Giriş
Osmanlı İmparatorluğu’nun 1918’de çöküşünün, Kürt bağımsızlığı için bir fırsat yaratması bekleniyordu. 1920’de Sevr Antlaşması, bir Kürt devleti vaat etti. Ancak savaş sonrası düzenleme tam tersini doğurdu: Kürdistan dört yeni ulus devlet — Türkiye, Irak, İran ve Suriye — arasında bölündü ve 1918–1947 döneminin Kürt isyanları birer birer bastırıldı. Bu çağ, İran’da Simko Şikak isyanını, Irak’ta Şeyh Mahmud Berzenci’nin Kürdistan Krallığı’nı, Türkiye’de Koçgiri isyanını ve Şeyh Said isyanını, yirminci yüzyılın en eksiksiz Kürt devlet denemesi Mahabad Cumhuriyeti’ni ortaya çıkardı.
Bu denemelerin her biri başarısız oldu. Ancak birlikte modern Kürt ulusal hareketini tanımladılar ve yüzyılın geri kalanında Kürt siyasetini belirleyecek örüntüleri — isyan, bastırma, sürgün ve yeniden canlanma — kurdular.
İçindekiler
Birinci Dünya Savaşı’nda Kürtler (1914–1918)
İran’da Simko Şikak İsyanı (1918–1922)
Şeyh Mahmud Berzenci ve Kürdistan Krallığı (1919–1924)
Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nde Kürt İsyanları
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Birinci Dünya Savaşı’nda Kürtler (1914–1918)
Osmanlı İmparatorluğu 1914’te Birinci Dünya Savaşı’na girdiğinde Kürdistan, Osmanlı, Rus ve Britanya güçleri arasında bir cephe hattına dönüştü. Kürt aşiret birlikleri Osmanlı doğu cephesinde savaştı; Kürt bölgeleri yıkıcı seferler, yerinden edilme ve kıtlık yaşadı. Savaşın karmaşası, Kürt özerkliğine de fırsatlar yarattı: 1914’te Bitlis yakınında bir Kürt ayaklanması başladı; 1915 ile 1916 arasında Doğu Anadolu dağlarında Osmanlı otoritesine karşı çok sayıda Kürt isyanı patlak verdi.
Osmanlı’nın 1918’de çöküşü, bölgedeki Kürt liderlerin doldurmaya çalıştığı bir iktidar boşluğu yarattı. İtilaf devletleriyle yenilmiş Osmanlı hükümeti arasındaki Sevr Antlaşması (1920), tam bağımsızlık olasılığıyla özerk bir Kürdistan için hükümler içeriyordu. Ancak antlaşma hiç uygulanmadı. Mustafa Kemal Atatürk’ün milliyetçi hareketi, Sevr’i bütünüyle reddetti; onun yerini alan Lozan Antlaşması (1923), Kürdistan’dan hiç söz etmedi. Kürt devletine uluslararası destek penceresi kapanmıştı.
İran’da Simko Şikak İsyanı (1918–1922)
Simko Şikak, İran’ın kuzeybatısındaki Şikak Kürt aşiretinin reisiydi ve yirminci yüzyılın başlarındaki en önemli Kürt isyanlarından birini başlattı. 1919’a gelindiğinde Simko, yaklaşık 20.000 Kürtten oluşan bir ordu toplamış ve Urmiye merkezli, kendi kendini yöneten bir alan üzerinde denetim kurmuştu. En geniş döneminde toprakları Mahabad, Hoy, Miyandoab ve Piranşehr’e uzanıyordu.
Simko’nun isyanı, Kürt aşiret hedeflerinin, Osmanlı desteğinin ve gelişen milliyetçi duyguların karmaşık bir bileşimiydi. 1920’de Sawcubilax (Mahabad) Muharebesi’nde İran hükümet güçlerini yenerek 700’den fazla jandarmayı öldürdü. Ancak hareketi idari örgütlenmeden yoksundu ve 1918’de Süryani patriği Mar Şimun’a suikast düzenlenmesiyle ardından Süryani sivillere yönelik katliamlar nedeniyle lekelenmişti. Rıza Han, İran’da 1921’de iktidarı ele geçirdiğinde 1922’ye kadar isyanı bastıran büyük bir askerî güç gönderdi. Simko, 1926’da başka bir ayaklanmaya girişti; ancak 1930’da bir toplantıya çekilerek İran güçleri tarafından öldürüldü.
Şeyh Mahmud Berzenci ve Kürdistan Krallığı (1919–1924)
Britanya işgali altındaki Mezopotamya’da Süleymaniye merkezli Berzenci tasavvuf tarikatından bir dinî lider olan Şeyh Mahmud Berzenci, başlangıçta Britanyalılar tarafından Kürt ilçelerinin valisi olarak atandı. Ancak Mahmud’un daha büyük hedefleri vardı. 1919’da kendini Kürdistan Kralı ilan etti ve Britanya otoritesine karşı isyan başlattı.
Britanyalılar, hava gücü kullanarak ilk isyanı bastırdı; bu, sivil nüfusa karşı hava bombardımanının en erken kullanımlarından biriydi. Mahmud yaralandı, yakalandı ve Hindistan’a sürgüne gönderildi. Ancak 1922’de geri döndü ve kendi hükümeti, para birimi ve gazetesi olan işleyen bir ön devlet kurarak bir kez daha Kürdistan Krallığı’nı ilan etti. Krallık, Britanya güçlerinin yeniden bastırdığı 1924’e kadar sürdü. Mahmud, 1931’e kadar gerilla direnişine devam etti.
Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nde Kürt İsyanları
Atatürk yönetimindeki yeni Türkiye Cumhuriyeti, ayrı bir Kürt kimliğinin varlığını reddetti ve sert özümleme politikaları izledi. Kürtlerin karşılığı, bir dizi büyük isyan oldu. Koçgiri isyanı (1920–1921), Orta-Doğu Anadolu’da acımasızca bastırılan bir Kürt-Alevi ayaklanmasıydı. Beytüşşebap isyanı (1924), yeni cumhuriyete erken bir meydan okumaydı.
1925 Şeyh Said isyanı, Ağrı isyanı ve Ağrı Cumhuriyeti (1927–1930), 1930 Zilan katliamı ve Dersim isyanı ile bastırılması (1937–1938), iki savaş arasındaki dönemin belirleyici Kürt-Türk çatışmalarıydı. Her birine ezici askerî güçle karşılık verildi. Özellikle Dersim harekâtı, toplu öldürmeleri, zorla yerinden edilmeyi ve bütün bir Kürt-Alevi bölgesinin yıkımını içeriyordu. Bu olaylar, bu sitedeki ayrı bir yazıda ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Mahabad Cumhuriyeti (1946)
Qazi Muhammed’in Ocak 1946’da ilan ettiği Mahabad Cumhuriyeti, yirminci yüzyılın en eksiksiz Kürt devlet denemesiydi. İran’ın İtilaf devletleri tarafından işgali sırasında Sovyetler Birliği’nin desteklediği cumhuriyet, hükümet, ulusal bayrak, Kürtçe eğitim veren okullar ve Irak’tan geçmiş Molla Mustafa Barzani ile savaşçılarının da yer aldığı küçük bir ordu kurdu.
Cumhuriyet yalnızca on bir ay sürdü. Sovyet güçleri Batı’nın diplomatik baskısı altında İran’dan çekilince Mahabad hükümeti askerî korumasını kaybetti. İran güçleri, Aralık 1946’da toprakları yeniden işgal etti. Qazi Muhammed tutuklandı ve Mart 1947’de asıldı. Barzani ve yaklaşık 500 takipçisi, Sovyetler Birliği’ne ulaşmak için Türkiye ve İran üzerinden efsanevi bir savaşarak geri çekilme gerçekleştirdi; 1958’e kadar orada sürgünde kaldılar.
Mirası
İki savaş arasındaki dönem, Kürtlerin kendi kaderini tayin özlemlerine Kürt topraklarını yöneten her devletin sistematik biçimde karşı çıkacağını ortaya koydu. Türkiye, İran, Irak ve Suriye, Kürt kimliğini ve siyasi örgütlenmesini bastırmak için kendi stratejilerini geliştirdi. Simko’dan Mahabad’a bu çağın isyanları, yakın hedeflerinde başarısız oldu; ancak yüzyılın geri kalanında Kürt hareketini sürdürecek bir siyasi deneyim, askerî gelenek ve ulusal bilinç birikimi oluşturdu.
Mahabad Cumhuriyeti, kısa varlığına rağmen Kürt siyasi tahayyülünün en güçlü simgesi olmayı sürdürüyor. Bayrağı, kurumları ve şehit edilen cumhurbaşkanı Qazi Muhammed, Kürdistan’ın dört parçasında da Kürt ulusal kimliğinin merkezindedir. Barzani’nin Sovyetler Birliği’ne geri çekilişi, Irak Kürt peşmerge hareketinin kurucu anlatısına dönüştü. İki savaş arasındaki isyanlar Kürt bağımsızlığını sağlayamadı; ancak Kürt meselesinin hiçbir zaman kaybolmamasını sağladı.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1914–1918 — Kürt aşiret birlikleri Osmanlı doğu cephesinde savaştı; savaşın karmaşasında Kürt isyanları patlak verdi
1918–1922 — İran’da Simko Şikak isyanı; Urmiye çevresinde kendi kendini yöneten bir Kürt alanı kuruldu; Rıza Han tarafından bastırıldı
1919–1924 — Şeyh Mahmud Berzenci, Süleymaniye’de Kürdistan Krallığı’nı ilan etti; Britanya güçleri tarafından hava gücüyle bastırıldı
1920 — Sevr Antlaşması Kürt özerkliğini vaat etti; Türkiye’de Koçgiri isyanı
1923 — Lozan Antlaşması, Kürdistan’dan söz etmeden Sevr’in yerini aldı
1925 — Türkiye’de Şeyh Said isyanı; toplu infazlarla bastırıldı
1927–1930 — Ağrı isyanı ve Ağrı Cumhuriyeti; Zilan katliamı 1930
1937–1938 — Dersim isyanı ve katliamı; Kürt-Alevi bölgesi Türk ordusu tarafından yıkıma uğratıldı
Ocak–Aralık 1946 — Mahabad Cumhuriyeti, Qazi Muhammed tarafından Sovyet desteğiyle ilan edildi; Sovyetler çekilince çöktü
1947 — Qazi Muhammed idam edildi; Molla Mustafa Barzani, Sovyetler Birliği’ne efsanevi geri çekilişe öncülük etti
Sık Sorulan Sorular
Mahabad Cumhuriyeti neydi?
Mahabad Cumhuriyeti, Ocak 1946’da İran’ın kuzeybatısında Qazi Muhammed tarafından ilan edilmiş bir Kürt devletiydi. Sovyetler Birliği’nin desteğiyle hükümet, okullar ve ordu kurdu. Sovyetlerin çekilmesinden sonra İran güçlerinin toprakları yeniden işgal etmesine kadar on bir ay sürdü.
Şeyh Mahmud Berzenci kimdi?
Şeyh Mahmud Berzenci, Süleymaniye’den bir Kürt dinî ve siyasi liderdi; 1919’da ve yeniden 1922’de kendini Kürdistan Kralı ilan ederek Britanya işgali altındaki Irak’ta bir Kürt ön devleti kurdu. Britanya güçleri tarafından hava bombardımanıyla bastırıldı; ancak 1931’e kadar gerilla direnişini sürdürdü.
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Kürdistan’a ne oldu?
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sevr Antlaşması (1920), Kürt özerkliğini vaat etti; ancak hiç uygulanmadı. Lozan Antlaşması (1923), Kürdistan’a ilişkin hükümler olmadan onun yerini aldı. Kürt toprakları Türkiye, Irak, İran ve Suriye arasında bölündü ve sonraki her Kürt isyanı, yönetici devlet tarafından bastırıldı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
The Kurdish Project — Yirminci Yüzyılda Kürt Devleti, 2019
Wikipedia — Simko Şikak İsyanı, Mahabad Cumhuriyeti, Şeyh Mahmud Berzenci, Koçgiri İsyanı
McDowall, D. — Kürtlerin Modern Tarihi, 2004
Gunter, M.M. — Kürtlerin Tarih Sözlüğü, 2010