لە لانکەی ڕۆحی خۆڕاگریی کوردستان، لەوێی چیا کۆنەکان چیرۆکی بەرخودان و یەکگرتوویی چرپە دەکەن، دەنگە قووڵەکەی سالم سەر دەهەڵدات؛ شاعیرێک کە دێڕەکانی تاڵەکانی ناسنامەی کوردی دەهۆننە ناو تانوپۆیەکی نەپسێنراوەوە. سالم لە نزیکەی 1800 لەدایک بوو و لە 1866 ئەم جیهانەی بەجێ هێشت. ناوی تەواوی عەبدولڕەحمان بەگی ساحبقران بوو و بەردی بناغەیەکی کەلەپووری ئەدەبیی کوردە. شیعرەکەی، کە بە زاراوەی سۆرانی داڕێژراوە، لە وشەی تەنها تێپەڕێت و دەبێت بە چرایەکی پاراستنی کولتوور و بەرگریی فکری لە بەرامبەر دەستدرێژیی ئیمپراتۆریاکاندا.
کورد ئەمڕۆ لە نیشتمانێکی پارچەپارچەدا هەوڵدان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بەردەوام دەکات. میراتی سالم بە هێزەوە بیرمان دەخاتەوە کە هونەر چۆن دەتوانێت ڕۆحی نەتەوەیەک بپارێزێت. بەرهەمەکانی، کە بە فەلسەفە، عیرفان و بیرکردنەوەی مێژوویی دەوڵەمەندن، دەنگدانەوەی شانازیی نەچەماوەی گەلی کوردن. لە سەردەمێکدا کە هێزە داگیرکەرەکان هەوڵی لاوازکردنی زمان و نەریتە ڕەسەنەکانیان دەدا، سالم سۆرانیی بەرەو شکۆی شیعری برد و هەستی چارەنووسی هاوبەشی لە ناو کورددا پەرە پێ دا. ئەم وتارە لە ژیان، شیعر و کاریگەریی بەردەوامی سالم دەکۆڵێتەوە و وەک پشتگیرێکی کولتووری کوردی ڕێزی لێ دەگرێت. با بڕۆینە ناو جیهانەکەی؛ ئەو شوێنەی وردبوونەوە لە ناخی خۆ لەگەڵ نیشتمانپەروەری یەک دەگرێتەوە و دێڕەکان ئاگری خۆڕاگریی هاوبەش هەڵدەگیرسێنن.
سەرەتای ژیان: بناغەکان لە ناوەندی سلێمانی
سالم لە شاری پڕجووڵەی سلێمانی لەدایک بوو، لە ناوچەی شارەزوور، لەو شوێنەی ئەمڕۆ بەشێکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق. ساڵی 1800 ئەوی لە سەردەمێکی ئاڵۆزی ژێر حوکمی عوسمانیدا جێ کردەوە، کاتێک میرنشینە کوردییەکانی وەک بابان لە ناو ئامانجە ئیمپراتۆرییەکاندا مامەڵەیان لەگەڵ هاوپەیمانییە ناسکەکان دەکرد. سالم، کە ڕەچەڵەکەکەی بە بنەماڵەی ساحبقرانەوە بەستراو بوو و زۆرجار بە عەبدولڕەحمان بەگ ناوی دەهێنرا، نەریتە زانستی و شیعرییەکانی بەرجەستە دەکرد کە تایبەتمەندیی چینی دەستەبژێری کورد بوون.
ساڵەکانی سەرەتای ئەو لە ناو ژینگەی دەوڵەمەندی کولتووریی سلێمانیدا تێپەڕین؛ ئەو مەڵبەندی خوێندنەی میرەکانی بابان پشتگیرییان دەکرد. سالم لە منداڵیدا لە مەدرەسە ناوخۆییەکان خوێندنی ئایینی گرتە بەر و لە قورئان، ڕێزمانی عەرەبی و فیقهی ئیسلامیدا شارەزا بوو. ئەم بناغەیەی زانستی کلاسیک بۆ ڕۆشنبیرانی کورد باو بوو، بەڵام بەهرەی سروشتیی سالم ئەوی بەرەو شیعر ڕادەکێشا؛ ئامرازێک کە بە قووڵی لە کەلەپووری زارەکیی کوردیدا جێگیرە. زاراوەی سۆرانی، کە لە باشووری کوردستاندا بە فراوانی قسەی پێ دەکرێت، بوو بە تابلۆکەی ئەو و ڕێگەی پێ دەدا وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە و هزری قووڵ دەرببڕێت.
پەیوەندییە خێزانییەکان ڕێگای ئەوی دەوڵەمەندتر کرد؛ سالم مامی شاعیری ناودار نالی و ئامۆزای کوردی بوو و پێکەوە سێیانەیەکیان پێک هێنا کە گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانەی لە ئەدەبی کوردیدا هێنا. سالم لە ناو ئەم کاریگەرییانەدا گەورە بوو و گۆرانییە گەلییەکان، حەماسەکان و فێرکارییە سۆفییەکانی وەردەگرت کە کۆمەڵگەی کوردییان داگرتبوو. حەماسەکانی وەک مەمو زین ئیلهامی شانازیی نەتەوەییان پێ دەبەخشی، سروشتی شکۆداری کوردستانیش، لە گردە پێکەوەبەستراوەکان و دەشتە بەپیتەکان تا زاگرۆسی مەزن، وێنەی زیندوویان بە شیعرە سەرەتاییەکانی دەبەخشی.
سالم لە هەرزەکاریدا وەک زانایەکی هیوابەخش پێگەی خۆی جێگیر کردبوو و لە لای مامۆستا ڕێزلێگیراوەکان لە مزگەوت و خانەقاکانی سلێمانی دەیخوێند. خوێندنەکەی لە ئایین فراوانتر بوو و ئەدەبی فارسیشی دەگرتەوە، کە بە مامۆستایانی وەک حافز ئاشنای دەکرد؛ غەزەلەکانی ئەوان خۆشەویستی و عیرفانیان تێکەڵ دەکرد. بەڵام پابەندبوونی سالم بە کوردی جێگیر مایەوە؛ هەڵوێستێکی پشتیوانیی کورد کە ڕاکێشانی نووسین تەنها بە فارسی یان تورکی بۆ ڕەزامەندیی ئیمپراتۆری ڕەت دەکردەوە. لە سەردەمێکدا کە سیاسەتەکانی عوسمانی زمانەکانی کەمینەکانی دەخستە پەراوێز، هەڵبژاردنی سۆرانی وەک ئەولەویەت کردارێکی جەختکردنەوە لە کولتوور بوو و فرەییی زمانیی دەپاراست کە ناسنامەی کوردی دیاری دەکات.
سالمی گەنج وێنا بکە لە بازاڕە پڕجووڵەکانی سلێمانیدا، کە گوێ لە چیرۆکگێڕ و مۆسیقاژەنەکان دەگرێت و هزری بە وێنەی کوردستانێکی یەکگرتوو ڕووناکە. ئەم ئەزموونە پێگەیەنەرانە شاعیرێکیان خوڵقاند کە ئەدەبی بە ئامرازێک بۆ وردبوونەوە لە ناخ و هێزی هاوبەش دەبینی، نەک هەڵاتن لە ڕاستی. بە ئەگەری زۆر شیعرە سەرەتاییەکانی، کە تەنها ژمارەیەکی کەمی لەم سەردەمە ماوەتەوە، لە بابەتەکانی گەشەی کەسی و گەڕانی ڕۆحییان دەکۆڵییەوە و ژینگەیان بۆ تەمەنێک لە دەربڕینی قووڵ ئامادە دەکرد.
سەفەر و کاریگەرییەکان: گەڕانی سەرگەردانێک بەدوای زانیاریدا
ژیانی سالم بە گەشتە فکرییەکان دیار بوو کە ناوەڕۆکی کۆچەریی مێژووی کوردیان دەردەخست. هەرچەندە کەمتر لە برازاکەی نالی کۆچەر بوو، هەوڵەکانی سالم ئەوی بە ناو کوردستان و بۆ ناوچە دراوسێکان برد و ئاسۆی شیعریی ئەوی فراوان کرد. بە پلەی یەکەم لە سلێمانی جێگیر بوو، بەڵام بەردەوام سەردانی کۆڕە زانستییەکانی شارە نزیکەکانی وەک کەرکووک و سنەی دەکرد و لەگەڵ کۆمەڵگە کوردییە جۆراوجۆرەکاندا تێکەڵ دەبوو.
سالم لە دەیەکانی 1820 و 1830دا پەیوەندییەکانی بە تەسەوفەوە قووڵتر کردەوە، بە کاریگەریی تەریقەتی نەقشبەندی کە لە کوردستاندا باو بوو. نیشتەجێبوون لە خانەقاکان ڕێگەی پێ دەدا لە بابەتە عیرفانییەکان بکۆڵێتەوە و لەگەڵ پرسیارە فەلسەفییەکاندا تێکەڵیان بکات. مامەڵەی ئەو لەگەڵ شاعیرانی وەک نالی و کوردی چارەنووسساز بوو؛ وەک خزم و هاوسەردەم شیعریان ئاڵوگۆڕ دەکرد و ڕەخنە و ئیلهامیان بە یەکتر دەبەخشی. ئەم ڕۆحەی هاوکاری نموونەی سروشتی هاوبەشی شیعری کوردی بوو، کە تێیدا بەهرەی تاکەکەسی لە خزمەتی پێشکەوتنی کولتووریی گشتیدا بوو.
سەفەرەکانی سالم تا ناوەندە عوسمانییەکان فراوان بوون، بەڵام بە پێچەوانەی نالی لە تاراوگەی درێژخایەن خۆی پاراست. سەردانەکانی بەغدا و لەوانەیە ئیستانبوڵ بە زانستی ئیسلامیی فراوانتر ئاشنای دەکرد و شارەزاییی لە عەرەبی و فارسی پێگەیاند. بەڵام گۆڕانە سیاسییەکانی سەردەمەکە، چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی و هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییەکان، کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر ئەو دانا. کەوتنی میرنشینی بابان لە 1850دا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆی تێک دا و ڕۆشنبیرانی وەک سالمی ناچار کرد مامەڵە لەگەڵ سانسۆر و سەرکوتکردندا بکەن.
کاریگەرییەکانی سەر بەرهەمەکەی جۆراوجۆر بوون: شاعیرە فارسەکانی وەک حافز و کەلیمی هەمەدانی شێوازی غەزەلی ئەویان داڕشت و جەختیان لە قووڵاییی هەست و خوازە دەکردەوە. لە نالییەوە شەوقی عیرفانیی وەردەگرت، داهێنانەکانی خۆیشی لە کێشدا، بە تایبەتی هەزەج کە بۆ سۆرانی گونجاو بوو، کێشناسیی کوردییان پێش خست. شیعری سالم زۆرجار ڕەخنەکانی حوکمڕانیی ئیمپراتۆریی دەشاردەوە و بە ڕەمز شیوان بۆ پارچەپارچەبوونی خاکە کوردییەکان دەکرد. لە دێڕێکدا لەوانەیە نیشتمانە ستەملێکراوەکە بە باڵندەیەکی ناو قەفەس بچوێنێت کە هێمای تامەزرۆیی کوردە بۆ ئازادی.
ئەم گەشتانە هەڵوێستی پشتگیریی کورد لە لای سالم دەردەخەن. بە تێپەڕین لە خاکە دابەشکراوەکاندا، شایەتیی خەباتە هاوبەشەکانی کوردی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و فارسدا کرد و هۆشیارییەکی سەرانسەریی کوردی لە بەرهەمەکەیدا پەرە پێ دا. ئەمڕۆ، کە کوردی دیاسپۆرا پەیوەندییەکانی لە سەرووی سنوورەکانەوە دەپارێزێت، ژیانی سالم ئیلهام بە هەوڵەکانی یەکگرتن لە ڕێگەی کولتوورەوە دەبەخشێت، بە بەرگری لە تواندنەوە لە وڵاتە میواندارەکاندا.
بەشدارییە ئەدەبییەکان: شارەزایی لە سیمفۆنیای سۆرانیدا
دیاریی بەردەوامی سالم بۆ کوردستان لە شارەزاییی ئەو لە شیعری سۆرانیدایە، کە لەگەڵ نالی و کوردیدا بەرەو بەرزاییی کلاسیکی بردی. وەک بەشێک لە «قوتابخانەی نالی»، یارمەتیی یەکخستنی سۆرانیی دا وەک زمانێکی ئەدەبی و لە بەرامبەر زاڵبوونی فارسی و عەرەبی لە کۆڕە زانستییەکاندا وەستا. دیوانەکەی، کە کۆمەڵەیەکی شیعرە، زیاتر لە 100 غەزەل، چوارینە و قەسیدەی تێدایە و وردیی کێشی لەسەر بنەمای عەرووزی عەرەبی دەخاتە ڕوو.
بابەتەکانی شیعری سالم بە قووڵی فەلسەفین: لێکۆڵینەوە لە بوون، خۆشەویستیی ئیلاهی و نەفامیی مرۆڤ. عیرفان غەزەلەکانی داگرتووە و تێیاندا شەوقی زەمینی یەکبوونی ڕۆحی دەردەخات، بە ئیلهاموەرگرتن لە نەریتە سۆفییەکان. بیرکردنەوە مێژووییەکان لە قەسیدەکاندا دەردەکەون و بە نیشتمانپەروەرییەکی نەرم ڕووداوە کوردییەکان تۆمار دەکەن. شیعرە خۆشەویستییەکان میهرەبانی بە خەمگینی تێکەڵ دەکەن و زۆرجار پەیوەندیی کورد بە خاکەکەی بە ڕەمز وێنا دەکەن.
سالم بە داهێنانەوە وشە وەرگیراوە فارسی و عەرەبییەکانی تێکەڵ بە سۆرانی کرد و فەرهەنگی وشەکانی دەوڵەمەند کرد، لە هەمان کاتدا ڕەسەنایەتیی پاراست. بەکارهێنانی کێشی هەزەج لە لایەن ئەوەوە لەگەڵ دەنگەکانی سۆرانیدا هاوئاواز بوو و دێڕەکانی موزیکی و ئاسان بۆ لەبەرکردن دەکرد. بۆ نموونە، غەزەلێکی ناودار لە ناپایداریی دەسەڵات ورد دەبێتەوە و بە نادیاری ڕەخنە لە دەسەڵاتدارە عوسمانییەکان دەگرێت.
سالم بە فارسی و عەرەبیش دەینووسی و چەندلایەنیی خۆی دەردەخست، بەڵام بەرهەمە کوردییەکانی لە هەموو گرنگتر بوون؛ هەڵبژاردنێکی مەبەستداری پشتیوانیی کورد. بە وەرگێڕانی چەمکەکانی زمانەکانی دیکە بۆ سۆرانی، توانای دەربڕینی ئەوی فراوان کرد و لە ناو فشارە کولتوورییەکاندا یارمەتیی مانەوەی دا. بەرهەمەکەی کاریگەریی لەسەر شاعیرەکانی دواتری وەک حاجی قادری کۆیی دانا، کە دەنگە نەتەوەپەروەرانەکانی بەهێزتر کرد.
لە ناوەڕۆکدا ئەدەبی سالم جەخت لە سەروەریی فکریی کورد دەکاتەوە. لەو ناوچانەی کوردی تێیاندا سەرکوت دەکرێت، دێڕە سۆرانییەکانی هێمای بەرگرین و ئیلهام بە دەستپێشخەرییە نوێیەکان دەبەخشن بۆ زیندووکردنەوەی زمانەکە لە خوێندن و میدیادا.
بارودۆخی مێژوویی: دێڕەکان لە ژێر سێبەری ئیمپراتۆریاکاندا
سەردەمی سالم سەردەمی گۆڕان و ئاڵۆزی بوو. تەنزیماتی ئیمپراتۆریای عوسمانی (1839-1876) دەسەڵاتی بەناوەند کرد و نیوە خۆبەڕێوەبردنی کوردیی لاواز کرد. هەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکانی وەک بابان و سۆران ڕاپەڕینی هەڵگیرساند و کۆمەڵگەکانی ئاوارە کرد. سالم لە سلێمانی شایەتیی ئەمە بوو و شیعرەکەی بە خەمێکی شاراوە بۆ ئازادییە لەدەستچووەکان داڕشت.
هەڵکشانی تەسەوف پەناگەیەکی ڕۆحیی پێشکەش دەکرد و بابەتە عیرفانییەکانی سالم ئەمەیان دەردەخست و لە ناو ئاژاوەی سیاسیدا دڵنەوایییان دەبەخشی. بەڵام شیعرە مێژووییەکانی بە نەرمەنی هۆشیاریی نەتەوەییان پەرە پێ دەدا و پێشەنگی نەتەوەپەروەریی کوردی بوون. سالم لەگەڵ نالی و کوردیدا، بە پشتگیریی فەرمانڕەواکانی بابان، بەشداریی لە بووژانەوەیەکی ئەدەبیدا کرد کە گێڕانەوە کوردییەکانی پاراست.
لە بەرامبەر تواندنەوەی ئیمپراتۆریدا، جەختکردنەوەی سالم لە سۆرانی کردارێکی یاخیگەر بوو و سەربەخۆییی کولتووریی دەردەخست. ئەمە خەباتە کوردییە هاوچەرخەکان دەردەخات، بۆ ماف لە تورکیا، خۆبەڕێوەبردن لە عێراق و مانەوە لە سووریا، کە تێیاندا شیعر هێشتا ئامرازێکی بەرخودانە.
میرات و گرنگیی هاوچەرخ: دانایەکی هەمیشەیی کورد
کاریگەریی سالم لە ئەدەبی کوردیدا دەنگ دەداتەوە و دیوانەکەی لە سەرانسەری کوردستان دەخوێندرێتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت. وەک مامۆستایەکی کلاسیک ڕێزی لێ دەگیرێت و ئیلهام بە فێستیڤاڵ و کارە ئەکادیمییەکان دەبەخشێت. لە سلێمانی گۆڕەکەی لە گۆڕستانی گردی سەیوان شوێنی سەردان و زیارەتە.
ئەمڕۆ، لە ناو پشتیوانیی جیهانیی کورددا، سالم هێمای قووڵاییی فەلسەفی و شانازیی کولتوورییە. بابەتەکانی ڕێنماییی چالاکوانان دەکەن و هەوڵە زمانییەکانی هەڵمەتەکانی پاراستن بەهێز دەکەن. لە کاتێکدا کورد دەستکەوتەکانی وەک حوکمڕانیی هەرێمی بەدەست دەهێنێت، میراتی سالم بانگەوازی یەکگرتوویی دەکات.
کۆتایی: ڕێزگرتن لە داناییی هەمیشەیی سالم
شیعری سالم ناوەڕۆکی کوردی دەردەخات: بیرکەرەوە، خۆڕاگر و بە قووڵی پەیوەست بە نیشتمان. با ڕۆحی ئەو لە ئامێز بگرین و سەرەڕای هەموو سەختییەکان پشتگیریی کولتووری کوردی بکەین. لە دێڕەکانیدا ڕێگای کوردستانێکی پڕجووڵە دەدۆزینەوە.
سەرچاوەکانی وتارەکەی دەربارەی سالم
ویکیپیدیا - سالم (شاعیر) بەستەر: https://en.wikipedia.org/wiki/Salim_(poet) تێڕوانینێک بۆ ژیانی سالم، لەگەڵ ناوی تەواوی، بەروارەکانی لەدایکبوون و کۆچی دوایی و ڕۆڵی وەک شاعیرێکی گرنگی کلاسیکی کورد.
میدیەم - سالم، بە قەڵەمی گۆڤاری کوردی بەرواری بڵاوکردنەوە: 18ی کانوونی یەکەمی 2017 بەستەر: https://medium.com/@govarikurdi/salim-3f6972439946 وردەکاریی ژیاننامە لەسەر نازناوی شیعریی سالم، پەیوەندییە خێزانییەکانی بە شاعیرەکانی دیکەی وەک نالی و بابەتەکانی شیعرەکەی، وەک فەلسەفە و عیرفان.
لێتەرەچە کۆمپاس - شیعرناسیی نوێیەتی و نەتەوەپەروەری: شیعری نوێی کوردی بەرواری بڵاوکردنەوە: 2ی حوزەیرانی 2022 بەستەر: https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/lic3.12675 وتارێکی ئەکادیمی کە ئاماژە بە دێڕەکانی سالم و بەشدارییەکانی لە شیعری کلاسیکی کوردیدا دەدات لە چوارچێوەی نەتەوەپەروەریدا.
فیگشێر - دوورکەوتنەوە لە نیشتمان گەیشتنە: شیعری کوردیی سەدەی نۆزدەیەم (تێز) بەستەر: https://figshare.com/ndownloader/files/56786378 تێزێکی قووڵ کە لە شاعیرە کوردەکانی سەدەی نۆزدەیەم، لەوانە سالم، دەکۆڵێتەوە، لەگەڵ وەرگێڕان، شیکردنەوەی بەرهەمەکانی و بارودۆخی مێژوویی.
دادپەروەری بۆ کورد - شاعیرە کوردەکان بە درێژایی مێژوو: نالی (1800–1856) بەرواری بڵاوکردنەوە: 23ی ئەیلوولی 2021 بەستەر: https://justiceforkurds.org/2021/09/23/kurdish-poets-throughout-history-nali-1800-1856/ باسکردنی شاعیرە کلاسیکییە کوردەکان، لەگەڵ ئاماژە بۆ ڕۆڵی سالم لە پەرەپێدانی ئەدەبی سۆرانیدا لەگەڵ نالی و کوردی.
زمانناس - تایبەتمەندییە شیعرییەکانی کوردیی باکوور بە جێبەجێکردن لە وەرگێڕاندا (تێزی پی دی ئێف) بەستەر: https://zimannas.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/01/magin_edward-thesis.pdf تێزێک لەسەر قوتابخانەی شیعری نالی، کە بەشدارییەکان و کاریگەرییەکانی سالم و گۆڕانە مێژووییەکە بەرەو زاراوەی سۆرانی دەگرێتەوە.
لێتەرەچە کۆمپاس - گەڕانەوە بۆ سەرهەڵدانی شیعری نوێی کوردی بەرواری بڵاوکردنەوە: 6ی ئایاری 2022 بەستەر: https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/lic3.12675 وتارێک کە دووبارە لە گۆڕانەکانی شیعری کوردی دەکۆڵێتەوە و ئاماژە بە بەرهەمی سالم و ئیلهاموەرگرتنی لە نەریتە کلاسیکییەکانەوە دەدات.
پرۆکوێست - کوردایەتی لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، 1800-1850 بەستەر: https://search.proquest.com/openview/b69146cb9d9de676f971226c88982c3b/1?pq-origsite=gscholar&cbl=51922&diss=y بەرهەمێکی زانستی لەسەر مێژووی کورد لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، کە سالم وەک شاعیرێکی سەرەکیی سەردەمی میرنشینی بابان باس دەکات.