لە دۆڵە سەوزەکانی پارێزگای کرماشانی ئێران، لەو شوێنەی چیاکانی زاگرۆس چیرۆکە کۆنەکانی خۆڕاگری و خۆشەویستی بە چرپە دەگێڕنەوە، یەعقووبی مایدەشتی وەک کەسایەتییەکی درەوشاوە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا سەری هەڵدا. ئەم شاعیرە کوردە شیعەیە، کە لە 1799 لەدایک بوو و لە 1871 کۆچی دوایی کرد و بە سەید یەعقووب مایدەشتی یان سەی یاقۆش ناسراوە، شیعری دەهۆنییەوە کە زاراوە، نەریت و هەستەکانی بە یەکەوە دەبەستەوە و پێگەیەکی لە ناو مەزنترین شاعیرانی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا پێ بەخشی. بەرهەمەکانی، کە پڕن لە خۆشەویستی، عیرفان و لێدوانی کۆمەڵایەتی، سەردەمی ئاڵۆزی قاجارەکان دەردەخەن؛ سەردەمێکی پتەوکردنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری، گۆڕانی پەیوەندییە هۆزایەتییەکان و گەشەی کولتووری.
مایدەشتی، وەک دیوانی لە کۆشکی فەرمانڕەوا ناوخۆییەکاندا، تەنها نامەی کارگێڕیی نەدەنووسی، بەڵکو شیعریش دەهۆنییەوە کە شێوازی دەربڕینی کوردیی نوێ دەکردەوە؛ لە کاریگەرییە فارسییەکانەوە ئیلهامی وەردەگرت و لە هەمان کاتدا ڕەگی بە قووڵی لە زاراوە ناوخۆییەکانی وەک لەکی، سۆرانی و کەڵهوڕیدا دادەکوتا. مایدەشتی زۆرجار بە هاوسەردەمەکانی وەک نالی بەراورد دەکرێت؛ دیوانەکەی، یان کۆمەڵە شیعرەکەی، بەڵگەی داهێنانی زمانی و قووڵاییی ڕۆحییە. ئەم وتارە لە ژیاننامەی مایدەشتی لە سەرەتای سادەی ژیانی لە گوندی قومشەوە تا میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە و بە وردی خوێندن، ڕێڕەوی کار، شێوازی شیعری، بەرهەمە دیارەکان و ئەو کاریگەرییە کولتوورییەی باس دەکات کە هێشتا لە کۆمەڵگە کوردییەکانی ئەمڕۆدا دەنگ دەداتەوە.
سەرەتای ژیان: ڕەگ و ڕیشە لە ناوچەی ماهیدەشت
یەعقووبی مایدەشتی لە 1799 لە گوندی قومشە، یان قومشا، لە ناوچەی ماهیدەشتی پارێزگای کرماشان لە ڕۆژئاوای ئێران لەدایک بوو. ئەم ناوچەیە، کە بەشێک بوو لە ناوچەی کوردستانی فراوانتر، تێکەڵەیەک بوو لە هۆزە کوردییەکان، لەوانە کەڵهوڕ کە مایدەشتی سەر بەو هۆزە بوو. خێزانەکەی ڕەچەڵەکی خۆی بۆ سەیدەکانی سامەڕای عێراق دەگەڕاندەوە و ئەمە نازناوی «سەید»ی پێ بەخشیبوو، کە نیشانەی ڕەچەڵەکێک بوو دەگەڕایەوە بۆ پێغەمبەر محەمەد. یەعقووبی گەنج، وەک کوڕی سەید وەیس، لە خێزانێکی موسڵمانی شیعەی دوازدەئیمامیدا گەورە بوو و لە نەریتە ڕۆحی و کولتوورییەکانی ناوچەکەدا ژیا. کۆتایی سەدەی 18 لە ماهیدەشت بە ژیانی ئاژەڵداری دیار بوو: مەڕداری لە دەشتە تەپۆڵکەدارەکان، چاندنی گەنم لە دۆڵە بەپیتەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ پلەبەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەی هۆزایەتی لە ژێر حوکمڕانیی قاجاردا.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای قاجار (1789–1925)، کە ئاغا محەمەد خان دامەزراندی، هەوڵی دەدا دەسەڵات لە ناوچە پەراوێزییەکانی وەک کوردستاندا بەناوەند بکات و زۆرجار لەگەڵ هۆزە نیوە خۆبەڕێوەبەرەکان تووشی ململانێ دەبوو. شوێنی لەدایکبوونی مایدەشتی، لە نزیک شاری مێژوویی کرماشان، ئەوی لەگەڵ تێکەڵەیەک لە کاریگەرییەکان ئاشنا کرد: سیستەمە کارگێڕییە فارسییەکان، گرژییە سنوورییەکانی عوسمانی و نەریتە زارەکییە دەوڵەمەندەکانی فۆلکلۆری کوردی. منداڵی لەم جۆرە ژینگەیەدا پێزانینێکی قووڵی بۆ زمان و چیرۆکگێڕی پەروەردە کرد. بە ئەگەری زۆر ئەدەبی زارەکی، لەوانە حەماسەکان کە لە کۆڕەکاندا دەخوێندرانەوە، حەزی شیعریی ئەوی هەڵگیرساندووە. مایدەشتی، وەک ئەندامێکی هۆزی کەڵهوڕ کە بە لێهاتووییی جەنگاوری و پشتگیریی کولتووری ناسراو بوو، میراتێکی خۆڕاگریی لە ناو دەستدرێژییە ئیمپراتۆرییەکاندا بۆ مایەوە.
جگە لە ناوی باوکی، زانیاریی بەڵگەدار لەسەر خێزانە نزیکەکەی کەمە، بەڵام نەریتە زارەکییەکانی گوندەکانی وەک نامیوەن لە ماهیدەشت وێنای خێزانێکی خواپەرست دەکێشن کە جەختی لە خوێندنی ئایینی دەکردەوە. ئەم چیرۆکانە هەروەها ئاماژە بە ئاشنابوونی سەرەتایی مایدەشتی بە عیرفان دەدەن؛ لەوانەیە کاریگەریی مەزهەبی ئەهلی حەق، یان یارسان، لەسەر بووبێت کە لە باشووری کوردستان باو بوو، هەرچەندە شیعرەکەی بە زۆری لەگەڵ بیروباوەڕی ئایینیی شیعەی دوازدەئیمامیدا هاوتەریبە. فرەییی زمانیی ناوچەکە، کە زاراوە کوردییەکان لەگەڵ فارسیدا تێکەڵ دەبوون، ئەوی بۆ لێهاتووییی دواتری لە چەند زمانێکدا ئامادە کرد. لە هەرزەکاریدا، ڕەنگە شاعیرە گەنجەکە کاریگەریی سیاسەتەکانی قاجار، لەوانە باج و سەربازیی ناچاری، دیبێت کە بە نەرمەنی کاریگەرییان لەسەر شیعرە تەوساوییەکانی دانا.
خوێندن و پێگەیشتنی فکری: گەشتێک بە سەرانسەری فارسدا
خوێندنی فەرمیی مایدەشتی لە کرماشان دەستی پێ کرد، کە لە مەدرەسەکاندا لە لای مەلاکان خوێندی و بنەماکانی فیقهی ئیسلامی، ڕێزمانی عەرەبی و خوێندنەوەی قورئانی بە تەواوی فێر بوو. ئەو، بە ئاواتی بەرز و کنجکاوییی فکری، بە سەفەرکردن بۆ ناوەندە دیارەکانی خوێندن ئاسۆی خۆی فراوان کرد: بیستوون (لە نزیک کرماشان، ناسراو بە بەردنووسە کۆنەکانی)، تاران (پایتەختی قاجارەکان)، شیراز (ناوەندی شیعری فارسی) و قوم (شوێنێکی زیارەتی شیعە). ئەم سەفەرانە، کە بە ئەگەری زۆر لە تەمەنی بیستەکانیدا بوون، ئەوی لەگەڵ نەریتە زانستییە جۆراوجۆرەکان ئاشنا کرد، لە عیرفانی فارسییەوە تا لێکۆڵینەوە ئەستێرەناسییەکان.
لە شیراز، لەوانەیە ئاشنای دەنگدانەوەی بەرهەمەکانی حافز و سەعدی بووبێت، کە غەزەلەکانیان کاریگەرییان لەسەر بابەتە خۆشەویستییەکانی دانا.
تاران تێگەیشتن لە ژیانی کۆشک و لێهاتووییی کارگێڕیی پێ بەخشی، قومیش بە سەردانی مەرقەدی فاتیمەی مەعسوومە باوەڕە شیعییەکەی قووڵتر کردەوە؛ ئەو زیارەتەی دواتر لە ژیانیدا دووبارەی کردەوە. مایدەشتی، لە دەرەوەی دەقە ئایینییەکان، لە ڕێزمان، فەلسەفە، مۆسیقا و ئەستێرەناسیدا قووڵ بووەوە؛ ئەو بوارانەی شیعرەکەیان بە خواستنە چەندچینەکان و ئاماژە زانستییەکان دەوڵەمەند کرد. ئەو لە خۆشنووسیدا شارەزا بوو، کە تەواوکەری ڕۆڵی وەک دیوانی بوو، و وەک دەفژەنێکی بەهرەمەندیش باس دەکرا؛ ئەمە ڕەهەندێکی مۆسیقایی لە شیعرەکانیدا دەخاتە بەرچاو.
کاریگەرییەکان چەندلایەنە بوون. لە ناوخۆدا، شاعیرانی وەک خانای قوبادی و ئەڵماس خان لە نەریتی گۆرانی شێوازە حەماسی و خۆشەویستییەکانیان داڕشت. لە باکوورەوە، نالی (1797/1800–1855/56)، مامۆستای شیعری سۆرانی، ئیلهامی بە بەکارهێنانە داهێنەرانەکەی بۆ زاراوە بەخشی؛ مایدەشتی بە قووڵی کاریگەریی نالیی لەسەر بوو و بە ئاگاییەوە لە شێوازەکەی سوودی وەردەگرت. ئەدەبی فارسی چوارچێوەی پێکهاتەییی وەک قەسیدە و مەسنەویی پێ بەخشی کە ئەو بۆ شێوازەکانی دەربڕینی کوردی دەیگونجاند. ئەم خوێندنە فرەسەرچاوەیە مایدەشتیی کرد بە پردێک لە نێوان نەریتەکانی کوردیی باشوور (هەورامی و گۆرانی)، کە جەختیان لە شیعری ئایینی و حەماسی دەکردەوە، و شێوازەکانی باکوور کە جەخت لە غەزەل و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان دەکەنەوە.
ڕێڕەوی کار: لە کاتیبەوە بۆ شاعیری کۆشک
مایدەشتی دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی گەڕایەوە بۆ کرماشان و لە بارەگای محەمەد حوسێن خان، فەرمانڕەوای هۆزی کەڵهوڕ، وەک دیوانی (سکرتێر یان کاتیب) خزمەتی کرد. ئەم ڕۆڵە نووسینی نامە و بەڵگەنامەی فەرمیی لەخۆ دەگرت و وردبینیی زمانیی ئەوی پێگەیاند. دواتر چووە خزمەتی ئیمام قولی میرزا عیمادەددەولە (1847–1871)، کوڕی دەوڵەت شا و والیی کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی قاجارەکاندا. لەم پێگەیەدا ناوبانگی مایدەشتی بەرز بووەوە؛ هاوسەردەمەکانی لە ڕووی ڕەوانبێژییەوە بە شاعیر و زانا فارسەکان هاوتایان دەکرد.
سەردەمی قاجار لە کوردستان سەردەمی هاوپەیمانییەکی نائارام بوو. والییەکانی وەک عیمادەددەولە هاوسەنگییان لە نێوان وەفاداریی هۆزەکان و داواکارییەکانی تاراندا دەپاراست و زۆرجار بۆ کارگێڕی پشت بە کەسە ناوخۆییە خوێندەوارەکانی وەک مایدەشتی دەبەستن. پێگەکەی ڕێگەی گەیشتنی بە بازنەکانی دەستەبژێر دەدا و کاریگەریی لەسەر شیعرە تەوساوییەکانی دانا کە ڕەخنەیان لە پلەبەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەگرت. لە دەرەوەی کارگێڕی، ڕێڕەوی کاری مایدەشتی بە هونەرەکەیەوە تێکەڵ بوو؛ تا مردنی لە کاری کاتیبیدا مایەوە و ئەم پێگانەی وەک سەکۆیەک بۆ بڵاوکردنەوەی شیعر بەکار دەهێنا.
سەفەرەکانی لە ڕووداوە دیارەکانی ژیانی بوون. لە ساڵەکانی کۆتایی ژیانیدا سەفەری بۆ تاران و قوم کرد، کە دووەمیان بۆ زیارەت بوو و خواپەرستییەکەی دەردەخات. گێڕانەوە زارەکییەکان ڕووداوێکی پڕ لە سۆز دەگێڕنەوە: عاشقی کچێکی جوان بوو، بەڵام بە مەردانەیی بۆ خوازبێنێکی دیکە کشایەوە و خۆبەختکردنی عیرفانیی بەرجەستە کرد. ئەم ئەزموونانە بابەتەکانی خۆشەویستیی بێ وەڵام و تامەزرۆیی ڕۆحییان پەرە پێ دا.
شێواز و بابەتەکانی شیعر: داهێنان لە زاراوە و خواپەرستیدا
شیعری مایدەشتی لە نەریتە ناوچەییەکان تێپەڕی؛ لە باشووری کوردستان پێشەنگی شیعری خۆشەویستی بوو و لە هەمان کاتدا نەریتەکانی تێکەڵ دەکرد. بە پێچەوانەی پابەندبوونی شاعیرانی باکوور بە نەخشە عەرەبییەکانی قافیە لە غەزەل و قەسیدەدا، یان جەختی باشوور لە مەسنەویی هەورامی بۆ حەماسەکان، ئەو تاقیکردنەوەی بە فۆرمەکانی وەک دووبەیتی و چوارینە دەکرد و دووبارەکردنەوە و دەربڕینی نزیک لە پەخشانی تێکەڵ دەکرد. بەکارهێنانە ئاگادارانەکەی بۆ زاراوەکان، لەکی (زمانی دایکی)، سۆرانی، کەڵهوڕی و گۆرانی، دەربڕینی کوردیی فراوان کرد و ژیانێکی نوێی بە دەربڕینەکان بەخشی.
بابەتەکان خۆشەویستیی زەمینی و ئیلاهی، ئایین، عیرفان، تەوس و مەتەڵیان دەگرتەوە. شیعرەکانی خۆشەویستی، کە لە شیعری مەولەوی تاوەگۆزی دەچوون، یارەکانیان وەک پەری یان فریشتە وێنا دەکرد و شەوقیان لەگەڵ ڕەمزی ڕۆحیدا تێکەڵ دەکرد. بەرهەمە ئایینییەکان بیروباوەڕی شیعەی دوازدەئیمامییان دەردەخست، لەگەڵ ڕەنگێکی ئەگەردار لە یارسان، و جەختیان لە کۆتاییی زەمان و ژیانی ئەخلاقی دەکردەوە. تەوس ڕەخنەی لە نەزانیی مەلاکان و نەخۆشییە کۆمەڵایەتییەکان دەگرت، بەهارییەکانیش ستایشی نوێبوونەوەی سروشتیان دەکرد.
وشەهەڵبژاردنی ئەو چڕ و تایبەت بە خۆی بوو و قەسیدە نەخشەڕێژراوەکانیشی خوێنەریان دەخستە بەردەم تاقیکردنەوە. کاریگەرییەکانی نالی ئاماژە ئەدەبییەکان و دەربڕینە سۆرانییەکانیان لەخۆ دەگرت، نموونە فارسییەکانیش بابەتی ئامۆژگارییان پێ دەبەخشی. نابغەییی مایدەشتی لە ڕەسەنایەتییەکەیدا بوو، کە هاندەرەکەی باوەڕ بوو و شیعری قووڵ و ڕێکخراوی دەخوڵقاند.
بەرهەمە دیارەکان: مەرسێ، قەسیدە و بیرکردنەوە عیرفانییەکان
دیوانی مایدەشتی، کە محەمەد عەلی سوڵتانی لە 1984 دەستکاری کردووە، شیعری لیریکی، عیرفانی و تەوساوی دەگرێتەوە. شیعرە سەرەکییەکان «درێژ و تارەن ئیمشو» (ئەمشەو درێژ و تاریکە) دەگرنەوە، کە تامەزرۆیی شەوانە دەورووژێنێت؛ «چارەنووس» (دیاریکەری چارەنووس)، کە لە چارەنووس دەکۆڵێتەوە؛ و «وەختی چەپاوه» (کاتی شادمانییە)، کە قەسیدەیەکی بۆ شادمانییە.
یەکێک لە شیعرە بەرچاوەکان «چیراخم داخێ» (چرای من سووتا)یە، مەرسێیەک بۆ «لەیل» (لەیلا) کە شاعیر وەک عاشقێکی ماتەمبار لە تەنیشت گۆڕەکەی وێنا دەکات. ئەم شیعرە، کە بە زاراوەکانی باشوورە، خەمێکی لەناخەوە دەخاتە ڕوو: «چرای من سووتا... لە کاتێکدا، بەهۆی دڵشکاوییی زۆرمەوە... گەیشتمە ماڵی یارە یاخییەکەم.» لە نەریتی مەجنوون و لەیلایەوە ئیلهام وەردەگرێت و شاعیر وەک «سەی یاقو» لە ماتەمدایە. شیکردنەوەی شیعرەکە دەوڵەمەندیی زمانی دەردەخات و داتای لەسەر زاراوەکان پێشکەش دەکات.
«وەرزی بەهاری نوێ»، کە شارام نازەری دەیخوێنێت، لە نەریتەکانی گۆرانی لادەدات و لاسایی نالی دەکاتەوە: «هەر کە وەرزی بەهاری نوێ لە جامی مەی جیا دەبێتەوە... خۆزگە بەو مەستەی کە ژیانی بەسەر بردووە.» بەرهەمەکانی دیکەی وەک «دڵبەر تو نەپرسێ» (ئەی دڵبەر! تۆ ناپرسیت!) و «زاهد حەرامەن» (ئەی زاهد! حەرامە) خۆشەویستی و ڕەخنە تێکەڵ دەکەن.
هیچ وەرگێڕانێک بۆ زمانە ڕۆژئاواییەکان نییە؛ ئەمە پێویستیی لێکۆڵینەوەی زانستیی فراوانتر دەردەخات.
ژیانی کەسی، تاقیکردنەوەکان و سەفەرەکان
ژیانی کەسیی مایدەشتی هێشتا پەردەپۆشە، بەڵام گێڕانەوەکان ڕۆحێکی هاوسۆز دەردەخەن. چیرۆکی وازهێنان لە یارێک بۆ بەختەوەریی کەسێکی دیکە ڕۆحی عیرفانیی ئەوی دەردەخات. وەک شیعەیەکی خواپەرست، زیارەتەکان ڕۆحییەتی ئەویان داڕشت. مامەڵەکردن لەگەڵ سیاسەتی قاجار بەشێک بوو لە تاقیکردنەوەکانی، بەڵام ڕۆڵەکەی لە کۆشکدا جێگیریی پێ دەبەخشی.
لە ساڵەکانی کۆتایی ژیانیدا سەفەرەکانی بۆ تاران و قوم پشوویەکیان پێ بەخشی و ئیلهامی شیعری بیرکردنەوەیان پێ دا. ئەو لە 1871 لە قومشە کۆچی دوایی کرد (یان 1875 بە پێی هەندێک سەرچاوە)، لە تەمەنی 72 ساڵیدا.
میرات: پێشەنگێک کە نەریتە کوردییەکان بە یەکەوە دەبەستێتەوە
میراتی یەعقووبی مایدەشتی وەک پێشەنگێک بەردەوامە کە ئاسۆکانی شیعری کوردیی فراوان کرد و بە داهێنانەکانی باکوور کاریگەریی لەسەر نەریتەکانی باشوور دانا. هێمای ڕێزلێگیراوی گۆڕەکەی پێگەبەرزەکەی دەردەخات. زانایانی وەک مستەفا دەهقان بەشدارییەکانی دەخەنە ڕوو، بەڵام لێکۆڵینەوەی گشتگیر کەمە.
لە کوردستانی نوێدا، لە ناو بووژانەوە کولتوورییەکاندا، مایدەشتی هێمای یەکگرتوویی زمانییە. شیعرەکانی، کە بە ئاواز و خوێندنەوە پێشکەش دەکرێن، دەنگێک دەپارێزن کە دەنگدانەوەی ڕۆحی هەمیشەیی زاگرۆسە.
سەرچاوەکان
Wikipedia, “Yaʿqūb Māydashtī” — پشت بە مستەفا دەهقان (چاپی دیوان لە 2019) و محەمەد عەلی سوڵتانی (چاپی دیوان لە 1984) دەبەستێت.
Muhammad Ali Sultani (ed.), Diwan-e Sayyid Yaʿqub Maydashti, Tehran, 1984 — چاپە ڕەخنەییە باوەکەی کۆمەڵە شیعرەکانی مایدەشتی.
Encyclopaedia Iranica, “Kurdish Written Literature” (P.G. Kreyenbroek) — مایدەشتی لە ناو نەریتی ئەدەبیی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا جێ دەکاتەوە.
Kurdistan Shop, “Sayd Yaqub Mahidashti, the Poet from Kermashan Between Two Cultures,” kurdshop.net — پوختەیەکی ژیاننامەیی کە پشت بە سەرچاوە کوردییەکان دەبەستێت.