi hareketlerini bastırmak için bölgesel güvenlik paktı. |
1946 | Kavam-Sadçikov Anlaşması (1946 için eklendi; 4 Nisan 1946 Sovyet-İran Anlaşması olarak da bilinir) | İran Başbakanı Ahmed Kavam ile Sovyet Büyükelçisi İvan Sadçikov arasında, daha sonra onaylanmayan petrol imtiyazları karşılığında Sovyet birliklerinin altı hafta içinde Kuzey İran’dan çekilmesine ilişkin ikili anlaşma. Bu, İran güçlerinin bölgeyi yeniden işgal etmesine imkân vererek kısa ömürlü Mahabad Cumhuriyeti’nin (Kürdistan Cumhuriyeti) 15 Aralık 1946’da teslim olmasına ve dağılmasına yol açtı. |
1955 | Bağdat Paktı | Bölgedeki Kürt isyanlarına karşı iş birliği hükümleri içeren karşılıklı güvenlik anlaşması. |
1970 | Kürt-Irak Özerklik Anlaşması (Mart Manifestosu veya Barış Anlaşması olarak da bilinir) | Kürtlere sınırlı özerklik sağlayan, Kürtçeyi resmî dil olarak tanıyan ve Irak Anayasası’nı Kürtleri bir milliyet olarak kabul edecek şekilde değiştiren anlaşma. |
1975 | Cezayir Anlaşması | Sınır anlaşmazlıklarını çözen ikili İran-Irak anlaşması; İran, Şattülarap konusunda verilen tavizler karşılığında Iraklı Kürt isyancılara desteğini sona erdirdi. |
1991 | Irak-Kürt Özerklik Müzakereleri (eklendi; Körfez Savaşı sonrası görüşmeler) | Kürt liderler ile Saddam Hüseyin arasında Kuzey Irak’ta genişletilmiş özerklik hedefleyen başarısız müzakereler. |
1996 | Petrol Karşılığı Gıda Programı Anlaşması (eklendi; BM-Irak anlaşması) | İnsani yardım için Irak petrol gelirlerinin %13’ünü Kürt denetimindeki kuzey illerine ayıran BM anlaşması. |
1998 | Washington Anlaşması (eklendi; KDP-KYB barış anlaşması) | Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) arasında iç savaşı sona erdirip Irak Kürdistanı yönetimini yeniden birleştirmek için ABD aracılığıyla yapılan anlaşma. |
2005 | Irak Anayasası (eklendi; Saddam sonrası ulusal temel belge) | Kürdistan Bölgesel Yönetimini (KBY) ve Kürdistan Parlamentosunu federal oluşumlar olarak tanıyan ve Irak’ta Kürt özerkliğini resmileştiren anayasa. |
2014 | Erbil-Bağdat Petrol ve Askerî Anlaşması | Irak hükûmeti ile KBY arasında İslam Devleti tehditleriyle mücadele için petrol gelirlerinin ve askerî kaynakların paylaşılmasına ilişkin anlaşma. |
2016 | ABD-KBY Mutabakat Muhtırası (eklendi) | Irak Kürdistanı’ndaki Peşmerge güçlerine ABD askerî yardımının artırılmasına ilişkin anlaşma. |