گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
عەبدولکەریمی بەرزنجی (1716–1764) وەک کەسایەتییەکی گرنگ لە فیقهی ئیسلامیدا دەناسرێتەوە، بە تایبەتی لە نەریتی سوننیی شافعییدا.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد میراتێکی هەیە کە ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر؛ میراتێک کە بە نەریتە دەوڵەمەندەکان و زمانە زیندووەکان و ئەدەبێکی قووڵ دەوڵەمەند بووە و ناسنامە تایبەتەکەی ڕەنگ دەداتەوە. تێگەیشتن لە مێژووی کورد ڕوانینێکمان پێ دەبەخشێت بۆ خۆڕاگری و داهێنانی سەرسوڕهێنەری گەلی کورد بە درێژایی کات. ئەم بابەتە لە ڕەهەندە گرنگەکانی زمان و ئەدەبی کوردی دەکۆڵێتەوە و دەخاتە ڕوو کە چۆن بەشداری لە پێکهاتە زیندووەکەی کولتوور و میراتی کوردستاندا دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی زارۆ ئاغا بە بانگەشەیەکی سەرسوڕهێنەر خەیاڵی مرۆڤ ڕادەکێشێت: پیاوێک کە زیاتر لە 160 ساڵ ژیاوە. لە کۆتایی سەدەی 18ەمدا لەدایک بووە و لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا مردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی میرنشینە کوردییەکان گێڕانەوەیەکی سەرنجڕاکێشە کە بە چیرۆکەکانی دەسەڵات و بەرخۆدان و ناسنامەی کولتوورییەوە تەنراوە. هەڵکشان و داڕمانی ئەم میرنشینانە، کە ڕەگیان لە مێژووی کورددایە، گۆڕانی جووڵەداری کۆمەڵگەی کورد و هەوڵدانەکەی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس ڕەنگ دەداتەوە. لەم بابەتەدا، لە هەڵکشانی ئەم دەسەڵاتانە و ئەو کەسایەتییە گشتییە کاریگەرە کوردانەی دایانڕشتن و ئەو بزووتنەوە مێژووییە کوردییانە و دیپلۆماسییەی بوونیان دیاری کرد دەکۆڵینەوە، هەروەها لە داڕمانی کۆتاییان کە تا ئەمڕۆش کاریگەریی لەسەر کولتوور و میراتی کورد هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە
پەروەردە کۆمەڵگەکان دادەڕێژێت و ئەو کەسایەتییانەی لە پشت پەرەپێدانەکەیدان، زۆرجار شوێنەواری بەردەوام لە کولتوور و زانیاریدا جێ دەهێڵن.
وتارەکە بخوێنەوە
کارلێکە سەرنجڕاکێشەکەی نێوان ئیمپراتۆرییەتی فارس و گەلی کورد تەنها دیمەنی مێژووی کوردی نەداڕشتووە، بەڵکو کاریگەرییەکی قووڵیشی لەسەر ناسنامەی کولتووریی نەتەوەی کورد داناوە. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە ئیمپراتۆرییەتی فارس چۆن شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر ناسنامە و کولتوور و دیپلۆماسیی کورد جێ هێشتووە. لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا سەردەمی مۆدێرن، ڕیشەکانی پەیوەندی و کاریگەری گێڕانەوەیەکی دەوڵەمەند دادەڕێژن کە هێشتا لە پەرەسەندندایە.
وتارەکە بخوێنەوە
شێخ مەعرووفی نۆدێ کەسایەتییەکی مەزنە لە مێژووی کورددا، کە بە بەشدارییە قووڵەکانی لە تەسەوف و شیعر و زانستە ئیسلامییەکان لە کۆتاییی سەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا ناسراوە. بەرهەمەکانی تا ئەمڕۆ کاریگەری لەسەر کولتووری کورد و پەروەردەی ئایینی هەیە. ئەم بابەتە ژیانی و دەستکەوتە زانستییەکانی و ئەو کاریگەرییە بەردەوامەی دەخاتە ڕوو کە لەسەر ئەدەب و ڕۆحانیەتی کوردی هەیبووە.📖 زانا و عارف و فەرهەنگنووس: شێخ مەعرووفی نۆدێ و ڕێنسانسی بیریی کورد...
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی کورد تابلۆیەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزە کە خەبات، سەرکەوتن و ئاواتەکانی گەلی کورد دەنوێنێت. ئەم وتارە لە سەرچاوەکان، ڕووداوە سەرەکییەکان و کەسایەتییە دیارەکان دەکۆڵێتەوە کە گەشەی ناسنامەی کوردی و پێگەی ئەمڕۆی لە جیهاندا داڕشتووە. لە ڕەگە کۆنەکانەوە تا بزووتنەوەکانی سەردەمی ئێستا، گۆڕان و گەشەی کولتوور و میراتی کوردستان ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە تێگەیشتن لە مێژووی کورددا دەگێڕێت.
وتارەکە بخوێنەوە
شاقولی خانی زەنگەنە کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی ئێرانی سەفەویدا و کارلێکی ئاڵۆزی وەفاداریی هۆزی و دەسەڵاتی سیاسی و پیلانەکانی کۆشکی شاهانە بەرجەستە دەکات. وەک خانەدانێکی کورد و وەزیری شاسولتان حوسێن، ژیانی هەم لووتکەکانی نفووز و هەم ناسکیی دەسەڵات لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا نیشان دەدات. ئەم بابەتە ڕێڕەوی شاقولی خان لە پارێزگاریی ناوچەییەوە تا وەزیری ئیمپراتۆرییەت دەخاتە ڕوو و بنەچەی خێزانی و ئاستەنگە سیاسییەکان و کاریگەریی بەردەوامی ڕوون دەکاتەوە.⚔️ کوڕی وەزیر...
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی کورد چیرۆکێکی زیندووی خۆڕاگری و بەرەنگاری و هەوڵدانێکی بێوچان بۆ ناسنامە دەگێڕێتەوە. بە درێژایی سەدەکان، کورد ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بووەتەوە، بەڵام میراتی کولتووری و گرنگیی مێژووییی هێشتا کاریگەرییەکی قووڵیان هەیە. لەم بابەتەدا، لە هەندێک وانەی سەرەکی دەکۆڵینەوە کە دەتوانرێت لە مێژووی کوردەوە وەربگیرێن، بە جەختکردنەوە لە ڕۆحی مەزنی گەلی کورد و خەباتی بەردەوامی بۆ دانپێدانان و مافەکان. باس لە کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و بزووتنەوە چارەنووسسازەکانیان و فرەڕەنگیی دەوڵەمەندی کولتوور و میراتی کوردستان دەکەین.
وتارەکە بخوێنەوە
محەمەد کەریم خان زەند وەک یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی فارس دەناسرێتەوە. لە سەرکردەیەکی هۆزییەوە بەرز بووەوە و بوو بە دامەزرێنەری بنەماڵەی زەند؛ فەرمانڕەواییەکەی دوای چەندین دەیە ئاژاوە، سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی بۆ ئێران هێنا.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی مێژووی کورد بە خۆڕاگری، ناسنامە و ئاواتەکان دیارە. بە درێژایی سەردەمەکان، گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی بێشومار بووەتەوە و لە هەمان کاتدا هەوڵی داوە کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی بپارێزێت. ئەمڕۆ داهاتووی مێژووی کورد تەنها گێڕانەوەی خەباتەکانی ڕابردوو نییە؛ بەڵکو پێکهاتەیەکی دەوڵەمەند و ڕەنگاوڕەنگی ڕوو لە پەرەسەندنە کە لەگەڵ جوڵە هاوچەرخە جیهانییەکاندا تێکەڵ بووە. لەم وتارەدا لەوە دەکۆڵینەوە کە داهاتووی مێژووی کورد لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا چۆن دادەڕێژرێت، بە ڕامان لە ڕۆڵە گرنگەکانی کەسایەتییە گشتییە جۆراوجۆرە کوردەکان، گرنگیی کولتوور و میراتی کوردستان، هەروەها کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە مەیدانی نێودەوڵەتیدا.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی محەمەد پاشای جاف، خانەدانێکی کورد کە لە 1714 لەدایک بووە، بەشێکی بەهێزە لە مێژووی گەلی کورد.
وتارەکە بخوێنەوە
هونەری کوردی ڕەنگدانەوەیەکی بەرچاوی مێژووی کورد و کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستانە کە لەگەڵیدا هەن. ئەم شێوە هونەرییە بەناو چەندین سەدە نائارامی و سەرکەوتندا پەرەی سەندووە و ڕووداوە مێژووییەکان، ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان و دەربڕینە قووڵەکانی گەلی کورد دایانڕشتووە. ئەم وتارەی بلۆگە لە پەرەسەندنی هونەری کوردی دەکۆڵێتەوە؛ ڕەگ و ڕیشەی لە کۆنەوە تا بەرجەستەبوونە هاوچەرخەکانی بەدوادا دەچێت و لەم ڕێڕەوەدا کاریگەریی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و کەسایەتییە گشتییە کوردەکان هەڵدەسەنگێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە
سەرهەنگ ئەڵماس خان، کە بە کوردی بە ئەڵماس خانی کەنۆڵەیی (سەرهەنگ ئەڵماس خان) ناسراوە، کەسایەتییەکی بەرچاوە لە مێژووی ئەدەبیی کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوە
فۆلکلۆری کوردی بەشێکی زیندوو و دانەبڕاوی کولتوور و میراتی کوردستانە. پەنجەرەیەکی تایبەتە بۆ ڕابردوو و ژیان و خەبات و خواستەکانی گەلی کورد لە درێژایی مێژووی کورددا دەخاتە ڕوو. لە ڕێگەی چیرۆک و گۆرانی و شیعر و ئەفسانەوە، فۆلکلۆری کوردی هەم گێڕانەوە مێژووییەکان دەپارێزێت، هەم هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون و ناسنامە لە نێو دانیشتووانی کورددا پەرە پێ دەدات. ئەم بابەتە لە گرنگیی فۆلکلۆری کوردی و پەیوەندییەکەی بە چوارچێوە فراوانترە مێژووییەکەی ناوچەکەوە دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
خانای قوبادی کەسایەتییەکی بەرزی ئەدەبی کوردییە کە بەرهەمەکانی هەر شانازی بە زمان و کولتووری کوردی پەرە پێ دەدەن.
وتارەکە بخوێنەوە
لە درێژایی مێژوودا، پەروەردە ڕۆڵێکی سەرەکی لە داڕشتنی ناسنامە نەتەوەییەکان لە سەرانسەری جیهاندا بینیوە. بۆ گەلی کورد، کە لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نیشتەجێیە، پەروەردە تەنها ڕێگایەک بۆ گواستنەوەی زانیاری نییە؛ بەڵکو ئامرازێکی بنەڕەتییە بۆ پاراستن و پێشخستنی کولتوور و میراتی تایبەتی کورد. لەم بابەتەدا، لە ڕۆڵی گرنگی پەروەردە لە پێکهێنان و پەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی کورد و پەیوەندییەکەی بە مێژووی کوردەوە دەکۆڵینەوە و باس لەو کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردانە دەکەین کە پشتیوانییان لە دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکان کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
ساری سلێمان بەگ، کە بە «سلێمان بەگی زەردپرچ» ناسراو بوو، والییەکی دیاری کوردی عوسمانی بوو کە لە دەوروبەری 1643دا چالاک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
دیمەنی ملمڵانێ جیۆسیاسییەکانی ئەمڕۆ ئاڵۆزە و زۆرجار بە داوەکانی گێڕانەوە مێژووییەکان، ناسنامەی کولتووری و ئاواتە نەتەوەییەکان چنراوە. کورد یەکێکە لەو گەلانەی کە خەباتەکانیان وێنەیەکی زیندووی ملمڵانێکانی ئەمڕۆ دەکێشن. تێگەیشتن لە مێژووی کورد بۆ تێگەیشتن لە گرژییە ئێستاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بنەڕەتییە، چونکە ئەم مێژووە دیدێک دەدات دەربارەی ڕەگ و ڕیشەی ئەو ملمڵانێیانەی کە بۆ سەدەکان ناوچەکەیان داڕشتووە. لەم وتارەدا، بە قووڵی لە گرنگیی...
وتارەکە بخوێنەوە
میر خانزاد، فەرماندەی سەربازی و فەرمانڕەوایەکی لێهاتووی کورد، لە کۆتایی سەدەی 16 و سەرەتای سەدەی 17دا شوێنەوارێکی هەمیشەیی لە مێژووی میرنشینی سۆراندا جێ هێشت.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد، بە مێژووە دەوڵەمەندەکەیەوە، ڕۆڵێکی کاریگەری لە پەرەپێدانی سەقامگیریی ناوچەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گێڕاوە. پێگە تایبەتەکەی، کە بەسەر سنوورەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا درێژ دەبێتەوە، گێڕانەوەیەکی ئاڵۆز بەڵام سەرنجڕاکێشی پێشکەش کردووە کە بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و دیپلۆماسی دایانڕشتووە. ئەم وتارە بە قووڵی لەو ڕێگا زۆرانە دەکۆڵێتەوە کە کورد لە ڕێگەیانەوە بەشداریی لە سەقامگیریی ناوچەکانی خۆیدا کردووە و لە هەمان کاتدا ڕێز لە کولتوور و میراتە زیندووەکەی کوردستان دەگرێت.
وتارەکە بخوێنەوە
میرزا عەلی بەگ زەنگەنە وەک کەسایەتییەکی بەرچاوی مێژووی بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەفەوی دەردەکەوێت و کاریگەری و خزمەتی خانەدانە کوردەکان لە ناو یەکێک لە بەهێزترین ئیمپراتۆرییەتەکانی فارسدا بەرجەستە دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە
دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهۆی بزووتنەوە، ململانێ و کارلێکی کولتووریی جۆراوجۆرەوە داڕێژراوە. لە نێو ئەمانەدا، سەرهەڵدانی پارتە سیاسییە کوردییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دیارە؛ هەم وەک لایەنێک کە بۆ خۆبەڕێوەبردن هەوڵ دەدات و هەم وەک دەربڕینی هێزە بەردەوامەکەی مێژووی کورد و کولتوور و میراتی کوردستان. ئەم وتارە بە وردی لە ئاڵۆزییەکانی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان، دەرکەوتنیان و کاریگەرییان لەسەر سەقامگیری و ناسنامە لە ناوچەکەدا دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە