Xoşav: Her Şöleni Tamamlayan Kürt Kuru Meyve Hoşafı
Xoşav, kuru kayısı, incir, erik ve kuru üzümün kakule şurubunda hafifçe kaynatılıp soğutulduğu ve ağır yemeklerden sonra sunulduğu soğuk Kürt hoşafıdır. Kürt şölenini tamamlayan içecek-tatlıdır. Biryanî ve meqlûbî’den, tirşik ve taskababi’den, kuki ve şexmahşî’den sonra xoşav soğuk ve güzel kokulu gelir; yemeğin bittiğinin, çayın geldiğinin kakule kokulu işaretidir. Tam olarak içecek de tam olarak tatlı da değildir. Her ikisidir: Bir kâseden kaşıkla alınan şuruplu meyve, kendisinden önceki her şeyin zenginliğini kesen tatlılık. Xoşav tamamen saklanmış meyvelerden oluşur: Kaysefe’de belgelenen aynı güneşte kurutulmuş kayısılar, biryanî’de görülen aynı kuru üzümler, Kürt ailelerinin her yaz kurutup sakladığı aynı incir ve erikler. Meyve saklama geleneğinin en zarif hâlidir; hayatta kalma yiyeceği değil, kapanış yiyeceği. Tatlı son.
Öne Çıkan Noktalar
• Kakule şurubunda hafifçe kaynatılan kuru kayısı, incir, erik ve kuru üzümden soğuk hoşaf
• Ağır et yemeklerinden sonra soğuk sunulur — Kürt şöleninin kapanış yemeği
• Tamamen saklanmış meyvelerden oluşur — kaysefe ve pelûl’de belgelenen aynı kurutma geleneği
• Tam olarak içecek de tam olarak tatlı da değildir — Batı’da karşılığı olmayan özgün Kürt yemek sırası kategorisi
Kısa Bilgiler
Kürtçe Adı: Xoşav (خۆشاڤ) — kuru meyve hoşafı
Türü: Soğuk içecek-tatlı — kakule şurubunda meyve hoşafı
Malzemeleri: Kuru kayısı, incir, erik, kuru üzüm, şeker, su, kakule, gül suyu (isteğe bağlı)
Sunumu: Ağır et yemeklerinden sonra soğuk — çaydan önceki kapanış yemeği
Geleneksel Hazırlanışı
Kuru kayısı, kuru incir, kuru erik ve kuru üzüm, su ve şekerle tencereye konur. Kakule kapsülleri ezilip eklenir. Karışım hafifçe kaynatılır; kuru meyveler yumuşayıp şişene ve sıvı meyve şekerlerinden derin kehribar rengini alana kadar yirmi ila otuz dakika pişirilir. Bazı aileler güzel koku için sonunda biraz gül suyu ekler. Hoşaf ateşten alınır ve tamamen soğumaya bırakılır; soğuk sunulmalıdır. Meyveler, kokulu kehribar şurup havuzunda durur. Her kaşık farklı bir meyve içerir: Kayısının mayhoşluğu, incirin tatlılığı, eriğin derinliği, kuru üzümün canlılığı. Kakule hepsini birbirine bağlar. Xoşav, son tuzlu yemek ile ilk çay bardağı arasında, küçük kâselerde, yavaşça kaşıklanarak sunulur.
Kapanış Yemeği
Kürt öğünlerinin, bu serinin dolaylı biçimde belgelediği bir yapısı vardır. Çay açar. Ekmek ve peynir başlatır. Yahni veya kebap doyurur. Birinca sor eşlik eder. Xoşav kapatır. Bir arada damak temizleyici, sindirime yardımcı ve tatlı bitiştir. Yahninin sıcaklığından sonra hoşafın soğukluğu. Sumağın ekşiliğinden sonra meyvenin tatlılığı. Tanûr’un dumanından sonra kakulenin kokusu. Xoşav, sonradan akla gelen bir şey değildir; başlangıçtaki ekmek kadar gerekli, Kürt şöleninin yapısal unsurudur. Bu serinin altmışıncı yazısında xoşav, önceki bütün yemeklerin kurduğu öğünü tamamlar.
Sık Sorulan Sorular
Xoşav nedir?
Xoşav, kakule şurubunda hafifçe kaynatılan kuru kayısı, incir, erik ve kuru üzümden soğuk Kürt hoşafıdır. Tam olarak içecek de tam olarak tatlı da değildir; özgün bir Kürt yemek sırası kategorisinde yer alır. Ağır et yemeklerinden sonra, damağı temizleme ve sindirime yardım etme amacıyla çaydan önceki kapanış yemeği olarak soğuk sunulur.
Xoşav ne zaman sunulur?
Xoşav, Kürt şöleninin kapanış yemeğidir; yahni, pilav, kebap veya dolma ana yemeklerinden sonra soğuk sunulur. Son tuzlu yemek ile ilk çay bardağı arasına gelir. Soğukluğu ve tatlılığı, zengin, sıcak, etli yemeklerden sonra karşıtlık sağlar. Ramazan iftarlarında ve kutlama yemeklerinde de sunulur.
Xoşav’da hangi kuru meyveler kullanılır?
Klasik xoşav dört kuru meyve kullanır: Kayısı, incir, erik ve kuru üzüm. Hepsi Kürt aileleri tarafından yaz hasadından güneşte kurutulup saklanır. Her biri farklı lezzet verir: Kayısı mayhoşluk, incir tatlılık, erik derinlik, kuru üzüm canlılık sağlar. Kakule şurubu onları bağlar. Bazı aileler ek koku için gül suyu koyar.
Sonuç
Xoşav, bu serinin altmışıncı yazısıdır ve öğünü kapatan yazıdır. Qehweya kezwanê’den (ilk kahve fincanı) birinca sor’a (yahninin altındaki pilav) ve xoşav’a (şöleni bitiren soğuk meyve) kadar altmış yemekle bir Kürt sofrası sonunda kurulmuştur. Tamamlanmış değil; araştırma paketinde hâlâ doksan bir yiyecek vardır. Ama kurulmuştur. Bu altmış yazıyı okuyan biri, Kürt sofrasına oturup açılıştaki ekmekten kapanıştaki hoşafa kadar her yemek sırasını anlayabilir. Xoşav, yemenin bittiğinin ve sohbetin başladığının işaretidir. Şuruptaki kakule, ardından gelen çaydaki aynı kakuledir. Kürt öğünleri aniden bitmez. Eriyerek geçerler; yiyecekten içeceğe, tatlılıktan sıcaklığa, sofradan akşama.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Kurdish-History.com — Kaysefe: Kürt Kuru Kayısı Tatlısı (aynı kuru kayısıların tatlı biçimi)
Kurdish-History.com — Pelûl: Kürt Üzüm Pekmezi Tatlısı (aynı meyve saklama geleneği)
Kurdish-History.com — Helva: Kürt Tatlı Meyanesi (Kürt öğünlerinin diğer kapanış tatlısı)
Kurdish-History.com — Qehweya Kezwanê: Kürt Kahvesi (açılış; xoşav kapanıştır)