گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی، والییەکی کورد کە لە کۆتایی سەدەی 18دا لە دیمەشقی عوسمانی مامەڵەی لەگەڵ ڕاپەڕین و چاکسازی دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە
حەیدەر خانی زەنگەنە وەک بەرپرسێکی پلەبەرز و بە ڕەچەڵەک کورد، کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە پتەوکردنی دەسەڵاتی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەنددا.
وتارەکە بخوێنەوە
عەلی تەرەماخی کەسایەتییەکی بنەڕەتیی پەرەسەندنی نەریتی فکریی کوردییە. ئەو لە کۆتایی سەدەی 17 یان سەرەتای سەدەی 18دا چالاک بووە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە سێبەری چیا بەرزەکانی زاگرۆسدا، لەوێی ئیمپراتۆرییەکان لەگەڵ یەکتری دەکەوتنە ململانێ و هۆزەکان چارەنووسی خۆیان دادەڕشت، عەبدوڵڵا پاشا باجەلان، لە ناوەڕاستی سەدەی 18دا، وەک ڕابەرێکی کوردی بەهێز دەردەکەوت.
وتارەکە بخوێنەوە
لە دۆڵە سەوزەکانی پارێزگای کرماشانی ئێران، لەو شوێنەی چیاکانی زاگرۆس چیرۆکە کۆنەکانی خۆڕاگری و خۆشەویستی بە چرپە دەگێڕنەوە، یەعقووبی مایدەشتی وەک کەسایەتییەکی درەوشاوە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا سەری هەڵدا.
وتارەکە بخوێنەوە
ئیمپراتۆریای عوسمانی، کە زیاتر لە شەش سەدە بەردەوام بوو، شوێنەوارێکی قووڵی لەسەر زۆر ناوچە، لەوانە کوردستان، بەجێ هێشت. تێگەیشتن لە کاریگەریی حوکمڕانیی عوسمانی لەسەر کۆمەڵگەی کوردی تانوپۆی تایبەتی مێژووی کورد دەخاتە ڕوو و پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان ئیمپراتۆریایەکی بەهێز و کۆمەڵگە ڕەسەنەکانی ژێر حوکمی ڕوون دەکاتەوە. لەم وتارەدا دەکۆڵینەوە کە حوکمڕانیی عوسمانی چۆن کۆمەڵگەی کوردیی داڕشت و لە کۆتاییدا بەشداریی لە گەشەی کولتوور و کەلەپووری کوردستاندا کرد، هەروەها کاریگەریی لەسەر کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکانیان دانا.
وتارەکە بخوێنەوە
مەحموودی بایەزیدی (1797–1859)، کە بە کوردی بە مەحموودێ بازیدی ناسراوە، کەسایەتییەکی بنەڕەتیی پاراستن و بەڵگەدارکردنی زمان، مێژوو و کولتووری کوردە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەحمەد بەگی کۆماسی (1796–1877) وەک دەنگێکی پڕ لە سۆز لە نەریتی ئەدەبیی کوردیدا سەری هەڵدا. ئەو بە کوردی بە ئەحمەد بەگی کۆماسی ناسراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە تۆمارەکانی مێژووی ئێرانی سەدەی 19دا، کەسایەتیی کەم تێکەڵبوونە ئاڵۆزەکەی وەفاداریی هۆزی، توانای سەربازی و مانۆڕی سیاسی بەو ڕوونییەی عەزیز خانی موکری (1792–1871) بەرجەستە دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوە
لێکۆڵینەوە لە ژیان و سەردەمی ئەڵڵاقولی خان زەنگەنە: پارێزگارێکی کورد لە ئێرانی ئاژاوەداری سەدەی 18دا
وتارەکە بخوێنەوە
خولام ڕەداخان ئەرکەوازی (نزیکەی 1765–1834)، کە بە غولامڕەزاخان ئەرکەوازییش ناسراوە، چرایەکی ڕووناکی مێژووی ئەدەبی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوە
فۆلکلۆری کوردی تابلۆیەکی سەرنجڕاکێشە کە لە ئەفسانە و ئوستوورە زیندووەکان پێک هاتووە؛ ئەمانە هەم کولتوور و میراتی کوردی ڕەنگ دەدەنەوە و هەم خۆڕاگری و ڕۆحی گەلی کورد بەرجەستە دەکەن. ئەم چیرۆکانە ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵیان لە مێژووی کورددا هەیە، زۆرجار کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان دەگرنەوە و تێڕوانینێک دەدەن لە نەریت و باوەڕەکان کە نەوە بە نەوە گواستراونەتەوە. لەم بابەتەی بلۆگەدا لە هەندێک لە سەرنجڕاکێشترین لایەنەکانی فۆلکلۆری کوردی دەکۆڵینەوە و ڕووناکی دەخەینە...
وتارەکە بخوێنەوە
مۆسیقای کوردی، کە تێکەڵی مێژووی دەوڵەمەندی کوردە، وێنەیەکی زیندووی کولتوور و میراتی گەلی کورد پێشکەش دەکات. ئەم مۆسیقایە ڕەگی لە نەریتە کۆنەکاندا هەیە و لەگەڵ بوون بە شێوەیەکی کات بەسەربردن، گرنگییەکی مێژوویی قووڵی هەیە و لە پاراستنی ناسنامەی کوردیدا ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت. ئەم بابەتە لە لایەنە جۆراوجۆرەکانی مۆسیقای نەریتیی کوردی دەکۆڵێتەوە، لە هەمان کاتدا لە واتا و کاریگەرییەکانی لە چوارچێوە فراوانترەکەی کولتوور و میراتی کوردستاندا ورد دەبێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
مەعریفی نۆدێ هێشتا کەسایەتییەکی گرنگی مێژووی کولتووری و فکریی گەلی کوردە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەڵماس خانی کەنوولەیی هێشتا کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی فارسیدا، کە ژیانی بەشێکی زۆری سەدەی 18ەمی دەگرتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەحمەدی خانی، کە لە 1650 تا 1707 ژیا، کەسایەتییەکی مەزنە لە ئەدەبیات و کولتووری کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوە
ئیبراهیم ئەلکورانی کەسایەتییەکی بەرچاوە لە مێژووی فکریی ئیسلامدا، کە بەرهەم و کاریگەرییەکانی لە سەدەی 17ەمدا زانستی کەلام و فەلسەفە و ڕۆحانیەتیان دەگرتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەشەرەفخانی بەدلیسی هێشتا یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد. لە ساڵی 1543دا لەدایک بوو و تا ساڵی 1603 ژیا؛ ژیانی سەردەمێکی گۆڕانی گرنگی سیاسی و کولتووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرتەوە. بەشدارییەکانی وەک مێژوونووس و شاعیر و سەرکردە، ناسنامەی کوردی و تێگەیشتنی مێژوویییان بۆ چەندین سەدە داڕشتووە. ئەم بابەتە ژیان و بەرهەمە سەرەکییەکانی و ئەو کاریگەرییە بەردەوامە دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە کە لەسەر مێژووی کورد هەیبووە. !دیمەنێک لە ئاستی چاوەوە بۆ دەستنووسێکی کۆن بە نووسینی کوردی. سەرەتای ژیان و پاشبنەما
وتارەکە بخوێنەوە
مەحموودی کورد، کە بە مەحموود ئەلکوردی یان ئۆستا مەحموودیش ناسراوە، هونەرمەند و پیشەوەرێکی دیاری کوردی سەدەی 15ەم بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
مەلا حوسێنی باتەیی وەک کەسایەتییەکی مەزن لە مێژووی ئەدەبیات و کولتووری کوردیدا دەردەکەوێت. لە سەرەتای سەدەی 15ەمدا لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
شێخ ئۆبەکر وەک کەسایەتییەکی دیاری سەدەی 13ەم دەردەکەوێت کە ژیان و فێرکارییەکانی کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر کۆمەڵگەکەی و دەرەوەی ئەو کۆمەڵگەیە بەجێ هێشت.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبولفیدا (1273–1332) وەک کەسایەتییەکی دیار لە مێژووی زانستی سەدەکانی ناوەڕاستدا دەردەکەوێت. کارەکانی وەک مێژوونووس و جوگرافیناس شوێنەوارێکی بەردەوامیان لە تێگەیشتن لە جیهانی ئیسلامی و دەرەوەی ئەو جیهانەدا بەجێ هێشت. ئەم بابەتە ژیان و بەشدارییەکانی و کاریگەریی بەردەوامی نووسینەکانی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە. سەرەتای ژیان و پاشبنەما: ئەبولفیدا لە ساڵی 1273دا لە دیمەشق لەدایک بوو و لە بنەماڵەیەکەوە هات کە نەریتێکی زانستیی بەهێزی هەبوو. ناوی تەواوی ئەسمەعیل کوڕی عەلی کوڕی مەحموود بوو، بەڵام بە فراوانی بە لقەبە ڕێزگرتنەکەی، ئەبولفیدا، ناسراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
زمانی کوردی، کە ئەندامێکی لقە ئێرانییەکەی زمانە هیندی و ئێرانییەکانە، مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد و ناسنامە ئاڵۆزەکەی گەلی کورد دەردەخات. بە زاراوە جۆراوجۆرەکانی و گرنگیی مێژووییەکەیەوە، زمانەکە ڕۆڵێکی زۆر گرنگی لە پێکهاتەی کولتووری و کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی کوردیدا هەیە. ئەم وتارە لە پەرەسەندنی زمانی کوردی، گرنگیی لە کۆمەڵگەی هاوچەرخدا و پەیوەندیی بە کولتوور و میراتی کوردستانەوە دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
زمانەوانیی عەرەبی مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە کە زۆر زانا دایانڕشتووە و بناغەی لێکۆڵینەوە و پاراستنی زمانەکەیان داناوە.
وتارەکە بخوێنەوە