Giriş
2 Aralık 2014’te Başbakan Haydar el-İbadi yönetimindeki Irak federal hükümeti ile Başbakan Neçirvan Barzani yönetimindeki Kürdistan Bölgesel Yönetimi, Irak birliği için büyük ilerleme diye övülen dönüm noktası petrol ve bütçe anlaşmasını imzaladı. İki hükümet İslam Devleti’ne (IŞİD) karşı ölüm kalım mücadelesindeyken anlaşma, Bağdat ile Erbil arasında petrol ihracatı ve gelir paylaşımında yıllardır süren tıkanmayı, en azından kâğıt üzerinde, çözdü.
Anlaşmaya göre KBY, Irak Devlet Petrol Pazarlama Örgütü (SOMO) üzerinden günde 550.000 varil petrol gönderecekti: Kürt denetimindeki sahalardan 250.000, Kerkük petrol sahalarından 300.000 varil. Peşmerge, Kerkük sahalarını Irak ordusunun Haziran 2014’te çökmesinden sonra ele geçirmişti. Karşılığında Bağdat, KBY’nin federal bütçedeki yüzde 17 payını yeniden verecek, Peşmergenin IŞİD mücadelesini finanse etmek için savunma bütçesinden ek 1 milyar dolar sağlayacaktı. Karşılıklı zorunluluktan doğmuş anlaşmaydı; Kürt-Irak ilişkilerindeki pek çok anlaşma gibi sonunda çözülüp dağılacaktı.
İçindekiler
Erbil-Bağdat Petrol Anlaşması Neydi?
Erbil-Bağdat Petrol Anlaşması Neydi?
Erbil-Bağdat Petrol ve Askerî Anlaşması, üç tur yoğun müzakere ve aylar süren ABD destekli görüşmelerin ardından Irak Başbakanı Haydar el-İbadi ile KBY Başbakanı Neçirvan Barzani arasında 2 Aralık 2014’te imzalandı. Irak-Kürt ilişkilerini felce uğratıp IŞİD mücadelesini engelleyen petrol ihracatı ve bütçe paylaştırma anlaşmazlığını çözmek için tasarlanmış gelir yaratma ve paylaşma anlaşmasıydı.
Anlaşma, KBY’nin SOMO üzerinden günde 550.000 varil göndermesini öngörüyordu: Kürt denetimindeki petrol sahalarından günde 250.000, Kerkük sahalarından günde 300.000 varil. Karşılığında Bağdat, KBY’nin ulusal bütçedeki yüzde 17 payını yeniden verecek, Peşmergeyi finanse etmek için savunma bütçesinden ek 1 milyar dolar sağlayacaktı. İlk kez Peşmerge maaşları, Irak Savunma Bakanlığı bütçesinde kalem olarak yer alacaktı; Peşmergenin Irak ulusal savunmasının meşru parçası olarak tanınmasına yönelik önemli adımdı.
Öne Çıkan Noktalar
• Anlaşma karşılıklı zorunluluktan doğdu: Hem Bağdat hem Erbil, IŞİD’le mücadele için birbirine ihtiyaç duyuyordu; hızla düşen petrol fiyatları mali varlıklarını sürdürmek için iş birliğini gerekli kılıyordu.
• Peşmergeye 1 milyar dolarlık finansman ve Peşmerge maaşlarının Irak savunma bütçesine alınması, Peşmergenin Irak ulusal savunma yapısının parçası olarak ilk resmî tanınmasını temsil etti.
• Anlaşma, Kerkük petrolünü Bağdat’ın pazarlama sisteminden geçirirken bile Peşmergenin Irak ordusu Haziran 2014’te IŞİD’den kaçınca ele geçirdiği Kerkük petrol sahaları üzerindeki Kürt denetimini örtük biçimde kabul etti.
• Anlaşma sonunda dağıldı: Bağdat bütçe ödemelerini tam yapmadı; KBY bağımsız petrol ihracatına dönerek 2017 bağımsızlık referandumunda doruğa ulaşacak ayrılığı derinleştirdi.
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Erbil-Bağdat Petrol ve Askerî Anlaşması Tarih: 2 Aralık 2014 Taraflar: Irak Federal Hükümeti (Başbakan Haydar el-İbadi) ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi (Başbakan Neçirvan Barzani) ABD Rolü: Perde arkasında arabuluculuk; askerî destek uygulamaya bağlı KBY Petrol Taahhüdü: SOMO üzerinden günde 550.000 varil (Kürt sahalarından 250.000 + Kerkük’ten 300.000) Bağdat Bütçe Taahhüdü: Federal bütçenin yüzde 17’sinin KBY’ye yeniden verilmesi Peşmerge Finansmanı: Savunma bütçesinden 1 milyar dolar; Peşmerge maaşlarının Savunma Bakanlığı bütçe kalemi olması Bağlam: IŞİD saldırısı; Irak ordusunun Musul ve Kerkük’te çöküşü (Haziran 2014); Peşmergenin 650 millik cephe savunması Sonuç: Kısmen uygulandı; Bağdat ödemeleri tam yapmadı; KBY bağımsız ihracata döndü; anlaşma çöktü
Tarihsel Bağlam: IŞİD, Petrol ve Varoluş Krizi
Haziran 2014’te IŞİD, kuzey Irak’ta korkutucu hızla ilerledi. Irak ordusu Musul’da, Tikrit’te ve Sünni merkez bölgesi boyunca çöktü. Irak kuvvetleri kaçarken Kürt Peşmergesi boşluğu doldurmak için harekete geçti; Kerkük ve Kürtlerin onlarca yıldır hak iddia ettiği diğer ihtilaflı toprakların denetimini aldı. Peşmerge, ansızın IŞİD’e karşı 650 millik cephe savunurken buldu kendini; bu, dünyanın herhangi bir yerinde cihatçı gruba karşı en uzun etkin cepheydi.
Ancak KBY mali krizdeydi. Bağdat, Türkiye üzerinden bağımsız Kürt petrol ihracatını cezalandırmak için Ocak 2014’te Kürdistan Bölgesi bütçesini kesmişti. KBY memurları ve Peşmerge savaşçıları, aylarca maaş alamadı. Aynı zamanda küresel petrol fiyatları hızla düşüyor; varil başına 100 doların üzerindeyken yarıya inip 50 doların altına gerileyerek hem Bağdat’ın hem Erbil’in gelirlerini ağır etkiliyordu. Aralık 2014 anlaşması, bu krizi çözme girişimiydi: Bağdat, Kürt petrolünün resmî kanallardan akmasına; Erbil, bütçe ödemelerine ve askerî finansmana ihtiyaç duyuyordu.
Anlaşma Neden Dağıldı?
Anlaşma neredeyse hemen dağılmaya başladı. Bağdat, beklenenden düşük petrol gelirlerini ve KBY’nin petrol ihracatı taahhütlerine uyumuna ilişkin anlaşmazlıkları gerekçe göstererek yüzde 17 bütçe payını tam vermedi. KBY, Bağdat’ı ödemeleri bilerek tutmakla suçladı. Bağdat, KBY’yi SOMO’yu atlayıp yalnızca Kürt sahalarından değil, Kerkük’ten de bağımsız petrol ihraç etmekle suçladı. İki taraf da diğerini kötü niyetle hareket etmekle itham etti.
Temel sorun yapısaldı: Anlaşma, birbirine kökten güvenmeyen iki hükümet arasında iş birliğine dayanan mali yapı kurmaya çalışıyordu. KBY, bağımsız petrol ihracatını varoluşsal zorunluluk, Bağdat’ın bütçe kesintilerini siyasi denetim silahı yapamamasının tek güvencesi görüyordu. Bağdat, bağımsız Kürt petrol satışlarını anayasa ihlali ve ulusal birliğe tehdit sayıyordu. Irak federalizminin bu rakip vizyonları, merkezî denetim ile merkezden uzak özerklik, tek gelir paylaşımı anlaşmasıyla uzlaştırılamazdı.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Ocak 2014 — Bağdat, bağımsız Kürt petrol ihracatı nedeniyle KBY bütçe payını keser.
Haziran 2014 — IŞİD Musul’u alır; Irak ordusu çöker; Peşmerge Kerkük ve ihtilaflı toprakları ele geçirir.
Ağustos 2014 — ABD öncülüğündeki koalisyon IŞİD’e hava saldırılarına başlar; Peşmerge 650 millik cepheyi savunur.
Eylül 2014 — Haydar el-İbadi, Irak başbakanlığında Nuri el-Maliki’nin yerini alır; Bağdat-Erbil görüşmelerinde yeni açılım.
2 Aralık 2014 — Erbil-Bağdat Petrol ve Askerî Anlaşması imzalanır; günde 550.000 varile karşı %17 bütçe + Peşmergeye 1 milyar dolar finansman.
2015 — Bağdat bütçe ödemelerini tam yapmaz; KBY bağımsız petrol ihracatına döner; anlaşma çöker.
Eylül 2017 — Kürt bağımsızlık referandumu; Bağdat Kerkük’ü ele geçirir; petrol anlaşması anlamsızlaşır.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
Aralık 2014 anlaşması, Bağdat-Erbil iş birliğinin hem potansiyelini hem sınırlarını gösterdi. En iyi hâliyle iki hükümetin, Kürt özerkliğine saygı gösterirken Irak’ın ulusal çıkarına hizmet eden karşılıklı yararlı düzenlemeyi müzakere edebileceğini gösteriyordu. Peşmerge maaşlarının federal savunma bütçesine alınması, IŞİD savaşının en ağır yükünü taşıyan Kürt savaşçılarını tanıyan tarihsel emsaldi.
Ancak anlaşmanın çöküşü, Kürt liderlerin uzun zamandır şüphelendiğini doğruladı: Bağdat’ın mali taahhütlerini yerine getireceğine güvenilemezdi. KBY daha önce de 1970 Özerklik Anlaşması’nda, uygulanmayan 140. maddede ve 2014 bütçe kesintilerinde zarar görmüştü. Aralık 2014 anlaşmasının başarısızlığı, Kürt mali bağımsızlığının Kürt siyasi varlığını sürdürmenin tek güvencesi olduğu inancını güçlendirdi.
Anlaşmanın başarısızlığı, doğrudan 2017 bağımsızlık referandumuna katkıda bulundu. Kürt liderler, Bağdat’ın petrol ve bütçe anlaşmalarını sürekli yerine getirmeyi reddetmesinin anayasal çerçevenin onarılamayacak kadar bozulduğunu gösterdiğini savundu. Referandumdan sonra Kerkük’ün ve onunla birlikte 2014 anlaşmasının merkezindeki petrol sahalarının denetiminin kaybı, ağır darbeydi. Erbil-Bağdat petrol anlaşması, Kürt-Irak ilişkilerinin merkezî paradoksunun güçlü örneği olarak kalır: İki taraf ekonomik olarak birbirine ihtiyaç duyar, siyasi olarak birbirine güvenmez.
Sık Sorulan Sorular
Erbil-Bağdat petrol anlaşması neydi?
Irak federal hükümeti ile KBY arasında 2 Aralık 2014’te imzalanmış petrol ve bütçe anlaşması. KBY, Bağdat’ın SOMO’su üzerinden günde 550.000 varil göndermeyi; Bağdat, KBY’nin yüzde 17 bütçe payını yeniden vermeyi ve Peşmerge finansmanı için 1 milyar dolar sağlamayı taahhüt etti.
Anlaşma neden çöktü?
Bağdat yüzde 17 bütçe payını tam vermedi; KBY bağımsız petrol ihracatına döndü. İki taraf da diğerini yükümlülüklere uymamakla suçladı. Temel yapısal sorun, merkezî ve merkezden uzak petrol yönetiminin bağdaşmaz vizyonları, tek gelir paylaşımı anlaşmasıyla çözülemedi.
Kerkük petrol sahalarına ne oldu?
Peşmerge, Irak ordusu IŞİD’den kaçtıktan sonra Haziran 2014’te Kerkük petrol sahalarını ele geçirdi. Aralık 2014 anlaşması, SOMO üzerinden günde 300.000 varil Kerkük petrolü gönderiyordu. 2017 bağımsızlık referandumundan sonra Irak kuvvetleri ve İran destekli milisler Kerkük’ü geri aldı; KBY sahaların denetimini kaybetti.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Atlantic Council — Vergi Gelirleri ve Petrol İhracatı Üzerine Bağdat-Erbil Anlaşması
MERI — Bağdat-Erbil Anlaşması: Irak’ın Federalizmini Derinleştirmek mi?
Kurdish Policy Foundation — Erbil-Bağdat Anlaşması: İhtiyaçtan Doğan Anlaşma