Lîsteya Berfireh a Kronolojîk a Peyman, Pakt, Lihevhatin û Rêkeftinên Kurdan û Kurdistanê Dihewînin an Bandor li Wan Dikin
Dîrok | Nav | Ravekirin |
672 BZ | Sondên fermî yên dilsoziyê ku padîşahê asûrî li xwediyên bajar û serokên medî ferz kirin, bi komên destpêkê yên Medî (pêş-kurdî) yên di bin bandora asûrî de ve girêdayî. | |
614 BZ | Pakta li dijî Asûriyê ya di navbera padîşahê medî Kyaksares û Nabopolassarê Babîlê de, ku bû sedema hilweşîna Aşûrê û kontrola Medî li herêmên bav û kalên kurdan xurt kir. | |
585 BZ | Lihevhatina aştiyê ya piştî «Şerê Girtina Rojê» bi navbeynkariya Babîl û Kîlîkyayê, Çemê Halys wek sînorê împaratoriyên Lîdî û Medî diyar dike û axên Medî (pêş-kurdî) li Anatolyayê diyar dike. | |
69 BZ | Peymana di Navbera Gordyene û Romayê de | Lihevhatina ku Padîşah Zarbienusê Gordyene (herêma kevnar a kurdî) li dijî Împaratoriya Ermenî alîkariya Romayê xwest û tifaqên romayî li welatên çiyayî yên kurdî ava kir. |
296 PZ | Peymana Aştiyê ya Roma-Sasanî | Rêkeftina di navbera Diocletian û Farisan de ku bandora romayî ya li Gordyene nas dike û bandor li herêmên sînorî yên kurd lê dijîn ên di navbera împaratoriyan de dike. |
1000 PZ | Lihevhatina Bîzansî-Merwanî | Protokola ku Împarator Basîlê II navên wek «Maxitros» û «Dûkê Rojhilat» dide mîrê kurd ê Merwanî û xweseriya herêmên kurdî yên rojhilatê Anatolyayê fermî dike. |
1192 | Peymana Yafayê | Agirbesta dawiya Xaçperestiya Sêyem a di navbera Selahedîn (bi reha kurdî) û Rîçardê Şêrdil de, rê dide gihîştina hevpar a Orşelîmê û axên Eyûbî (bi rêberiya kurdî) aram dike. |
1229 | Peymana Yafayê | Lihevhatina Siltanê Eyûbî el-Kamil Orşelîmê ji bo deh salan radestî Frederickê II dike, dîplomasiya berdewam a li welatên Eyûbî yên di bin bandora kurdî de nîşan dide. |
1514 | Lihevhatina Çaldiranê / Rêkeftina 1514 | Hevkariya di navbera Siltanê Osmanî Selîmê I û mîrên kurd bi rêya Îdrîsê Bidlîsî, xweseriya kurdî ji bo parastina sînor li dijî Sefewiyan piştî Şerê Çaldiranê dide. |
1555 | Aştiya Amasyayê | Peymana yekem a fermî ya aştiyê ya Osmanî-Sefewî axên kurdî dabeşî herêmên rojhilatî (Sefewî) û rojavayî (Osmanî) dike û bingehên dabeşkirinên paşerojê datîne. |
1639 | Peymana Zuhabê (herwiha bi navê Lihevhatina Qesra Şîrîn tê naskirin) | Lihevhatina sînorî ya dabeşkirina Osmanî-Sefewî ya Kurdistanê temam dike, bingehên sînorên nûjen ên Tirkiye-Îran-Îraqê datîne û axên kurdî perçe dike. |
1823 | Peymana Yekem a Erzurumê (zêdekirî; pakta sînorî ya Osmanî-Qacar) | Lihevhatina di navbera Împaratoriya Osmanî û Farisa Qacar de nakokiyên sînorî yên herêmên kurd lê dijîn çareser dike, ji peymana duyem zûtir e û bandor li sînorên vekirî dike. |
1847 | Peymana Duyem a Erzurumê | Peymana bi navbeynkariya Brîtanî û Rûsî sînorên kevneşopî bi sînorên diyarkirî yên herêmên kurdî yên di navbera Osmanî û Farisan de diguherîne. |
1916 | Lihevhatina Sykes-Picot (zêdekirî; pakta veşartî ya Brîtanî-Fransî) | Rêkeftina veşartî Rojhilata Navîn a Osmanî dabeşî qadên bandora Brîtanî û Fransî dike û herêmên kurdî di nav Îraq, Sûriye û Tirkiyeya paşerojê de bê beşdariya kurdî dabeş dike. |
1919 | Daxuyaniya Hevgirtinê ya Kurdî-Ermenî (zêdekirî; lihevhatina Konferansa Aştiyê ya Parîsê) | Daxuyaniya hevpar a li Konferansa Aştiyê ya Parîsê dewletên serbixwe yên kurdî û ermenî wek astengên li dijî neteweperwerên tirk piştgirî dike. |
1920 | Peymana Sêvrê | Peymana piştî Şerê Cîhanê yê Yekem a neratîfîkekirî dewleteke kurdî ya xweser an serbixwe li axên Osmanî pêşniyar dike, bi şertê pejirandina Komeleya Neteweyan. |
1922 | Daxuyaniya Hevpar a Brîtanî-Îraqî (zêdekirî; ji Komeleya Neteweyan re ragihandî) | Daxuyaniya mafê kurdan ê avakirina hikûmetekê di hundirê sînorên Îraqê de nas dike û bandor li daxilkirina Mûsilê di Îraqê de dike. |
1923 | Peymana Lozanê | Rêkeftina li şûna Sêvrê tê û sînorên Tirkiyeyê bê navbirina mafên kurdî diyar dike, dibe sedema dabeşkirina Kurdistanê di nav Tirkiye, Îraq û Sûriyeyê de. |
1926 | Peymana Enqereyê (herwiha bi navê Peymana Angorayê tê naskirin) | Çareserkirina nakokiyên Parêzgeha Mûsilê yên di navbera Tirkiye û Îraqê de, herêmên başûrî yên kurdî di Îraqa di bin mandata Brîtanî de yekgirtî dike. |
1937 | Peymana Saadabadê | Pakta ewlehiya herêmî ya di nav Tirkiye, Îran, Îraq û Afganistanê de ji bo parastina rewşa heyî û tepisandina tevgerên neteweperwer ên kurdî. |
1946 | Lihevhatina Qavam-Sadchikov (ji bo 1946 hatiye zêdekirin; herwiha bi navê Lihevhatina Sovyetî-Îranî ya Nîsan 4, 1946 tê naskirin) | Rêkeftina dualî ya di navbera Serokwezîrê Îranê Ehmed Qavam û Balyozê Sovyetê Ivan Sadchikov de ji bo vekişîna leşkerên sovyetî ji bakurê Îranê di şeş hefteyan de, li hember îmtiyazên petrolê (paşê nehat ratîfîkekirin); vê rê da hêzên îranî herêmê dîsa dagir bikin û bû sedema teslîmbûn û hilweşîna Komara Mehabadê (Komara Kurdistanê) ya demkurt di Kanûn 15, 1946 de. |
1955 | Pakta Bexdayê | Lihevhatina ewlehiya hevpar bendên hevkariya li dijî serhildanên kurdî yên herêmê dihewîne. |
1970 | Lihevhatina Xweseriyê ya Kurdî-Îraqî (herwiha bi navê Manîfestoya Adarê an Rêkeftina Aştiyê tê naskirin) | Rêkeftina xweseriya sînorkirî dide kurdan, kurdî wek zimanekî fermî nas dike û destûra Îraqê diguherîne da kurdan wek neteweyekê nas bike. |
1975 | Lihevhatina Cezayîrê | Lihevhatina dualî ya Îran-Îraqê nakokiyên sînorî çareser dike, Îran piştgiriya serhildêrên kurd ên Îraqê li hember îmtiyazên Şet el-Erebê dawî dike. |
1991 | Muzakereyên Xweseriyê yên Îraqî-Kurdî (zêdekirî; axaftinên piştî Şerê Kendavê) | Muzakereyên neserkeftî yên di navbera rêberên kurd û Sedam Huseyn de bi armanca xweseriya berfirehtir li bakurê Îraqê. |
1996 | Lihevhatina Bernameya Petrol ji bo Xwarinê (zêdekirî; lihevhatina Neteweyên Yekbûyî-Îraqê) | Rêkeftina Neteweyên Yekbûyî 13% ji dahatên petrolê yên Îraqê ji bo alîkariya mirovî ji parêzgehên bakurî yên di bin kontrola kurdî de re veqetîne. |
1998 | Lihevhatina Waşingtonê (zêdekirî; lihevhatina aştiyê ya KDP-PUK) | Lihevhatina bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî ya di navbera Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) de ji bo dawîkirina şerê navxweyî û yekkirina dîsa ya rêveberiya Kurdistana Îraqê. |
2005 | Destûra Îraqê (zêdekirî; peymana neteweyî ya piştî Sedam) | Destûra ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) û Parlamentoya Kurdistanê wek sazîyên federal nas dike û xweseriya kurdî li Îraqê fermî dike. |
2014 | Lihevhatina Petrolê û Leşkerî ya Hewlêr-Bexdayê | Lihevhatina di navbera hikûmeta Îraqê û KRG de li ser parvekirina dahatên petrolê û çavkaniyên leşkerî ji bo têkoşîna li dijî tehdîdên Dewleta Îslamî. |
2016 | Memorandûma Têgihîştinê ya Dewletên Yekbûyî-KRG (zêdekirî) | Lihevhatina ji bo zêdekirina alîkariya leşkerî ya Dewletên Yekbûyî ji hêzên Pêşmerge yên li Kurdistana Îraqê re. |