Destpêk
Hilweşîna Împaratoriya Osmanî di 1918 de diviyabû derfeteke ji bo serxwebûna kurdî çêbike. Peymana Sêvrê di 1920 de soza dewleteke kurdî da. Lê lihevhatina piştî şer berevajî wê derxist: Kurdistan di navbera çar dewlet-neteweyên nû de hat parvekirin — Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriye — û serhildanên kurdî yên serdema 1918–1947 yek bi yek hatin tepisandin. Ev serdem serhildana Simko Şikak li Îranê, Padîşahiya Kurdistanê ya Şêx Mehmûd Berzencî li Iraqê, serhildanên Koçgirî û Şêx Seîd li Tirkiyeyê û Komara Mehabadê derxistin — tecrubeya dewletbûna kurdî ya herî temam a sedsala bîstem.
Hemû van tecrubeyan bi ser neketin. Lê bi hev re wan tevgera neteweyî ya kurdî ya nûjen diyar kir û şêweyên ku dê siyaseta kurdî di mayîna sedsalê de diyar bikin danîn — serhildan, tepisandin, sirgûn û nûbûn.
Naverok
Kurd Di Şerê Cîhanê yê I De (1914–1918)
Serhildana Simko Şikak Li Îranê (1918–1922)
Şêx Mehmûd Berzencî û Padîşahiya Kurdistanê (1919–1924)
Serhildanên Kurdî Li Komara Tirkiyeyê ya Nû
Kurd Di Şerê Cîhanê yê I De (1914–1918)
Dema Împaratoriya Osmanî di 1914 de ket Şerê Cîhanê yê I, Kurdistan bû eniyeke di navbera hêzên osmanî, rûsî û brîtanî de. Yekîneyên eşîrî yên kurdî li eniya rojhilatî ya osmanî şer kirin û herêmên kurdî kampanyayên wêranker, ji cihê xwe bûn û qehîtiyê kişandin. Tevliheviya şer derfet ji bo xweseriya kurdî jî çêkir: di 1914 de li nêzî Bidlîsê serhildaneke kurdî derket, û di navbera 1915 û 1916 de gelek serhildanên kurdî li dijî desthilatdariya osmanî li çiyayên rojhilatê Anatolyayê derketin.
Hilweşîna osmanî di 1918 de valahiyeke desthilatdariyê çêkir ku serokên kurd ên seranserê herêmê hewl dan tijî bikin. Peymana Sêvrê (1920) a di navbera hêzên Hevalbend û hikûmeta osmanî ya têkçûyî de bendên ji bo Kurdistaneke xweser bi îmkana serxwebûna temam dihewandin. Lê peyman qet nehat pêkanîn. Tevgera neteweperest a Mistefa Kemal Atatürk Sêvr bi temamî red kir û Peymana Lozanê (1923) ya ku cihê wê girt tu behsa Kurdistanê nekir. Derfeta piştgiriya navneteweyî ya dewletbûna kurdî hatibû girtin.
Serhildana Simko Şikak Li Îranê (1918–1922)
Simko Şikak serokê eşîra kurdî ya Şikak li bakurê rojavayê Îranê bû ku yek ji serhildanên kurdî yên herî girîng ên destpêka sedsala bîstem dest pê kir. Heta 1919 Simko artêşeke nêzî 20,000 Kurdan berhev kiribû û kontrola axeke xwe-birêvebirî ya bi navenda Urmiyê damezrandibû. Axa wî di lûtkeya xwe de heta Mehabad, Xoy, Miyandoab û Pîranşehrê dirêj dibû.
Serhildana Simko têkeliya aloz a armancên eşîrî yên kurdî, piştgiriya osmanî û hesta neteweperest a ku derdiket bû. Wî li Şerê Sawcubilaxê (Mehabad) di 1920 de hêzên hikûmeta Îranê têk birin û zêdetirî 700 cendirme kuştin. Lê di tevgera wî de kêmbûna rêkxistina îdarî hebû û terorkirina patrîkê aşûrî Mar Şimûn di 1918 de û komkujiyên sivîlên aşûrî yên piştre navê wê xerab kiribûn. Dema Riza Xan di 1921 de li Îranê desthilatdarî girt, wî hêzeke mezin a leşkerî şand ku heta 1922 serhildan tepisand. Simko di 1926 de serhildaneke din ceriband, lê hêzên îranî ew kişandin civînekê û di 1930 de teror kirin.
Şêx Mehmûd Berzencî û Padîşahiya Kurdistanê (1919–1924)
Li Mezopotamyaya ji aliyê Brîtaniyeyê ve hatî dagirkirin, Şêx Mehmûd Berzencî — serokekî olî ji terîqeta sûfî ya Berzencî bi navenda Silêmaniyê — di destpêkê de ji aliyê Brîtaniyeyê ve wek walîyê navçeyên kurdî hat tayînkirin. Lê Mehmûd xwedî armancên mezintir bû. Di 1919 de wî xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand û serhildanek li dijî desthilatdariya brîtanî dest pê kir.
Brîtanî serhildana yekem bi hêza hewayî tepisandin — yek ji karanînên herî ewil ên bombebarana hewayî li dijî gelheyeke sivîl. Mehmûd birîndar bû, hat girtin û sirgûnkirin Hindistanê. Lê ew di 1922 de vegeriya û careke din Padîşahiya Kurdistanê ragihand; pêş-dewleteke bi karûbarê birêkûpêk bi hikûmet, pere û rojnameya xwe damezrand. Padîşahî heta 1924 dom kir; wê demê hêzên brîtanî dîsa ew tepisandin. Mehmûd heta 1931 berxwedana gerîlayî domand.
Serhildanên Kurdî Li Komara Tirkiyeyê ya Nû
Komara Tirkiyeyê ya nû di bin Atatürk de hebûna nasnameyeke kurdî ya cuda red dikir û siyasetên asîmîlasyonê yên tund dişopandin. Bersiva kurdî rêzeke serhildanên mezin bû. Serhildana Koçgirî (1920–1921) serhildaneke kurdî–elewî li rojhilatê navîn ê Anatolyayê bû ku bi hovî hat tepisandin. Serhildana Elkê (1924) rabûneke ewil a li dijî komara nû bû.
Serhildana Şêx Seîd a 1925, serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê (1927–1930), komkujiya Zîlanê ya 1930 û serhildana Dêrsimê û tepisandina wê (1937–1938) pevçûnên diyarker ên Kurd–Tirk ên serdema di navbera du şerên cîhanê de bûn. Li hember her yekê hêzeke leşkerî ya pir mezin hat bikaranîn. Kampanya Dêrsimê bi taybetî kuştinên komî, koçandina bi zorê û wêrankirina herêmeke kurdî–elewî ya temam dihewand. Li gotareke cuda ya vê malperê ev bûyer bi hûrgilî tên vegotin.
Komara Mehabadê (1946)
Komara Mehabadê, ku di Çileya 1946 de ji aliyê Qazî Mihemed ve hat ragihandin, tecrubeya dewletbûna kurdî ya herî temam a sedsala bîstem bû. Di dema dagirkirina Îranê ji aliyê Hevalbendan ve bi piştgiriya Yekîtiya Sovyetê, komarê hikûmetek, aleke neteweyî, dibistanên ku bi kurdî ders didan û artêşeke biçûk damezrandin — ku Mela Mistefa Barzanî û şervanên wî yên ji Iraqê hatibûn derbasbûn tê de hebûn.
Komar tenê yanzdeh mehan dom kir. Dema hêzên sovyetî di bin zexta dîplomatîk a rojavayî de ji Îranê vekişiyan, hikûmeta Mehabadê parastina xwe ya leşkerî winda kir. Hêzên îranî di Kanûna 1946 de ax ji nû ve dagir kirin. Qazî Mihemed hat girtin û di Adara 1947 de hat darvekirin. Barzanî û nêzî 500 şopîner di vekişîneke şerker a efsaneyî de ji Tirkiye û Îranê derbas bûn da bigihîjin Yekîtiya Sovyetê; ew heta 1958 li wir di sirgûnê de man.
Mîras
Serdema di navbera şeran de nîşan da ku dê her dewleta ku axa kurdî birêve dibe bi awayekî pergalî li dijî armancên kurdî yên mafê diyarkirina qedera xwe rabe. Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê her yekê stratejiyên xwe yên tepisandina nasname û rêkxistina siyasî ya kurdî pêş xistin. Serhildanên vê serdemê — ji Simko heta Mehabadê — di armancên xwe yên yekser de bi ser neketin, lê komeke tecrubeya siyasî, kevneşopiya leşkerî û hişmendiya neteweyî çêkirin ku dê tevgera kurdî di mayîna sedsalê de bidomîne.
Komara Mehabadê, tevî hebûna xwe ya kurt, hê jî sembola herî hêzdar a xeyala siyasî ya kurdî ye. Ala wê, saziyên wê û serokê wê yê şehîd Qazî Mihemed li her çar parçeyên Kurdistanê ji bo nasnameya neteweyî ya kurdî navendî ne. Vekişîna Barzanî ya ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bû efsaneya damezrandinê ya tevgera pêşmerge ya Kurdan ên Iraqê. Serhildanên di navbera şeran de serxwebûna kurdî bi dest nexistin, lê ew yek garantî kirin ku pirsa kurdî qet ji holê ranebe.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
1914–1918 — Yekîneyên eşîrî yên kurdî li eniya rojhilatî ya osmanî şer dikin; serhildanên kurdî di tevliheviya dema şer de derdikevin
1918–1922 — Serhildana Simko Şikak li Îranê; axeke kurdî ya xwe-birêvebirî li derdora Urmiyê tê damezrandin; Riza Xan wê ditepisîne
1919–1924 — Şêx Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê Padîşahiya Kurdistanê radigihîne; hêzên brîtanî bi karanîna hêza hewayî wê ditepisînin
1920 — Peymana Sêvrê soza xweseriya kurdî dide; serhildana Koçgirî li Tirkiyeyê
1923 — Peymana Lozanê bê tu behsa Kurdistanê cihê Sêvrê digire
1925 — Serhildana Şêx Seîd li Tirkiyeyê; bi îdamkirinên komî tê tepisandin
1927–1930 — Serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê; komkujiya Zîlanê ya 1930
1937–1938 — Serhildan û komkujiya Dêrsimê; hêza leşkerî ya tirkî herêma kurdî–elewî wêran dike
Çile–Kanûna 1946 — Qazî Mihemed bi piştgiriya sovyetî Komara Mehabadê radigihîne; dema Sovyetî vedikişin ew hilweşe
1947 — Qazî Mihemed tê îdamkirin; Mela Mistefa Barzanî vekişîna efsaneyî ya ber bi Yekîtiya Sovyetê ve birêve dibe
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Komara Mehabadê çi bû?
Komara Mehabadê dewleteke kurdî bû ku di Çileya 1946 de li bakurê rojavayê Îranê ji aliyê Qazî Mihemed ve hat ragihandin. Bi piştgiriya Yekîtiya Sovyetê wê hikûmet, dibistan û hêza leşkerî damezrandin. Yanzdeh mehan dom kir berî ku hêzên îranî piştî vekişîna sovyetî ax ji nû ve dagir bikin.
Şêx Mehmûd Berzencî kî bû?
Şêx Mehmûd Berzencî serokekî olî û siyasî yê kurd ji Silêmaniyê bû ku di 1919 de û dîsa di 1922 de xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand û li Iraqa di bin dagirkirina brîtanî de pêş-dewleteke kurdî damezrand. Hêzên brîtanî wî bi bombebarana hewayî tepisandin, lê wî heta 1931 berxwedana gerîlayî domand.
Piştî Şerê Cîhanê yê I çi li Kurdistanê hat?
Piştî Şerê Cîhanê yê I Peymana Sêvrê (1920) soza xweseriya kurdî da, lê qet nehat pêkanîn. Peymana Lozanê (1923) bê tu bendên ji bo Kurdistanê cihê wê girt. Axa kurdî di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de hat parvekirin û her serhildana kurdî ya piştre ji aliyê dewleta desthilatdar ve hat tepisandin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
The Kurdish Project — Dewletbûna Kurdî Di Sedsala Bîstem De, 2019
Wikipedia — Serhildana Simko Şikak, Komara Mehabadê, Şêx Mehmûd Berzencî, Serhildana Koçgirî
McDowall, D. — Dîrokeke Nûjen a Kurdan, 2004
Gunter, M.M. — Ferhenga Dîrokî ya Kurdan, 2010