گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
کارگێڕ و نووسەری بنەماڵەی بابان، ڕێڕەوی کارەکەی لە ویلایەتەکان و میراتی بنەماڵەکەی، لەگەڵ ڕوونکردنەوەی ناکۆکیی بەروارەکانی لەدایکبوون و جیاکردنەوەی وەزیرێکی هاوناو.
وتارەکە بخوێنەوە
شێخ ڕەزا تاڵەبانی، لەدایکبووی 1835، شاعیرێکی فرەڕەهەند بوو کە دێڕەکانی لە نێوان تەنز، گاڵتەی بێپەردە و تێڕامانی دڵتەزێندا دەسووڕانەوە و ناوەڕۆکی ناسنامەی کوردییان دەگرتە خۆ.
وتارەکە بخوێنەوە
جەنگی ناوخۆی سووریا، کە لە 2011 هەڵگیرسا، لێکەوتەی فراوانی بۆ سووریا و هەروەها بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی، بە تایبەتی ناوچە کوردییەکان، هەبووە. کورد خۆیان لە پێشەنگی جەنگدا بینیوەتەوە و بەناو دیمەنێکی ئاڵۆزی هاوپەیمانی و دوژمنایەتیدا ڕێگایان دۆزیوەتەوە. تێگەیشتن لە کاریگەریی ئەم ململانێ درێژخایەنە لە خاکە کوردییەکان، پێویستی بە لێکۆڵینەوەی قووڵ لە پێکهاتەی دەوڵەمەندی مێژووی کورد، کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکان و ئەو کەسایەتییە دیارە مێژووییە کوردانە هەیە کە گێڕانەوەکەیان داڕشتووە.
وتارەکە بخوێنەوە
محەمەد سەعید پاشا، کە لە 1834 لەدایک بوو و لە 1907 کۆچی دوایی کرد و بەهۆی ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانیەوە بە خۆشەویستی یان بە گاڵتە بە «سەعید پاشای کورد» ناسراو بوو، پایەیەکی سەرەکیی دیپلۆماسیی عوسمانی بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
مەحوی لە 1830 لەدایک بوو و لە 1906 کۆچی دوایی کرد؛ ناوی تەواوی مەلا محەمەد عوسمان بەڵخی، یان مەلا محەمەد کوڕی مەلا عوسمان بەڵخی بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
پێکهاتەی دەوڵەمەندی کولتوور و کەلەپووری کوردستان تەنها کۆمەڵێک نەریت نییە، بەڵکو گێڕانەوەیەکی قووڵە کە لەگەڵ بەشدارییەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان لە سەرانسەری سەردەمەکاندا تێکەڵ بووە. لە شاهکارە سەرسوڕهێنەرەکانی تەلارسازییەوە تا بەرهەمە هونەرییە سەرنجڕاکێشەکان، گەلی کورد شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لە بواری هونەر و تەلارسازیدا بەجێ هێشتووە. ئەم بلۆگە بە قوڵی لە مێژووی کورد دەکۆڵێتەوە و دەگەڕێت بەدوای ئەوەدا کە ئەم بەشدارییانە چۆن ناسنامەی تایبەت و خۆڕاگرییان دەنوێنن.
وتارەکە بخوێنەوە
لە دیمەنە پڕژیانە هونەرییەکەی ئێرانی قاجاردا، کە نەریت تێیدا بە بای نوێکردنەوە دەگەیشت، میرزا محەمەد ڕەزا کەڵهوڕ وەک کەسایەتییەکی مەزن لە بواری خەتنووسیی فارسیدا دەردەکەوێت.
وتارەکە بخوێنەوە
وەلی دێوانە لە 1826 لەدایک بوو و لە 1881 ئەم جیهانەی بەجێ هێشت؛ ناوی تەواوی وەلید کەوێخە محەمەد بوو و یەکێکە لە هەستبزوێنترین کەسایەتییەکانی ئەدەبی کوردیی سەدەی 19.
وتارەکە بخوێنەوە
حەسەن عەلی خانی گەڕووسی، کە لە 1820 لەدایک بوو و بە ئەمیر نیزامی گەڕووسی یان سەلارە لەشکر ناسرابوو، دەوڵەتدارێکی کورد بوو کە ژیانی سەردەمی فەرمانڕەوایی سێ پاشای قاجاری گرتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
هەموو ساڵێک، بە نزیکبوونەوەی هاوسانیی شەو و ڕۆژی بەهار، گەلی کورد جەژنی نەورۆز بەڕێوە دەبات؛ جەژنێکی کولتووری کە ڕەگی بە قووڵی لە چەندین سەدەی مێژووی کورددا داکوتاوە. نەورۆز، کە بە فارسی واتای «ڕۆژی نوێ» دەدات، تەنها دەستپێکی ساڵێکی نوێ نیشان نادات، بەڵکو هێمای ڕۆحی ئازادی، نوێبوونەوە و هیوایشە. ئەم جەژنە لە یەکەم ڕۆژی بەهاردا، بە گشتی لە دەوروبەری 21ی ئازار، بەڕێوە دەچێت و بۆنەیەکە کە کورد لە سەرتاسەری جیهاندا یەک دەخات و ناسنامە، مێژوو و نەریتەکانیان بەهێز دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە
حاجی قادر کۆیی لە سەرەتای سەدەی 19دا لەناو پەراوێزە ڕووخاوەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لەدایک بوو و تەنها وەک شاعیر سەری هەڵنەدا، بەڵکو وەک بیرمەندێکی دووربین کە بڵێسەکانی نەتەوەخوازیی کوردیی هەڵگیرساند.
وتارەکە بخوێنەوە
پارتی کرێکارانی کوردستان، کە بە پەکەکە ناسراوە، ڕۆڵێکی مەزنی لە داڕشتنی سیاسەتی نوێی کوردیدا بینیوە. تێگەیشتن لە کاریگەریی پەکەکە پێویستی بە کۆڵینەوەی قووڵ هەیە لە تابلۆ دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد، بەشدارییە سەرەکییەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و ئەو بزووتنەوانەی کە بە درێژایی دەیەکان ناسنامەی نەتەوەی کوردیان داڕشت. لەم بابەتەی بلۆگەدا لە ڕەگ و ڕیشەی پەکەکە، ئایدیالەکانی و چۆنیەتیی کاریگەرییەکەی لەسەر نەتەوەخوازی، کولتوور و دیپلۆماسیی کوردی دەکۆڵینەوە.
وتارەکە بخوێنەوەبە تێپەڕبوونی ساڵی 2025، دیمەنی سیاسیی کورد و کوردستان تێکەڵەیەک مایەوە لە گەشبینیی وریایانە، ململانێی ڕەگداکوتاو و جووڵە دیپلۆماسییە هەنگاو بە هەنگاوەکان. کورد، کە بە ناو چوار دەوڵەتی نەتەوەییدا بڵاو بووەتەوە، تورکیا (باکوور)، سووریا (ڕۆژئاوا)، عێراق (باشوور) و ئێران (ڕۆژهەڵات)، و ژمارەکەی لە نێوان 30-40 ملیۆندایە، ساڵێکی تێپەڕاند کە بە هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەکدارەکان، وەستانی پرۆسەکانی ئاشتی، دەستکەوتی هەڵبژاردن و توندبوونەوەی سەرکوتکردن دیار بوو. ئەم ڕاپۆرتە گشتگیرە، کە پشت بە کۆکردنەوەی میدیا نێودەوڵەتییەکان، لێدوانە فەرمییەکان و شیکردنەوە ناوچەییەکان دەبەستێت، گەشە سیاسییە گرنگەکانی بە درێژایی 2025 تۆمار دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە
دیاسپۆرای کورد کۆمەڵگەیەکی پڕجووڵە و خۆڕاگرە کە لە سەرانسەری جیهان بڵاو بووەتەوە و لەگەڵ خۆگونجاندن بە ژینگە نوێیەکاندا ناسنامەکەی دەپارێزێت. ڕێڕەوی گەلی کورد بە مێژووی کورد دەوڵەمەندە و سەرەڕای ئاستەنگەکان، دیاسپۆرای کورد بە ڕێگای جۆراوجۆر بە پاراستنی کولتوورەکەی بەردەوامە. لەم وتارەی بلۆگەدا لە وردەکاریی ئەوە دەکۆڵینەوە کە کۆمەڵگەی کورد چۆن کەلەپوورەکەی لە دەرەوە زیندوو ڕادەگرێت، سەیری کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد دەکەین و لە کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان دەڕوانین کە کاریگەرییان لەسەر ئەم گێڕانەوەیە داناوە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە کاتێکدا ساڵی 2025 بەرەو کۆتایی دەچوو، کانوونی یەکەم مانگێکی چارەنووسساز بوو بۆ کورد و کوردستان؛ مانگێک کە ساڵێکی پێشکەوتنی ناسک، ململانێی بەردەوام و جووڵە دیپلۆماسییە نوێیەکانی لە سەرانسەری خاکە دابەشکراوەکانی ناوچەکەدا لە خۆ گرت. هەواڵەکان تورکیا، سووریا، عێراق و ئێرانیان دەگرتەوە، ئەو چوار ناوچە سەرەکییەی کورد تێیاندا دەژی، و بابەتە زاڵەکان بریتی بوون لە هەوڵەکانی یەکخستن لە سووریا، پێشکەوتنە پچڕپچڕەکانی پرۆسەی ئاشتیی تورکیا لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران و گەشە دامەزراوەییەکان لە کوردستانی عێراق.
وتارەکە بخوێنەوە
جەعفەر قولی خان وەک دوا فەرمانڕەوای کاریگەری خاننشینی خۆی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران پێگەی بەرز بووەوە، بەڵام ڕووبەڕووی شکست، دوورخستنەوە و گۆڕانێکی گەورە لە لایەنگرییەکاندا بووەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
مستەفا بەگ ساحبقڕان، کە بە نازناوە ئەدەبییەکەی کوردی زیاتر ناسراوە. لە دەوروبەری 1806 یان 1812 لە سلێمانی لەدایک بوو و یەکێکە لە کۆڵەکە بنەڕەتییەکانی ئەدەبی نوێی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە
مەولەوی تەوەگۆزی وەک کەسایەتییەکی ڕووناک لە مێژووی ئەدەبی و ڕۆحانیی کورددا سەری هەڵدا. لە 1806 لەدایک بوو و لە 1882 کۆچی دوایی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە
ماه شەرەف خانمی مەستوورە ئەردەڵان وەک چرایەکی بەرەنگاربوونەوەی فکری سەری هەڵدا. لە 1805 لە سنە لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
بەدرخان بەگ (1803–1869)، دوا فەرمانڕەوای بۆماوەیی میرنشینی بۆتان، هێمایەکی ئاڵۆزی مێژووی کوردە.
وتارەکە بخوێنەوە
ململانێی عێراق خەباتێکی ئاڵۆز و فرەڕەهەندە کە ڕەگ و ڕیشەکانی بۆ چەند دەیەیەک لەمەوبەر دەگەڕێنەوە. دانیشتووانی کوردی عێراق یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی ئەم چیرۆکە بەردەوامە بوون. کورد، کە بە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و ناسنامە کولتوورییە تایبەتەکەی ناسراوە، ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی گێڕانەوەی عێراقی نوێدا گێڕاوە. ئەم وتارە ئامانجی ئەوەیە لە کاریگەریی کورد لەسەر ململانێی عێراق بکۆڵێتەوە و ڕەهەندە مێژوویی، سیاسی و کولتوورییەکانی بخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
سالم، کە بە ناوی تەواوی عەبدولڕەحمان بەگی ساحبقران ناسراوە، بەردی بناغەیەکی کەلەپووری ئەدەبیی کوردە.
وتارەکە بخوێنەوە
نالی، کە ناوی تەواوی مەلا خدری ئەحمەد شاوەیسی میکایەلی بوو، تەنها نیشانەیەکی ئەدەبی نییە، بەڵکو هێمای بەرخودانی کولتووریی کورد و درەوشانەوەی فکرییە.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە ناسنامە و کاریگەریی ئەوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داڕشتووە. لە جەنگاوەرە کۆنەکانەوە تا چالاکوانە سیاسییەکانی ئەمڕۆ، بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد خۆڕاگری و شێلگیریی کولتوور و میراتی کوردییان دەربڕیوە. لەم بلۆگەدا، لە بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی دەکۆڵینەوە کە لە سەرانسەری مێژوودا شێوەیان بە خەباتی ئەوان بۆ ماف و دانپێدانان داوە.
وتارەکە بخوێنەوە