Tâbilik Antlaşmasına Giriş
Antik tarihin kayıtlarında az belge, imparatorluk gücü ve boyun eğdirmenin çıplak dinamiklerini Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması kadar canlı yansıtır. MÖ 672’ye tarihlenen bu Yeni Asur eseri, modern Kürt halkının ataları olarak yaygın biçimde görülen Med reisleri de dâhil, Asur İmparatorluğu’nun tâbileri üzerindeki demir yumruklu denetiminin kanıtıdır.
Kral Asarhaddon’un saltanatında (MÖ 681–669) hazırlanan antlaşma, ilahi lanetler ve dünyevi misilleme tehdidiyle yalnızca krala değil, belirlediği ardılı Asurbanipal’e de sadakat yemini dayatıyordu. Ancak egemenliğin bu simgesi, isyan tohumlarını ekti. Yalnızca onyıllar sonra Medler, kendilerini bağlamaya çalışan imparatorluğu dağıtmak için ayağa kalktı. Bu dirençli ruh, Kürt tarihinde bugün de yankılanır.
Tarihsel Arka Plan: Asur’un Zirvesi ve Asarhaddon’un Yönetimi
Yeni Asur İmparatorluğu, MÖ 7. yüzyıldaki zirvesinde Akdeniz’den İran Platosu’na uzanan dev bir güçtü. Sanherib’in oğlu Asarhaddon, babasının öldürülmesinin tetiklediği iç savaş da dâhil, iç çekişmeler arasında tahta çıktı. Mirasını güvenceye almak için Asur nüfuzunu genişletti; MÖ 671’de Mısır’ı fethedip bölge genelinde ittifaklar kurdu, daha doğrusu boyun eğmeyi dayattı.
Asarhaddon’un tâbilik antlaşmaları, yalnızca diplomatik nezaket değildi; ayrıntılı denetim araçlarıydı. Nemrut’un (antik Kalhu) harabelerinde bulunan, bilinen en uzun Asur antlaşması; Med kent hükümdarlarından Yahudalı Manaşşe gibi batılı krallara kadar bağlılar için kapsamlı yükümlülükler sıralar. Çoğunlukla Asur tanrılarını çağıran yeminlerle mühürlenen bu paktlar, sarsılmaz bağlılık, Medlerin değerli atları dâhil haraç ve isyan yasakları istiyordu.
Antlaşmayı Çözümlemek: Yeminler, Lanetler ve Denetim
Asarhaddon’un Veraset Antlaşması olarak da bilinen Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması, kil tabletlerde korunmuştur ve yüzlerce satırdan oluşur. Asarhaddon’u “dünyanın kralı” olarak tanımlayan girişle başlar; Nahşimartili Humbareş gibi Med önderleri dâhil tâbileri sıralar. Temel talep Asurbanipal’e sadakattir; ona karşı her sadakatsizliği veya ittifakı yasaklar.
Antlaşmayı kötü şöhretli yapan, yemin bozanlara yönelik ilahi öfkenin ayrıntılı çağrıları olan lanetleridir. Salgınlar, kıtlık ve tam yıkım içerirler; Tesniye 28 gibi Kitab-ı Mukaddes metinleriyle benzerlikler taşırlar. Ancak araştırmacılar etkinin yönünü tartışır. Medler açısından bu, çoğunlukla Asur üslerinde yapılan törenlerle sadakat yemini etmek, eşitlerden çok haraç verenler statüsünü pekiştirmek demekti.
Medler: Kürtlerin Boyunduruk Altındaki Ataları
Zagros Dağları’nda yaşayan Demir Çağı İranî halkı Medler, bu dramın başlıca aktörleriydi. Asur kayıtları onları, toprakları Parsua ve Bit-Hamban gibi Asur eyaletlerine alınmış “kent beylerinin” yönettiği at yetiştiricileri ve savaşçılar olarak gösterir. Asarhaddon döneminde haraç ve askerî yardım sağlamaya zorlandılar. Onları sürekli astlar gibi ele alan yeminlerle özerklikleri kısıtlandı.
Ancak bu boyun eğdirme anlatısı, Kürt mirasına doğrudan bağlanır. Vladimir Minorsky ve A. S. Şahbazi gibi tarihçiler, İran Platosu’nda dilsel, kültürel ve coğrafi kökleri paylaşan Medlerin Kürtlerin başlıca ataları arasında olduğunu savunmuştur.
Orta Çağ metinleri, algılanan sürekliliği yansıtarak Kürtler için sık sık “Medler” adını birbirinin yerine kullanmıştır. Akıcı giysiler ve pantolonlardan oluşan geleneksel “Med kıyafeti” gibi unsurlar bile Kürt giyiminde yankılanır. Medlerin daha geniş İranî gruplarda eridiğini belirten bazı araştırmacılarla tartışmalar sürse de Kürtlerin Med soyuna ilişkin iddiası genetik, dilsel ve tarihsel kanıtlarla desteklenir; onları bu kadim direncin mirasçıları olarak çerçeveler.
Zincirlerden Fethe: Med İsyanı ve Asur’un Yıkılışı
Antlaşmanın baskısı kısa sürdü. MÖ 7. yüzyılın sonlarına doğru Kral Keyaksar döneminde Medler birleşip durumu tersine çevirdi. MÖ 614’te Asur’un dinî kalbi Aşur’u yağmaladılar; MÖ 612’de Nabopolassar yönetimindeki Babillilerle ittifak yaparak imparatorluğun başkenti Ninova’yı kuşatıp yerle bir ettiler. Asur’un iç zayıflıkları ve muhtemelen büyük kuraklıkla ağırlaşan bu felaketli yıkılış, Asur üstünlüğünün sonunu işaretledi.
Medlerin rolü belirleyiciydi: Süvarileri ve stratejik ittifakları, kendilerini bağlayan baskıcı gücü dağıttı. Zafer, Ahameniş İran dünyasının öncülü Med İmparatorluğu’na yol açtı; Medlerin ve dolayısıyla Kürtlerin boyun eğmez iradesini ortaya koydu.
Ninova’nın Düşüşü — Vikipedi
Antlaşma
Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması’nın (Asarhaddon’un Veraset Antlaşması olarak da bilinir) antik çağdan kalan birden fazla kopyası, başlıca arkeoloji kazılarında çıkarılan kil tabletlerde yaşamıştır. En ünlü grup, 1955’te Irak’ta Nemrut’ta (antik Kalhu), görünüşe göre sarayın taht salonunda bulundu. Birkaç tablete yayılan 350’den fazla satır Akadca çivi yazısından oluşuyordu.
Aynı döneme tarihlenen, iyi korunmuş başka örnek bugünkü Türkiye’de Tell Tayinat’ta bulundu. Bu eserler British Museum gibi müzelerde tutulur. Tam harf aktarımları, çeviriler ve yorumlar, Asur Devlet Arşivleri (SAA) dizisinin 2. cildi gibi akademik yayınlarda bulunur.
MÖ 672’de dayatılan antlaşma, esas olarak Asur kralı Asarhaddon’un, Med reisleri ve diğer hükümdarlar dâhil tâbilerine zorla kabul ettirdiği sadakat yemini belgesidir. Asur tahtının ardılı olarak oğlu Asurbanipal’e ve Babil veliahtı olarak diğer oğlu Şamaş-şumu-ukin’e sarsılmaz desteklerini güvenceye almayı amaçlar. Tarafları tanımlayan girişle başlar, ilahi tanıkları sıralar; ardından 33 yükümlülük hükmü ve her ihlal için kapsamlı lanetler gelir.
Aşağıda standart çeviriye dayanan, başlıca alıntıları içeren yapılandırılmış içerik özeti yer alır. Satır numaraları Nemrut tabletlerinden yaklaşık olarak alınmıştır:
Giriş (§1)
Bu bölüm, antlaşmayı “dünyanın kralı, Asur kralı” diye tanımlanan Asarhaddon ile belirli tâbiler arasında anlaşma olarak sunar. Bunlar arasında Med topraklarındaki Nahşimarti kentinin hükümdarı Humbareş, ailesi ve bağlıları vardır. Gelecek kuşaklara uzanır, Asurbanipal’e sadakati vurgular. Alıntı: “(1) Asarhaddon’un, (dünyanın kralı), Asur kralı, Sanherib’in oğlu, (aynı şekilde dünyanın kralı), Asur kralı, Nahşimarti’nin kent hükümdarı Humbareş ile (vb.) antlaşması…”
İlahi Tanıklar ve Yemin (§2–3)
Antlaşma, Asur, Babil ve bölgesel panteonlardan Aşşur, Anu, Enlil, Ea, Sin, Şamaş, Adad, Marduk ve diğerleri dâhil uzun tanrılar ve gök cisimleri listesini tanık olarak çağırır. Tâbiler bu tanrılar üzerine tek tek yemin eder. Alıntı: “Gezegenler (Jüpiter, Venüs, Satürn, Merkür, Mars, Sirius) ve Aşşur, Anu, Illil, Ea… dâhil tanrılar; göğün, yerin, Asur’un, Sümer’in, Akad’ın ve ülkelerin bütün tanrıları tanıktır.”
Temel Yükümlülükler ve Hükümler (§4–35)
Bunlar antlaşmanın büyük bölümünü oluşturur; Asarhaddon öldüğünde Asurbanipal’i koruma ve destekleme görevlerini ayrıntılandırır. Başlıca temalar arasında onu tahta oturtmak; aileden, görevlilerden veya yabancılardan gelen her komployu ve sadakatsizliği bildirmek; isyanları reddetmek; tahtı gasp edenlerle savaşmak; ona karşı büyü veya zarardan kaçınmak ve yemini torunlara sürdürmek vardır. Yasaklar, kraliyet ailesinde çekişme kışkırtmayı, antlaşmayı değiştirmeyi veya çelişen yeminler etmeyi kapsar.
§4’ten alıntı (Asurbanipal’in Belirlenmesi): “Asur kralı Aşur-ahi-iddin [Asarhaddon] öldüğünde: Büyük ve yükselen veliaht Aşur-bani-apli’yi [Asurbanipal] krallık tahtına oturtacaksınız. Üzerinizde Asur’un krallığını ve efendiliğini üstlenecektir.”
§8–11’den alıntı (Sadakat ve Hainliğin Bildirilmesi): “Asurbanipal’e… veya kardeşlerine karşı… günah işlemeyeceksiniz. Aileden, ileri gelenlerden veya başkalarından gelen her karşıt sözü bildireceksiniz.”
§12–16’dan alıntı (İsyancılara Karşı Eylemler): “İsyanı kışkırtanları yakalayıp bildirin/öldürün; hainlerle ilişkileri bildirin; isyancılarla yeminleri reddedin.”
Hükümler dürüst öğüt vermek, kraliyet armağanlarını korumak ve kardeşler veya görevliler gibi başka kimsenin iktidarı gasp etmemesini sağlamak biçiminde etkin sadakati vurgular.
Lanetler (§37–56 ve §58–106)
İhlal edenler hastalık, kıtlık, yamyamlık, gömülmeme, ateş veya sel yıkımı, salgınlar, parçalanma ve sonsuz acı dâhil korkunç ilahi cezalarla tehdit edilir. Ayrıntılı ve canlı anlatımlarda çoğunlukla bunları uygulayacak belirli tanrılar çağrılır.
Standart Lanetlerden Alıntı: “Tanrılar kısa ömür, hastalık, cüzzam, körlük, kıyım, kıtlık, çekirge, yamyamlık ve gömülmeme gibi kaderler versin.”
Törensel Lanetlerden Alıntı: “Adad sizi kötücül yıldırımla vursun… Şamaş sizi görme yetisinden yoksun bıraksın… Etinizi kuşlar ve hayvanlar yesin.”
Bağlılık Yemini ve Kolofon (§57 ve §107)
Tâbiler isyan etmeyeceklerini teyit eder, Asurbanipal’i kral kabul eder. Belge tarihle sona erer: “İyyar ayının 18. günü, Dur-Şarrukku valisi Nabû-belu-uṣur’un adını taşıyan yıl.”
Araştırmacılar bu lanetlerle Tesniye gibi Kitab-ı Mukaddes metinlerinin benzerliklerini belirtip olası etkiler önerir; ancak ödünç almanın yönü tartışmalıdır. Tam Akadca metin ve daha ayrıntılı çeviriler için Oracc projesi veya SAA yayınları iyi başlangıç noktalarıdır.
Özgürlük Mirası: Modern Kürtler İçin Dersler
Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması kadim kalıntıdan fazlasıdır; Kürtlerin boyun eğdirmeye karşı süren mücadelesinin aynasıdır. Baskı altında sadakat yemini eden Med reislerinden, torunlarının Rojava ve daha geniş Kürdistan gibi bölgelerde süren özerklik arayışına kadar tema, boyun eğmeyen direniştir. Kürtler bugün jeopolitik baskılar arasında yol alırken bu tarih, savaşçı miraslarını teyit eder: İmparatorluk zincirlerini tekrar tekrar parçalayan halk. Kürtler Medleri ataları olarak sahiplenerek davalarına dünya çapında dayanışma ilhamı veren başkaldırı soyunu onurlandırır.
Sorular ve Yanıtlar: Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmasını ve Kürt Mirasını Çözümlemek
Soru 1: Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması nedir?
Yanıt: Asarhaddon’un Veraset Antlaşması olarak da bilinen Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması, MÖ 672’den kalan bir dizi Yeni Asur diplomatik anlaşmasıdır. Asarhaddon’un oğlu Asurbanipal’in Asur kralı olarak ardıllığını güvenceye almak için tâbi hükümdarlara ve bağlılara sadakat yeminleri dayatmıştır. Karşılıklı paktlar değil, tek taraflı denetim dayatmalarıydı; yükümlülükleri, isyan yasaklarını ve ihlaller için ağır lanetleri ayrıntılandırıyorlardı. Kil tabletlerde birden fazla kopyası bulunan belge, Asur imparatorluk bürokrasisinin ve zorlamasının zirvesini temsil eder. Med ataları imzacılar arasında olan Kürt halkı için, sonunda Asur egemenliğine karşı kazanacakları zaferli isyanı önceleyen tarihsel boyunduruk anını simgeler.
Soru 2: Antlaşma ne zaman ve neden oluşturuldu?
Yanıt: Antlaşma MÖ 672’de, Yeni Asur İmparatorluğu kralı Asarhaddon’un saltanatında (MÖ 681–669) oluşturuldu. Asarhaddon’un babası Sanherib’in öldürülmesi ve en büyük oğlunun ölümü dâhil, iç huzursuzluğa yol açan kraliyet ailesi çekişmeleriyle ortaya çıktı. Gelecekteki veraset savaşlarını önlemek, Asur için Asurbanipal ve Babil için Şamaş-şumu-ukin olarak seçtiği varislere sadakati sağlamak amacıyla Asarhaddon, Med reisleri dâhil tâbilerini ayrıntılı törenlerde yemin etmeye zorladı. Bu, Mısır’a yönelik fetihler gibi genişleyen Asur ilerleyişi ortasında iktidarı sağlamlaştıran daha büyük stratejinin parçasıydı. Zamanlama Asur’un zirvesini yansıtır; ancak Kürtlerin ataları Medler için, hoşnutsuzluğu ve sonraki birliği besleyen zorla haraç dönemiydi.
Soru 3: Başlıca taraflar, özellikle Medler kimlerdi?
Yanıt: Antlaşma, doğu Zagros Dağları’ndaki Med kent hükümdarlarından Yahudalı Manaşşe gibi batılı krallara kadar geniş tâbi kitlesini bağlıyordu. Anılan belirli Med önderleri arasında Nahşimartili Humbareş, Urakazabarnalı Ramataia ve Partakkalı Uppis gibi başkaları vardı. At gibi haraç ve askerî destek vermeleri gerekiyordu. Kendisini “dünyanın kralı” diye adlandıran Asarhaddon, dayatan taraftı; Asur, Babil ve bölgesel panteonların ilahi tanıkları yeminlerin uygulanmasını sağlıyordu. Modern Kürdistan’la örtüşen bölgelerde yaşayan Demir Çağı İranî halkı Medler, ast olarak gösterilmekle birlikte savaşçılıkları ve at yetiştiricilikleriyle ünlüydü. Bu bağ, Kürtlerin imparatorluk müdahalesine direnişteki kadim köklerini öne çıkarır.
Soru 4: Antlaşma gerçekte ne söyler? Başlıca alıntılar verilebilir mi?
Yanıt: Antlaşma Akadca çivi yazısıyla 350–674’ü aşkın satırdan oluşur; giriş, ilahi tanıklar, 33–41 yükümlülük hükmü ve kapsamlı lanetlere ayrılır. Asurbanipal’i tahta oturtmak, hainliği bildirmek, isyancılarla savaşmak ve çelişen ittifaklardan kaçınmak dâhil mutlak sadakat ister. 41–54. satırlardan özet alıntı şöyledir: “Asur kralı Aşur-ahi-iddin’in, göğün ve yerin büyük tanrıları önünde, büyük ve yükselen veliaht Aşur-bani-apli hakkında sizinle kurduğu antlaşma… Asur kralı Aşur-ahi-iddin öldüğünde: Aşur-bani-apli’yi… krallık tahtına oturtacaksınız.” Lanetler kıtlık, hastalık ve yamyamlık gibi dehşetleri çağırır: “Tanrılar kısa ömür, hastalık, cüzzam, körlük, kıyım, kıtlık, çekirge, yamyamlık ve gömülmeme gibi kaderler versin.” Tam metinler, Asur Devlet Arşivleri dizisi gibi akademik baskılarda bulunur.
Soru 5: Tâbilik Antlaşması Kürt tarihiyle nasıl ilişkilidir?
Yanıt: Antlaşma, Zagros Dağları ve İran Platosu’ndaki ortak coğrafi, dilsel ve kültürel bağlar nedeniyle modern Kürtlerin başlıca ataları olarak yaygın biçimde kabul edilen Med reislerini doğrudan içerir. Bu Kürt öncülü grupların Asur yönetiminde karşılaştığı erken baskıyı örnekler; ancak boyun eğmeleri kısa sürdü. Yalnızca onyıllar sonra Keyaksar döneminde Medler birleşti ve Babil’le ittifak kurarak MÖ 612’de Asur’u yıktı; Ninova’yı yağmalayıp imparatorluğu sona erdirdi. Bu tersine dönüş, Rojava gibi bölgelerin modern özerklik mücadelelerinde de yankılanan, imparatorluklara karşı kalıcı Kürt direnç ve başkaldırı ruhunu öne çıkarır.
Soru 6: Modern Kürtleri antik Medlere bağlayan güçlü kanıtlar var mı?
Yanıt: Evet; önemli tarihsel, dilsel, genetik ve kültürel kanıtlar bu bağlantıyı destekler. Vladimir Minorsky gibi tarihçiler, bugün Kürtlerin yaşadığı aynı Zagros bölgelerinde bulunan Medlerin onlara dilsel olarak benzediğini; Orta Çağ metinlerinin sık sık Kürtler için “Medler” adını birbirinin yerine kullandığını belirtir. Kültürel bağlar, geleneksel Kürt giyimini yansıtan akıcı giysiler ve pantolonlardan oluşan “Med kıyafeti” ile ortak İranî dil köklerini içerir. Genetik çalışmalar süreklilik gösterir; Kürtler, yerel unsurları bünyesine alan bu antik İranîlerin biyolojik torunlarıdır. Medlerin daha geniş İranî gruplarda erimesi nedeniyle bazı tartışmalar sürse de birçok araştırmacının ortak görüşü, Kürtleri Med mirasının varisleri kabul eder; imparatorluk kurucularının mirasını yeniden sahiplenirler.
Soru 7: Antlaşmadan sonra ne oldu? Medler ona uydu mu?
Yanıt: Antlaşmanın etkisi geçiciydi. Asur gücü, olası büyük kuraklık dâhil dış baskılar ve iç çekişmeler nedeniyle zayıfladı. MÖ 7. yüzyılın sonlarına doğru Med kralı Keyaksar klanları birleştirdi, ordularını yeniden düzenledi ve isyan etti. MÖ 614’te Aşur’u yağmaladılar; MÖ 612’de Nabopolassar yönetimindeki Babillilerle birlikte Ninova’yı yerle bir ederek Asur İmparatorluğu’nu çökerttiler. Med öncülüğündeki bu zafer, Ahameniş İran’ının öncülü kısa ömürlü imparatorluklarını kurdu; Kürt öncüllerinin boyunduruğu egemenliğe dönüştürme yeteneğini örnekledi.
Soru 8: Antlaşmanın fiziksel kopyaları var mı, çevirilere nereden ulaşılabilir?
Yanıt: Evet. Birden fazla kil tablet kopyası yaşamaktadır. Bunlar arasında 1955’te Nemrut’ta (antik Kalhu) bulunan sekiz tablet ve 2014’te Türkiye’de Tell Tayinat’ta bulunan bir tablet vardır. British Museum gibi kurumlarda tutulurlar. Tam harf aktarımları ve İngilizce çeviriler, Oracc (Oriental Institute’un Asur kaynakları) gibi projeler aracılığıyla çevrimiçi veya D.J. Wiseman’ın “Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları” ve Asur Devlet Arşivleri dizisi gibi yayınlarda bulunur.
Soru 9: Antlaşmayla Kitab-ı Mukaddes metinleri arasında benzerlikler var mı?
Yanıt: Kesinlikle. Salgın, kıtlık ve yıkımı çağıran antlaşma lanetleri, Tesniye 28’dekilerle yakından benzeşir; Kitab-ı Mukaddes’in ahit diline Asur etkisini düşündürür. Araştırmacılar ödünç almanın yönünü tartışır; ancak Yahudalı Manaşşe gibi tâbiler, antlaşma tabletlerini tapınaklarda sergileyerek bazı unsurları benimsemiş olabilir. Bu kültürler arası etki, Medlerin hikâyesini daha önemli kılar. Kendileri özgürleşirken, boyun eğdirilmelerinin dünya dinî anlatılarına nasıl yayıldığını gösterir.
Soru 10: Tâbilik Antlaşması modern Kürtler için neden önemlidir?
Yanıt: Ataların dayanıklılığının güçlü simgesidir; Kürtlerin ataları Medlerin baskıya nasıl katlanıp sonunda baskıcılarını dağıttığını gösterir. Kürtlerden yana bir bakışta, tarihsel bölünmelerden Kürdistan’da süren özerklik çabalarına kadar modern “imparatorluklara” karşı kendi kaderini belirleme mücadelelerine ilham verir. Tarihi yeniden sahiplenmek gururu, kültürü korumayı ve dünya çapında dayanışmayı güçlendirir; Kürtlerin özgürlük savaşçıları olarak binyıllık mirasını dünyaya hatırlatır.
Kaynaklar
“Asarhaddon’un Veraset Antlaşmaları.” Nemrut: Asur Bilgi Üretiminin Maddi Boyutları. Oracc, Pennsylvania Üniversitesi Müzesi. https://oracc.museum.upenn.edu/nimrud/livesofobjects/successiontreaties. Yayım: 18 Aralık 2019.
Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşması Araştırma Makaleleri. Academia.edu. https://www.academia.edu/Documents/in/Vassal_Treaty_of_Esarhaddon.
“Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları ve Tesniye’nin Tarihlendirilmesi.” Brill. https://brill.com/downloadpdf/book/9789004497092/B9789004497092_s006.pdf.
“Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları, Tarihçinin Süleyman’ın Veraset Anlatısını Etkilemiş midir?” Bulletin for Biblical Research. Scholarly Publishing Collective. https://scholarlypublishingcollective.org/psup/biblical-research/article/28/4/554/197491/Did-the-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Influence. Yayım: 13 Mart 2018.
“Tesniye ve Antlaşma Metinleri.” Knowledge@UChicago. https://knowledge.uchicago.edu/record/2269/files/Polk_uchicago_0330D_15212.pdf.
“Tesniye 13:1’deki Kanon Formülünün Kaynağı Olarak Asarhaddon’un Veraset Antlaşması.” ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/228323149_Esarhaddon's_Succession_Treaty_as_the_Source_for_the_Canon_Formula_in_Deuteronomy_131. Yayım: 8 Ağustos 2025.
“Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları | Tesniye 5:7.” Intertextual.Bible. https://intertextual.bible/text/the-vassal-treaties-of-esarhaddon-deuteronomy-5.7.
“Asur Antlaşmalarının Çevirisi Olarak Tesniye.” Mohr Siebeck. https://www.mohrsiebeck.com/en/article/deuteronomy-as-a-translation-of-assyrian-treaties-101628hebai-2018-0014.
Wiseman, Donald J. “Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları.” Iraq, cilt 20. Cambridge Core. https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/vassaltreaties-of-esarhaddon/5B27532A3336D9CDBF0799C8FD61AE43.
Wiseman, Donald J. “Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları.” Semantic Scholar. https://www.semanticscholar.org/paper/The-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Wiseman/b267ce125ba515f51c0018e3d7cd5fb6579f1586.
Wiseman, Donald J. “Asarhaddon’un Tâbilik Antlaşmaları.” Cuneiform Digital Library Initiative. https://cdli.earth/publications/1721675.
“Kürtlerin Kökeni.” Advances in Anthropology, Scientific Research Publishing. https://www.scirp.org/html/19564.html.
Hennerbichler, Ferdinand. “İslam Öncesi İran’da Kürtlerin Kökenleri ve Ortaya Çıkışı.” JSTOR. https://www.jstor.org/stable/4309997.
“Kürtler.” Vikipedi. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurds.
Hennerbichler, Ferdinand. “Kürtlerin Kökeni.” ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/265947486_The_Origin_of_Kurds.
“Kürtler Kimdir?” Paris Kürt Enstitüsü. https://www.institutkurde.org/en/info/who-are-the-kurds-s-1232550927. Yayım: 4 Temmuz 2016.